Gęstość kości stopniowo maleje, zwłaszcza u kobiet w wieku około 45 lat. Mężczyzn dotyczy to raczej od około 55 roku życia.
Ogólnie rzecz biorąc, kobiety znacznie częściej cierpią na osteoporozę niż mężczyźni. Około 15% kobiet w wieku od 50 do 60 lat cierpi na osteoporozę po menopauzie. Prawie 50% osób powyżej 70. roku życia cierpi na osteoporozę związaną z wiekiem. Zespół słabości (frailty) i sarkopenia często występują razem z osteoporozą i zwiększają ryzyko złamań.
Aby zapewnić zdrową i stabilną postawę ciała, ludzki układ kostny składa się z około 206 kości. Film pokazuje budowę i współdziałanie kości, od małego palca u nogi po czaszkę:
Istnieje wiele czynników sprzyjających osteoporozie.
Już od około 30. roku życia rozpoczyna się normalna (fizjologiczna) utrata masy kostnej. Jednocześnie organizm nadal buduje kości. Budowa i rozpad kości są regulowane przez różne czynniki w organizmie. Należą do nich na przykład kortykosteroidy, estrogeny i jodotyroniny.
U kobiet równowaga ta zostaje zaburzona w wieku około 40–45 lat z powodu rosnącego niedoboru estrogenów. Utrata masy kostnej przekracza wówczas normalny poziom, co może prowadzić do osteoporozy. Około 90% wszystkich przypadków osteoporozy wynika z tego niedoboru estrogenów (tzw. osteoporoza pierwotna). Dlatego osteoporoza występuje najczęściej u kobiet po 50. roku życia.
W przypadku osteoporozy pomenopauzalnej przyjmowanie tabletek antykoncepcyjnych odgrywa jedynie niewielką rolę. Preparaty złożone zawierające estrogen mogą krótkotrwale spowolnić proces resorpcji kości, podczas gdy preparaty zawierające wyłącznie progestageny, przy długotrwałym stosowaniu, sprzyjają zmniejszeniu gęstości kości. Główną przyczyną pozostaje jednak niedobór estrogenu po menopauzie, a także inne czynniki ryzyka osteoporozy, takie jak niedobór witaminy D, niedobór wapnia lub niektóre leki.
Oprócz tej osteoporozy pierwotnej istnieje również osteoporoza wtórna, która rozwija się w wyniku innych chorób. Przyczyną może być na przykład anoreksja lub przewlekłe choroby jelit. Często leży u jej podstaw niedobór składników odżywczych w tkance kostnej, głównie wapnia i witaminy D. Również niedożywienie w podeszłym wieku znacznie sprzyja temu procesowi.
Jednak również niektóre leki stanowią czynniki ryzyka, takie jak
- kortyzon,
- leki rozrzedzające krew,
- hormony tarczycy oraz
- leki immunosupresyjne.
Również leki stosowane w leczeniu
, zwiększają ryzyko zachorowania na osteoporozę. Osoby przyjmujące wiele leków długoterminowych powinny regularnie poddawać je badaniom w ramach ustrukturyzowanego programu deprescribing, aby sprawdzić ich wpływ na kości.
Jako czynniki ryzyka można wymienić
- podeszły wiek,
- płeć żeńską,
- niektóre choroby,
- niezdrowy tryb życia (np.
- dieta uboga w witaminę D,
- brak aktywności fizycznej,
- spożywanie alkoholu,
- palenie tytoniu,
- niedowaga) oraz
- predyspozycje genetyczne
.
W przypadku osteoporozy gęstość kości ulega zmniejszeniu, co powoduje spadek ich stabilności © bilderzwerg / Fotolia
Osteoporoza to choroba, która początkowo nie powoduje żadnych dolegliwości. Jednak w miarę postępu choroby dochodzi do złamań kości, które pojawiają się bez wyraźnej przyczyny. Złamania te nazywane są zatem złamaniami samoistnymi.
Jeśli złamania te występują w okolicy kręgów (złamanie kręgów), pojawiają się bóle pleców. Często pacjenci mylnie uznają te bóle pleców za lumbago lub rwę kulszową.
Bez leczenia pacjenci stają się coraz niżsi z powodu postępującej utraty masy kostnej i złamań kręgów. Rozwija się u nich garb, a kręgosłup lędźwiowy wygina się do przodu. Aby uniknąć wynikającego z tego bólu, pacjenci przyjmują pozycję ochronną, która z kolei zazwyczaj prowadzi do bolesnych napięć mięśniowych.
Wraz z postępującą osteoporozą jakość życia pogarsza się z powodu ciągłego bólu i ograniczenia ruchomości. Towarzysząca temu unieruchomienie w podeszłym wieku może jeszcze bardziej pogorszyć sytuację.
Szczególnie w podeszłym wieku częściej dochodzi do upadków, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem złamań kości i innych urazów, które oznaczają dla pacjenta dalszą niepełnosprawność. Szczególnie groźne jest złamanie szyjki kości udowej w podeszłym wieku, które wiąże się z wysoką śmiertelnością.
Ze względu na brak objawów osteoporozy na początku, początkowa osteoporoza często nie jest rozpoznawana. Osteoporozę we wczesnym stadium można wykryć jedynie poprzez pomiar gęstości kości.
Gęstość kości można wiarygodnie określić za pomocą metody DXA. Jest to specjalna procedura rentgenowska, w której stosuje się promieniowanie rentgenowskie o niskiej dawce. W zależności od ilości promieni rentgenowskich przechodzących przez kość określa się tzw. wartość T. Jest ona miarą gęstości kości. Wartość T wynosząca -1,00 oznacza wartość prawidłową, wartość od -1,01 do -2,49 oznacza osteopenię (zmniejszoną gęstość kości, ale bez zwiększonego ryzyka złamań), a wartość -2,5 i mniejsza oznacza osteoporozę.
Oprócz metody DXA istnieją jeszcze dwie inne metody określania gęstości kości: QCT (ilościowa tomografia komputerowa) i QUS (ilościowe badanie ultrasonograficzne). QCT nie jest jednak tak dokładna jak metoda DXA. W przypadku QUS pacjenci nie są narażeni na promieniowanie, jednak metoda ta nie jest jeszcze w pełni dopracowana.
Oprócz pomiaru gęstości kości diagnostyka obejmuje również
- wywiad (zebranie historii choroby),
- badanie fizykalne/kliniczne,
- badanie krwi oraz
- w przypadku podejrzenia złamań kości również badania obrazowe (badanie rentgenowskie).
Zgodnie z aktualnymi wytycznymi w diagnostyce i terapii uwzględnia się występowanie osteoporozy od 50. roku życia oraz czynniki ryzyka osteoporozy. Kompleksowa ocena geriatryczna pomaga ocenić osteoporozę w kontekście innych chorób związanych z wiekiem.
Przed rozpoczęciem leczenia osteoporozy należy przeprowadzić dokładną diagnostykę © RFBSIP / Fotolia
W leczeniu można rozróżnić środki terapeutyczne podstawowe i leki specyficzne.
Środki terapeutyczne podstawowe odgrywają bardzo ważną rolę i obejmują
- łagodzenia bólu,
- odpowiedniej aktywności fizycznej lub konsekwentnego wykonywania ćwiczeń gimnastycznych na osteoporozę w celu wzmocnienia mięśni — również w celu zapobiegania sarkopenii — oraz
- zapewnienia organizmowi odpowiedniej ilości wapnia i witaminy D.
Istniejącej już osteoporozy nie da się cofnąć. Dlatego szczególne znaczenie ma profilaktyka i powstrzymanie procesu utraty masy kostnej. Ważna jest przy tym dieta bogata w wapń i zbilansowana oraz regularna aktywność fizyczna. Szczególnie wapń zmniejsza ryzyko złamań kości. Zalecane są również preparaty witaminy D.
W przypadku zaawansowanej osteoporozy stosuje się leki, które hamują nadmierną utratę masy kostnej. Mają one również wzmacniać pozostałą masę kostną. Równolegle niezbędne jest ukierunkowane zapobieganie upadkom, ponieważ większość złamań związanych z osteoporozą wynika właśnie z upadków.
W celu zahamowania resorpcji kości często stosuje się bisfosfoniany, ale dopuszczone są również inne leki. Estrogeny i progestageny są przepisywane tylko w wyjątkowych przypadkach i tymczasowo, np. przy silnych uderzeniach gorąca i napadach potliwości w okresie menopauzy.
Leczenie farmakologiczne zależy nie tylko od stopnia zaawansowania osteoporozy, ale także od wieku i płci.
Istnieje kilka bardzo skutecznych, dobrze tolerowanych i bezpiecznych leków stosowanych w leczeniu osteoporozy. Najczęściej są to tabletki, które należy przyjmować raz w tygodniu lub raz w miesiącu. Inne preparaty podaje się w postaci zastrzyków lub wlewów w różnych odstępach czasu.
Obecnie istnieją następujące klasy substancji czynnych stosowanych w leczeniu jawnej osteoporozy:
- Bisfosfoniany – gromadzą się w kościach i hamują utratę masy kostnej.
- Ranelat strontu – zmniejsza ryzyko złamania kręgosłupa lub biodra. Obecnie ranelat strontu jest rzadko stosowany ze względu na niekorzystny profil działań niepożądanych.
- Raloksyfen – należy do grupy selektywnych modulatorów receptorów estrogenowych (SERM). Zmniejsza nie tylko resorpcję kości, ale także utratę wapnia przez nerki. Raloksyfen może być stosowany w leczeniu i profilaktyce utraty masy kostnej w okresie menopauzy.
- Teriparatyd – jest podobny do naturalnego parathormonu i stymuluje budowę kości. Podaje się go w postaci roztworu do wstrzykiwań, głównie w leczeniu osteoporozy w okresie menopauzy.
- Denosumab – jest preparatem przeciwciałowym, który bardzo precyzyjnie oddziałuje na metabolizm kostny. Zapobiega dojrzewaniu komórek rozkładających kości (osteoklastów).
W profilaktyce osteoporozy ważne są
- dieta bogata w wapń i zbilansowana — u pacjentów z grupy ryzyka również środki zapobiegające niedożywieniu w podeszłym wieku,
- regularna aktywność fizyczna oraz
- wzmocnienie mięśni jako ochrona przed upadkami w podeszłym wieku,
- rezygnacja z nadmiernego spożycia alkoholu i palenia tytoniu.
Szkodliwa jest również zbyt niska waga. Leki, które mogą sprzyjać utracie masy kostnej, należy stosować tylko w sposób ukierunkowany i pod nadzorem lekarza. Więcej na ten temat w artykule poświęconym deprescribingowi. Do leków tych należą np. preparaty kortyzonu lub hormonów tarczycy.
W przypadku podejrzenia osteoporozy można zgłosić się do ortopedy. Jest to lekarz, który oprócz studiów medycznych ukończył specjalizację z ortopedii i chirurgii urazowej. Specjalizacja ta trwa 6 lat.
Również osteolodzy są ekspertami w dziedzinie osteoporozy. Osteolog zajmuje się wszystkimi możliwymi schorzeniami szkieletu, budową kości oraz metabolizmem kostnym. Dodatkowe kwalifikacje osteologa istnieją dopiero od 2004 roku. Przyznaje je stowarzyszenie Dachverband Osteologie e.V. W przypadku starszych pacjentów z wieloma chorobami współistniejącymi zaleca się dodatkowo wizytę u geriatry i specjalisty medycyny geriatrycznej.
Na co powinni zwracać uwagę osoby cierpiące na osteoporozę?
Osoby cierpiące na osteoporozę powinny dbać o zbilansowaną dietę bogatą w wapń i witaminę D, regularnie ćwiczyć i unikać upadków. Ważna jest również wczesna diagnostyka i leczenie osteoporozy w podeszłym wieku.
Jakie są pierwsze objawy osteoporozy?
Pierwszymi objawami osteoporozy mogą być niejasne bóle pleców, zmniejszenie wzrostu lub spontaniczne złamania. Często jednak choroba pozostaje długo niezauważona, aż do momentu wystąpienia złamań.
Jakie bóle występują w przypadku osteoporozy?
Typowe bóle w przypadku osteoporozy powstają w wyniku złamań kręgosłupa lub trzonów kręgowych. Osoby dotknięte chorobą często skarżą się na przewlekłe bóle pleców, które nasilają się przy obciążeniu i ograniczają ruchomość. W przypadku złamania szyjki kości udowej u osób starszych konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna.
