Skóra twarda jest częścią zewnętrznej błony oka i pokrywa około 80% gałki ocznej. Składa się z twardej tkanki łącznej i zapewnia oku stabilność. Jednocześnie chroni głębsze struktury przed czynnikami mechanicznymi. Do niej przyczepiają się zewnętrzne mięśnie oka, umożliwiając ruch gałki ocznej w oczodole.
Grubość twardówki waha się w zależności od odcinka od 0,4 do 1,2 milimetra. Jest ona szczególnie wyraźna w tylnej części gałki ocznej, w miejscu, gdzie wychodzi nerw wzrokowy. Z przodu twardówka przechodzi w rogówkę, która odgrywa kluczową rolę w załamaniu światła. Ta anatomiczna bliskość wyjaśnia również, dlaczego procesy zapalne zewnętrznej błony oka muszą być dokładnie oceniane.
Skóra właściwa jest zewnętrzną powłoką oka. Może być narażona na urazy i stany zapalne © bilderzwerg | AdobeStock
Wśród chorób twardówki dominują stany zapalne. Należą do nich przede wszystkim skleritis jako głębsze zapalenie oraz episkleritis jako postać powierzchowna. Rzadko zmiany te występują wyłącznie lokalnie. Często rozwijają się one w związku z chorobami ogólnoustrojowymi, które w dalszym przebiegu dotyczą również twardówki.
Do najważniejszych przyczyn należą choroby autoimmunologiczne i przewlekłe procesy zapalne. Należą do nich na przykład reumatyzm, dna moczanowa, kolagenozy lub zapalenia naczyń. Przyczyną mogą być również infekcje, np. kiła, półpasiec lub borelioza.
Szczególnie w przypadku zapalenia twardówki poszukiwanie przyczyny leżącej u podstaw choroby odgrywa ważną rolę, ponieważ od tego w znacznym stopniu zależy terapia.
W przypadku zapalenia nadtwardówki konkretna przyczyna często pozostaje niejasna. Chociaż czasami występuje ono również wraz z chorobami podstawowymi, często obserwuje się je bez wyraźnie rozpoznawalnego czynnika wywołującego. Typowe jest to, że może ono nawracać w dłuższych odstępach czasu.
Oprócz przyczyn zapalnych, twardówka może być również dotknięta urazami, np. w wyniku wypadków. Żółtawe zabarwienie twardówki może również wystąpić w ramach żółtaczki (ikterus), bez konieczności występowania pierwotnego stanu zapalnego.
Objawy znacznie różnią się w przypadku zapalenia nadtwardówki i zapalenia twardówki.
Zapalenie twardówki
Skleritis może występować w postaci ograniczonej do twardówki, czyli lokalnie, lub rozlanego, czyli rozproszonego. Często zapalenie to powoduje powikłania i ma przebieg przewlekły. Średni wiek osób dotkniętych tą chorobą wynosi 52 lata.
Konkretną przyczynę zwykle trudno jest ustalić. Zapalenie twardówki występuje jednak w związku z przewlekłymi stanami zapalnymi w ramach niektórych chorób lub infekcji.
Najczęściej ognisko zapalne znajduje się w przedniej części zewnętrznej błony oka. Tylko pięć procent przypadków wskazuje na tylną lokalizację w twardówce.
W leczeniu tej choroby pomocne jest przede wszystkim leczenie choroby podstawowej, najczęściej za pomocą leków przeciwzapalnych.
Powikłania mogą wynikać z
- ponownego wystąpienia choroby (wysoka skłonność do nawrotów) oraz
- zniszczenia twardówki (martwicy).
Zapalenie nadtwardówki
Zapalenie nadtwardówki to stan zapalny nadtwardówki, struktury znajdującej się pomiędzy twardówką a spojówką. Może ono
- rozproszone,
- w określonych sektorach lub
- guzkowate (węzłowe)
w twardówce oka.
Przyczyny tej choroby zewnętrznej błony oka są zazwyczaj niejasne. Najczęściej występuje ona w połączeniu z innymi chorobami podstawowymi lub procesami zapalnymi. Pacjenci mają zazwyczaj od 40 do 60 lat.
Episkleritis atakuje twardówkę w sposób nawracający w okresowych odstępach czasu, przy czym okresy te mogą być bardzo długie. W odróżnieniu od skleritis powikłania występują rzadko.
Diagnoza rozpoczyna się od dokładnego badania okulistycznego. W okulistyce kluczowe znaczenie ma przede wszystkim ustalenie, czy mamy do czynienia z powierzchownym zapaleniem nadtwardówki, czy też z głębszym zapaleniem twardówki.
Już sam opis dolegliwości dostarcza ważnych wskazówek. Łagodne podrażnienie i ograniczone zaczerwienienie wskazują raczej na zapalenie nadtwardówki. Silny ból i głębokie objawy zapalne wskazują raczej na zapalenie twardówki.
Podczas badania ocenia się zasięg i lokalizację zaczerwienienia, a także ewentualne zmiany towarzyszące. Ponadto ważne jest ustalenie, czy występuje choroba podstawowa. Dlatego w zależności od podejrzeń konieczna może być dalsza konsultacja internistyczna lub reumatologiczna.
Zwłaszcza w przypadku nawracających lub wyraźnych stanów zapalnych sama ocena miejscowa nie wystarczy. Kluczowe znaczenie ma pewne odróżnienie od innych przyczyn zaczerwienienia oka. Nie każde zaczerwienienie jest nieszkodliwe; jeśli towarzyszy mu silny ból, wrażliwość na światło lub pogorszenie wzroku, należy zawsze brać pod uwagę poważne zapalenie twardówki.
Leczenie zależy od rodzaju, zakresu i przyczyny zapalenia. W przypadku zapalenia twardówki często wystarcza leczenie objawowe, ponieważ choroba ta ma zazwyczaj przebieg samoograniczający się. Celem jest przede wszystkim złagodzenie dolegliwości i obserwacja przebiegu choroby. Ponieważ choroba może nawracać, w przypadku częstych epizodów należy sprawdzić, czy istnieje związek z podstawowymi chorobami zapalnymi.
Skleritis wymaga zazwyczaj intensywniejszego leczenia. Na pierwszym planie znajduje się leczenie choroby podstawowej, o ile taka zostanie wykryta. Dodatkowo stosuje się leki przeciwzapalne. W przypadku przyczyn zakaźnych konieczne jest ukierunkowane leczenie patogenu.
Szczególnie w przypadku przewlekłego i ciężkiego przebiegu choroby wskazana jest opieka interdyscyplinarna, aby odpowiednio leczyć zarówno miejscowe zapalenie, jak i przyczynę ogólnoustrojową.
Zapalenie nadtwardówki przebiega zazwyczaj korzystnie, często ustępuje w ograniczonym czasie i rzadko powoduje powikłania. Może jednak nawracać w okresowych odstępach czasu. Okresy bezobjawowe mogą być przy tym długie.
Natomiast zapalenie twardówki ma często cięższy przebieg. Może przybrać postać przewlekłą, nawracać, a w ciężkich przypadkach prowadzić do zniszczenia tkanki. Szczególnie problematyczne są postacie przewlekłe.
Również z tego powodu ważna jest wczesna diagnoza – im szybciej zostanie rozpoznana i wyleczona przyczyna, tym lepiej można wpłynąć na przebieg choroby.
Podsumowując, zapalenie nadtwardówki jest zazwyczaj łagodniejszą postacią, natomiast zapalenie twardówki znacznie poważniejszą. Nawracające dolegliwości, silny ból lub pogorszenie wzroku powinny zawsze być niezwłocznie zbadane.
Osobami kontaktowymi w przypadku chorób z tego zakresu są przede wszystkim lekarze okulistyki z doświadczeniem w zakresie zmian zapalnych zewnętrznej powłoki oka. W przypadku podejrzenia zapalenia twardówki lub podstawowej choroby ogólnoustrojowej często wskazana jest współpraca z innymi specjalistami, na przykład z reumatologiem, internistą lub infekcjonistą.
Dla osób dotkniętych tą chorobą szczególnie ważne jest zgłoszenie się do specjalisty, jeśli dolegliwości są silne, nawracają lub upośledzają widzenie. Pozwala to na wczesne rozróżnienie, czy mamy do czynienia ze stosunkowo łagodnym zapaleniem nadtwardówki, czy też z wymagającym leczenia zapaleniem twardówki.
Czym jest twardówka oka?
Sklera to twarda zewnętrzna powłoka gałki ocznej. Tworzy ona widoczną białą część oka i zapewnia mu stabilność.
Jaka jest różnica między zapaleniem nadtwardówki a zapaleniem twardówki?
Zapalenie nadtwardówki dotyczy powierzchniowej warstwy między spojówką a twardówką i przebiega zazwyczaj łagodnie. Zapalenie twardówki to głębsze zapalenie, które wiąże się z silniejszym bólem i większym ryzykiem powikłań.
Jakie są przyczyny zapalenia twardówki?
Możliwymi przyczynami są choroby autoimmunologiczne, reumatyczne, infekcje lub inne podstawowe choroby zapalne. W przypadku zapalenia nadtwardówki przyczyna często pozostaje niejasna.
Jakie są typowe objawy?
Typowe objawy to zaczerwienienie, uczucie podrażnienia i ucisku oraz łzawienie. W przypadku zapalenia twardówki często dochodzi do silnego bólu, wrażliwości na światło, a czasami do pogorszenia wzroku.
Kiedy należy zbadać zaczerwienione oko?
Zaczerwienione oko powinno zostać zbadane przez lekarza, zwłaszcza w przypadku silnego bólu, nawracających stanów zapalnych lub pogorszenia wzroku.
Jak leczy się choroby twardówki?
Leczenie zależy od przyczyny i stopnia zaawansowania choroby. Zapalenie nadtwardówki jest zazwyczaj leczone objawowo, natomiast w przypadku zapalenia twardówki często konieczne jest również ukierunkowane leczenie choroby podstawowej.
