Na zewnętrznej stronie ciała rzęskowego znajduje się mięsień rzęskowy (Musculus ciliaris). Podczas przechodzenia z widzenia dalekiego na bliskie (akomodacja do widzenia z bliska) rozluźniają się elastyczne włókna więzadła rzęskowego, które łączą soczewkę oka z ciałem rzęskowym. Ze względu na swoją wysoką elastyczność soczewka przyjmuje kształt kulisty. Załamuje ona padające światło, aby wyświetlić ostry obraz na siatkówce.
W przypadku powolnego, postępującego przez lata pogorszenia wzroku osoba dotknięta tą dolegliwością dostrzega przed oczami mgławicę. Osoby dotknięte tą dolegliwością mogą rozróżniać światło i ciemność oraz kierunek padającego światła.
Zaćma w oku
Zaćma starcza
Zaćma starcza (Cataracta senilis) stanowi najczęstszą formę tej choroby, występując w 90% przypadków. W wyniku naturalnego procesu starzenia się organizmu nie można utrzymać procesów metabolicznych w soczewce oka. Na rozwój tej postaci zaćmy wpływają nie tylko zmiany enzymatyczne i zaburzenia odżywiania, ale także promieniowanie ultrafioletowe.
W przypadku zaćmy starczej przebieg choroby dzieli się na różne etapy:
- Wczesne stadium zaćmy (Cataracta incipiens)
We wczesnym stadium, przy początkowej zaćmie (Cataracta incipiens), osoba dotknięta chorobą zauważa ledwo zauważalne zmętnienie soczewki oka.
- Zaawansowana zaćma (Cataracta provecta)
W przypadku zaćmy niedojrzałej (Cataracta provecta) występuje nasilone zmętnienie soczewki oka, które już utrudnia widzenie zmętnionym okiem.
- Zaawansowana zaćma (Cataracta matura)
Zmętnienia soczewki w stadium zaawansowanej zaćmy (Cataracta matura) są tak zaawansowane, że chory dostrzega już tylko światło i cień.
Dodatkowym powikłaniem jest obrzęk soczewki oka chorego. Ucisk na tęczówkę może wywołać w oku ostry wzrost ciśnienia (atak jaskry), podobnie jak w przypadku jaskry.
- Zbyt dojrzała zaćma (Cataracta hypermatura)
W ostatnim stadium zmętnienia korze soczewki ulega upłynnieniu, a twarde jądro soczewki opada w dół. Przemieszczenie soczewki (zwane również ektopią soczewki) może prowadzić do jaskry, która niszczy włókna nerwowe oka.
Zaćma pourazowa
Zmętnienie soczewki oka spowodowane urazem również zalicza się do zaćm nabytych.
W zależności od przyczyny mają różne nazwy:
- Zaćma pourazowa: Powstaje w wyniku stłuczenia oka, np. po uderzeniu śnieżką w oko
- Zaćma termiczna: spowodowana silnym działaniem ciepła
- Zaćma błyskawicowa: spowodowana wypadkami z prądem silnym
- Zaćma popromienna: spowodowana promieniowaniem jonizującym
- Zaćma ogniowa: spowodowana działaniem promieniowania podczerwonego
Zaćma wtórna w wyniku innej choroby
Również choroby mogą być przyczyną zaćmy: cukrzyca (diabetes mellitus), choroby metaboliczne oraz różne schorzenia nerek, skóry i mięśni mają negatywny wpływ na wzrok i powodują zaćmę jako chorobę współistniejącą.
Leczenie pozwala wprawdzie zatrzymać proces zmętnienia soczewki, ale nie jest w stanie go cofnąć. Soczewka może ulec zmętnieniu również po operacjach okulistycznych lub w przypadku innych chorób oczu: na przykład po zapaleniu tęczówki lub przy długotrwałym przyjmowaniu leków takich jak kortyzon.
Diagnoza i leczenie zaćmy
Chociaż zaawansowaną zaćmę można rozpoznać bez użycia sprzętu technicznego, zmętnienie soczewki oka diagnozuje się przy rozszerzonej źrenicy podczas badania za pomocą lampy szczelinowej.
Badanie za pomocą lampy szczelinowej
Leczenie farmakologiczne nie jest w stanie wyleczyć zaćmy. Dlatego w celu przywrócenia wzroku konieczna jest operacja zaćmy. Polega ona na zastąpieniu zmętniałej soczewki nową soczewką sztuczną.
Metody operacyjne, ryzyko i opieka pooperacyjna
Najpopularniejsze metody operacyjne to:
- Wewnątrzkapsułkowa ekstrakcja soczewki
W przypadku wewnątrzkapsułkowej ekstrakcji soczewki naturalna soczewka jest usuwana z oka. Wewnątrzkapsułkowa ekstrakcja soczewki jest często stosowana w przypadku przewlekłych stanów zapalnych. Poważnym późnym następstwem tej procedury jest możliwe odwarstwienie siatkówki.
- Ekstrakapsularna ekstrakcja soczewki
Najczęściej stosuje się ekstrakapsularną ekstrakcję soczewki. W tej procedurze tylna torebka soczewki pozostaje w oku. Chirurg usuwa jedynie przednią torebkę soczewki oraz zmętniałą tkankę soczewki.
Czasami po operacji dochodzi do ponownego zmętnienia soczewki. Przyczyną są pozostałości torebki, które prowadzą do ponownego zamknięcia otworu źrenicy. Tę wtórną zaćmę leczy się za pomocą terapii laserowej. Wszczepiona soczewka sztuczna nie jest tak elastyczna jak soczewka naturalna. Dlatego nie może dostosować się do krzywizny oka. Brakującą mocę refrakcyjną wyrównuje się za pomocą soczewek kontaktowych lub okularów.
W trakcie leczenia pooperacyjnego pacjent otrzymuje krople do oczu zawierające antybiotyki i kortykosteroidy, aby zapobiec stanom zapalnym i infekcjom.
W przypadku ektopii soczewki dochodzi do jej przemieszczenia do przedniej komory oka lub do przestrzeni ciała szklistego.
Nieregularna zmiana położenia soczewki tylko w jednym oku jest w większości przypadków spowodowana np. urazem.
Obustronna ektopia soczewki, czyli przemieszczenie soczewek w obu oczach, jest zazwyczaj związana z wadami rozwojowymi lub predyspozycjami genetycznymi.
Formy ektopii soczewki
Istnieją różne formy ektopii soczewki:
- Zwichnięcie soczewki (Luxatio lentis)
W przypadku zwichnięcia soczewki (Luxatio lentis) soczewka ulega całkowitemu przemieszczeniu w wyniku zerwania więzadeł utrzymujących ją w miejscu. Oderwana soczewka osiada zatem na dnie ciała szklistego, rzadziej w przedniej komorze oka.
Przemieszczenie soczewki do ciała szklistego i rozpad włókien soczewki często powodują stan zapalny. Ponieważ przy braku soczewki za załamanie światła odpowiada już tylko rogówka, dochodzi do nadwzroczności (hiperopii).
- Podwichnięcie (subluxatio lentis)
W przypadku podwichnięcia (subluxatio lentis) soczewka oka częściowo przemieszcza się z źrenicy w wyniku rozluźnienia włókien więzadła rzęskowego. Soczewka, zazwyczaj zmniejszona (mikrofakia), przyjmuje kształt kulisty (sferofakia). Z powodu zbyt dużej mocy refrakcyjnej kulistej soczewki dochodzi do krótkowzroczności (miopii).
- Drżenie soczewki (iridodonesis)
W przypadku drżenia soczewki jej mocowanie jest osłabione. Powoduje to nieprawidłową ruchomość soczewki w oku.
Łagodne zwichnięcia soczewki mogą przebiegać bezobjawowo. W przypadku silniejszego przemieszczenia soczewki możliwe jest widzenie podwójne. Ostrość wzroku ulega znacznemu pogorszeniu z powodu zmniejszenia mocy refrakcyjnej. Skutkiem tego jest krótkowzroczność.
Przyczyny ektopii soczewki są różne:
- Choroby tkanki łącznej lub zaburzenia metaboliczne: takie jak zespół Marfana, zespół Weilla-Marchesaniego lub homocystynuria.
- Zmiany związane ze zużyciem: na przykład w przypadku zaawansowanej zaćmy, w której upłynnienie kory soczewki powoduje opadanie twardego jądra soczewki.
- Przewlekłe zapalenia łączone: tęczówki i ciała rzęskowego (iridozyklitis)
- Stłuczenie gałki ocznej (contusio bulbi): na przykład w wyniku uderzenia pięścią. Może to spowodować powstanie rozety stłuczeniowej. Rozeta stłuczeniowa objawia się gwiaździstym zmętnieniem kory soczewki i osadem rozproszonych pigmentów tęczówki.
- Nowotwory gałki ocznej
- Mechaniczne nadmierne rozciągnięcie włókien soczewki: w przypadku zbyt dużej gałki ocznej (myopia magna)
Nieprawidłowe ułożenie soczewki może powodować uszkodzenia rogówki, co z kolei może prowadzić do jej zmętnienia. Przemieszczoną soczewkę usuwa się chirurgicznie (lensektomia). W jej miejsce pacjent otrzymuje soczewkę sztuczną.
Rzadką chorobą soczewki jest pęknięcie w oku. Może ono być wrodzone lub powstać w wyniku urazów i operacji oka. W zależności od wielkości i nasilenia pęknięcie wpływa na wzrok pacjenta.
Choroby soczewki należą do najczęstszych schorzeń oczu i mogą pojawić się w ciągu życia z powodu wielu chorób. Szczególnie zmętnienie soczewki, jak w przypadku zaćmy lub jaskry, często prowadzi do znacznego pogorszenia wzroku, a nieleczone może doprowadzić do ślepoty. Soczewka oka odgrywa kluczową rolę w prawidłowym skupianiu promieni świetlnych w celu uzyskania ostrego obrazu na wrażliwej na światło warstwie siatkówki. Zmiany w rogówce i soczewce wpływają na moc refrakcyjną rogówki i akomodację, co może pogorszyć zdolność widzenia.
Typowe choroby oczu, takie jak jaskra, często wiążą się z podwyższonym ciśnieniem wewnątrzgałkowym, które może również uszkodzić nerw wzrokowy. Jednocześnie dużą rolę odgrywają starczowzroczność i prezbiopia, ponieważ zdolność akomodacyjna naturalnej soczewki zmniejsza się, a widzenie z bliska staje się utrudnione. Również astygmatyzm lub dalekowzroczność powodują, że promienie świetlne nie są prawidłowo skupiane lub są ogniskowane jeszcze przed siatkówką. W takich przypadkach pomocne są środki wspomagające widzenie, takie jak okulary lub soczewki kontaktowe, które poprawiają ostrość widzenia.
Inne zmiany w oku, takie jak afakia lub zwichnięcie soczewki, wpływają na stabilność soczewki, która jest utrzymywana w oku za pomocą włókien zonularnych. Również struktury takie jak ciało szkliste, plamka żółta lub punkt w środku siatkówki mają kluczowe znaczenie dla percepcji wzrokowej. Choroby mogą być dodatkowo sprzyjane przez cukrzycę, ponieważ płyn może przedostawać się do siatkówki lub siatkówka może ulec uszkodzeniu w wyniku oddziaływania podłoża. W rzadkich przypadkach takie problemy występują już u dzieci i młodych dorosłych.
Obecnie leczenie odbywa się zazwyczaj ambulatoryjnie i wykorzystuje nowoczesne metody terapeutyczne, polegające na wszczepieniu sztucznej soczewki lub soczewki wewnątrzgałkowej. W przypadku skrzywienia rogówki można również zastosować soczewki toryczne. Po operacji, na przykład w przypadku zaćmy wtórnej, zdolność widzenia często ulega znacznej poprawie. Ważne jest, aby takie schorzenia były wcześnie rozpoznawane i leczone, najlepiej poprzez regularne badania profilaktyczne u okulisty. Szczególnie po 60. roku życia wzrasta ryzyko zmętnienia soczewki, dlatego kontrole mają kluczowe znaczenie. Tylko w ten sposób można osiągnąć długotrwałą poprawę wzroku i zapobiec poważnej utracie wzroku.
Czym są choroby soczewki?
Choroby soczewki to schorzenia oczu, które dotyczą soczewki i mogą wpływać na wzrok. Należą do nich zaćma, afakia czy zwichnięcie soczewki.
Czym jest zaćma?
Zaćma to częsta choroba, w której dochodzi do zmętnienia soczewki oka. Powoduje to coraz większe zamglenie widzenia.
Jak leczy się choroby soczewki?
Wiele chorób soczewki leczy się operacyjnie, zastępując zmętniałą soczewkę sztuczną. Alternatywnie, w przypadku wad wzroku pomocne są okulary lub soczewki kontaktowe.
Czy choroba soczewki może prowadzić do ślepoty?
Nieleczona poważna choroba soczewki może znacznie ograniczyć wzrok, a w skrajnych przypadkach doprowadzić do ślepoty.
Kiedy należy udać się do okulisty?
W przypadku niewyraźnego widzenia, pogorszenia ostrości wzroku lub innych dolegliwości związanych z oczami należy jak najszybciej zgłosić się do okulisty.
