Choroba ta dotyka najczęściej centralną część rogówki. Powoduje to, że rogówka ulega deformacji, przybierając kształt stożka, i ulega ścieńczeniu.
Keratokonus zazwyczaj dotyka obu oczu. Jednak bardzo rzadko występuje jednocześnie i w podobnym stopniu w obu oczach. Jeśli choroba zostanie wykryta na czas, można jej przeciwdziałać poprzez wczesne leczenie. Celem jest wówczas zapobieżenie zbyt drastycznemu postępowi deformacji i ścieńczenia rogówki.
Keratokonus to stożkowate zniekształcenie rogówki
Osoby dotknięte tą chorobą cierpią najczęściej na krótkowzroczność, która z czasem nasila się wraz z postępem deformacji. Wynikająca z tego krótkowzroczność i nieregularny astygmatyzm nie mogą jednak zazwyczaj zostać całkowicie skorygowane i wymagają stosowania środków wspomagających widzenie (np. okularów). Powodem tego jest stożkowate wybrzuszenie rogówki.
Keratokonus występuje stosunkowo rzadko. W samych Niemczech dotyka on „tylko” około 0,5 procenta populacji. Jednak odsetki te różnią się w zależności od regionu i stosowanych metod badawczych.
Ponadto choroba ta dotyka dwukrotnie więcej mężczyzn niż kobiet. Najczęściej keratokonus pojawia się między 20. a 30. rokiem życia. W rzadkich przypadkach może jednak wystąpić już w dzieciństwie lub później, na przykład między 40. a 50. rokiem życia.
Pomimo licznych badań do dziś nie wiadomo dokładnie, co wywołuje lub sprzyja rozwojowi stożka rogówki. Deformacja ta często występuje w połączeniu z chorobami dziedzicznymi, takimi jak zespół Downa.
Ponadto częściej występuje u osób cierpiących na
.
Budowa ludzkiego oka © bilderzwerg | AdobeStock
Według różnych przypuszczeń przyczyną jest zaburzenie metabolizmu u osób dotkniętych tą chorobą. Jednak równie dobrze można by rozważyć chorobę dziedziczną.
Ponadto w różnych długoterminowych badaniach dotyczących stożka rogówki zaobserwowano odchylenia w składzie chemicznym rogówki. Z kolei pojedyncze obserwacje wykazały, że często już naturalne wygięcie twardówki (zwanej sklerą) w jednym oku minimalnie odbiegało od normy.
Również infekcja lub osłabienie kolagenu obecnego w rogówce mogłyby sprzyjać rozwojowi stożka rogówki. Dotychczas nie udało się jednak potwierdzić tych przypuszczeń w dalszych badaniach.
W rzadkich przypadkach w przebiegu choroby mogą pojawić się pęknięcia w tylnej części rogówki. Wówczas ciecz komorowa – czyli płyn z przedniej komory oka – może przedostać się do rogówki. Skutkiem tego jest ostry keratokonus, który może być bolesny i często wymaga natychmiastowego leczenia (np. poprzez zabieg chirurgiczny). W przeciwnym razie wzrok pogarsza się szybko i drastycznie (zamglony obraz).
Ostry keratokonus jest jedynym przypadkiem tej choroby, w którym oko może powodować ból i odczuwalne dolegliwości. Samo zniekształcenie i ścieńczenie oka objawia się jedynie utratą wzroku.
W początkowej fazie choroby objawy pojawiają się stopniowo, a pogorszenie wzroku u pacjenta następuje powoli. Widzi on obiekty podwójnie lub dostrzega cienie na przedmiotach. W wyniku rosnącej nieregularności powierzchni rogówki dochodzi do zniekształcenia widzenia. Ze źródeł światła wydają się wychodzić promienie w kształcie gwiazdy, a z liter smugi.
Przy wystarczającym oświetleniu pojawiają się półokrągłe lub okrągłe linie w kolorze od zielono-brązowego do żółto-brązowego, które lekarze nazywają
- liniami keratokonusa,
- pierścienie Fleischera lub
- pierścienie rogówkowe Kaysera-Fleischera
.
Inne objawy to:
- ograniczone widzenie w nocy i o zmierzchu
- stałe zaczerwienienie oczu
- zwiększona wrażliwość na światło
- silne napięcie i zmęczenie mięśni twarzy
- częste przesuwanie się lub wypadanie soczewek kontaktowych
Najczęściej keratokonus diagnozuje się podczas rutynowego badania okulistycznego lub gdy pojawia się krótkowzroczność. Dlatego pierwszymi objawami keratokonusa są częste korekty okularów z drastycznymi zmianami osi. We wczesnym stadium często występuje tzw. forma fruste, w której zmiany w rogówce są rozpoznawalne tylko przy pomocy specjalistycznej diagnostyki. Również ostrość wzroku ulega znacznym zmianom.
Do tego dochodzi rosnąca krzywizna rogówki, która początkowo często dotyczy tylko jednego oka. Ponieważ stożek rogówki jest stosunkowo rzadką chorobą, objawy na początku zazwyczaj nie są rozpoznawane. Wielu okulistów zna stożek rogówki jedynie z teorii. Dlatego wskazane może być skierowanie do specjalisty okulisty specjalizującego się w chorobach rogówki. W razie wątpliwości pacjenci, którzy obawiają się, że cierpią na stożek rogówki, powinni zgłosić się do innego okulisty.
Stożek rogówki można wykryć za pomocą różnych metod diagnostycznych. Najbardziej znane to
- dokładniejsze badanie rogówki za pomocą skiaskopu (w przypadku keratokonusa występuje typowy „efekt rybiej paszczy”),
- lampa szczelinowa (do określenia grubości i liczby warstw rogówki),
- keratograf (do oceny struktury powierzchni rogówki) oraz
- optyczna tomografia koherencyjna (OCT).
W przypadku tej ostatniej metody tworzony jest obraz przekroju przedniej części oka. Obejmuje on między innymi grubość rogówki i szczegółowy przebieg jej powierzchni. Dzięki temu można rozpoznać typowe odkształcenie i ścieńczenie.
Obecnie lekarze mogą leczyć keratokonus na dwa różne sposoby. Celem jest wyeliminowanie wady wzroku spowodowanej keratokonusem.
Środki wspomagające widzenie w celu kompensacji wad wzroku
W początkowej fazie keratokonusa dolegliwości są jeszcze niewielkie. Wtedy deformację i ścieńczenie rogówki można jeszcze skompensować za pomocą okularów. Jednak w przypadku zaawansowanego keratokonusa zmiany w rogówce są zazwyczaj zbyt drastyczne.
W takich przypadkach wady wzroku można lub trzeba skorygować za pomocą sztywnych soczewek kontaktowych lub specjalnych soczewek (zwanych soczewkami do stożka rogówki).
Około 80 procent pacjentów cierpiących na stożek rogówki na stałe radzi sobie z twardymi soczewkami kontaktowymi. Czasami jednak trzeba je połączyć z dodatkową pomocą wzrokową (np. okularami). Dopiero wtedy można uzyskać wystarczającą korekcję wady wzroku.
Tutaj dobrze widać wybrzuszenie rogówki (keratokonus) © Zarina Lukash | AdobeStock
Siatkowanie rogówki
Z drugiej strony, wczesne leczenie ma na celu zapobieganie dalszemu postępowi choroby. W najlepszym przypadku dalsze odkształcanie się i ścieńczenie rogówki zostaje w znacznym stopniu zatrzymane.
Możliwe jest to na przykład dzięki zabiegowi sieciowania (zwanemu również cross-linkingiem lub sieciowaniem kolagenu). Cross-linking zapobiega postępowi keratokonusa, jednak eksperci zalecają go tylko w stadium I i II. Dzięki sieciowaniu rogówki miękka tkanka rogówki ulega usztywnieniu. W tym celu na rogówkę nakłada się ryboflawinę (witaminę B2), a następnie naświetla się ją promieniowaniem UV-A w celu sieciowania włókien kolagenowych.
Sieciowanie jest jednak jak dotąd jedyną metodą leczenia, która może zatrzymać postęp keratokonusa na kilka lat.
Różne badania zakładają, że przy odpowiednio wczesnej sieciowaniu rogówki można trwale zatrzymać keratokonus. Jednak obecnie brakuje jeszcze potwierdzających to wyników badań długoterminowych.
Keratotomia okrężna
Keratotomia okrężna (zwana CKT) to kolejna metoda, za pomocą której próbuje się w znacznym stopniu zatrzymać keratokonus. Polega ona na wykonaniu cięcia o szerokości około 7 mm wokół osi optycznej rogówki. Następnie cięcie zamyka się podwójnym szwem.
W ten sposób rogówka zostaje napięta, a stożek wyrównany. W tym celu rogówka w obszarze nacięcia musi jednak mieć grubość co najmniej 400 µm i być wystarczająco stabilna. Ponadto CKT nadaje się również tylko w stadium I i II keratokonusa.
Do dziś nie udało się udowodnić rzeczywistego działania CKT.
Segmenty pierścieniowe
Kolejną opcją jest wszczepienie segmentów pierścieniowych (zwanych również intrastromalnymi segmentami pierścieniowymi rogówki). Te małe pierścienie z tworzywa sztucznego są umieszczane w rogówce i mogą częściowo spłaszczyć stożkowate zniekształcenie, co może poprawić ostrość widzenia.
Przeszczep rogówki
Jeśli stożek rogówki jest w zaawansowanym stadium, a środki wspomagające widzenie nie są już w stanie wystarczająco skorygować wady wzroku, rogówkę należy zazwyczaj zastąpić przeszczepem (keratoplastyka). Przeszczep przeprowadza się w klinice okulistycznej specjalizującej się w przeszczepach.
W rzadkich przypadkach rogówka pacjenta jest stabilizowana za pomocą różnych metod, częściej jednak zastępowana jest rogówką dawcy.
Często rogówka jest po prostu wycinana. Powstaje jedynie minimalny brzeg, wycięty fragment rogówki zastępuje się zdrową tkanką dawcy i zszywa się go delikatnym podwójnym szwem.
Koszty zabiegu pokrywa zazwyczaj kasa chorych. Warunkiem jest to, że widzenie jest na tyle utrudnione, że ma poważny wpływ na jakość życia pacjenta.
Stożek rogówki, zarówno leczony, jak i nieleczony, może stanowić ogromne utrudnienie w codziennym życiu. U pacjentów ze stożkiem rogówki ostrość widzenia w jednym oku często ulega znacznym wahaniom. Można temu przeciwdziałać tylko w ograniczonym stopniu i za pomocą różnych środków wspomagających widzenie.
W każdym razie stożek rogówki, ze względu na stale zmieniające się parametry widzenia, wpływa na procesy koncentracji osoby dotkniętej tą chorobą. Konsekwencją mogą być zaburzenia widzenia, myślenia i koncentracji, a także bóle głowy i ataki bólu przypominające migrenę.
Kolejnym problemem jest komfort noszenia soczewek, które niekoniecznie są wygodne w oku i powodują
- nadmiernego łzawienia,
- podrażnieniom i
- zaczerwienienia oczu
. Ponadto stożek rogówki może w wielu przypadkach stanowić poważne utrudnienie podczas prowadzenia pojazdów mechanicznych. Jednak to, czy ma to zastosowanie w konkretnym przypadku, musi wyjaśnić lekarz okulista prowadzący leczenie.
Brak prognoz
Dodatkowym obciążeniem dla osób dotkniętych tą chorobą jest brak prognoz dotyczących jej przebiegu. Jak dotąd nie są dokładnie znane ani dokładne przyczyny rozwoju keratokonusa, ani wpływ czynników zewnętrznych.
Dlatego trudno jest określić,
- jak szybko i jak drastycznie postępuje stożek rogówki,
- jakie leczenie jest właściwe oraz
- jak powinna zachowywać się osoba dotknięta chorobą.
Często nie można odpowiedzieć na pozornie proste pytania, takie jak to, czy można uprawiać sport i czy szkodliwe jest pocieranie oczu.
Na przykład u niektórych pacjentów już po kilku tygodniach lub miesiącach konieczny jest przeszczep rogówki. Inni pacjenci radzą sobie natomiast przez dziesięciolecia lub przez całe dalsze życie, nosząc okulary lub odpowiednie soczewki do keratokonusa.
Jedynym prognozowanym przebiegiem choroby u większości pacjentów jest to, że keratokonus najczęściej ustępuje między 40. a 50. rokiem życia – i to w sposób naturalny, a nie w wyniku leczenia.
Brak pomocy finansowej
Natomiast codziennym obciążeniem finansowym są soczewki kontaktowe lub często wymieniane okulary. Oba rodzaje pomocy wzrokowych muszą być wymieniane częściej niż przeciętnie i dostosowywane do nowych wartości wzroku. Często potrzeba nawet kilku par soczewek kontaktowych lub okularów, aby zrównoważyć ciągłe wahania ostrości wzroku.
Koszty niezbędnych środków korekcji wzroku, zwłaszcza odpowiednich soczewek kontaktowych, są dość wysokie. Są one pokrywane przez ustawowe kasy chorych tylko częściowo lub wcale. Większość dodatkowych ubezpieczeń nie obejmuje już keratokonusa, jeśli został on zdiagnozowany przed rozpoczęciem ubezpieczenia.
Osoby dotknięte tą chorobą często muszą więc samodzielnie pokrywać ogromne koszty leczenia.
Zgodnie z aktualnymi badaniami i ustaleniami nie jest obecnie możliwe zapobieganie tej chorobie.
Mimo że nie da się jej konkretnie zapobiec, leczenie stożka rogówki obejmuje też unikanie wszystkiego, co mogłoby dodatkowo obciążać oko i rogówkę. Bardzo częstym i typowym przykładem jest pocieranie oczu. Często wiąże się to z długotrwałą pracą przed ekranem komputera i wynikającym z tego wysuszeniem oczu. Dlatego lekarze odradzają w szczególności osobom dotkniętym tą chorobą pracy przy komputerze.
Należy również unikać przebywania w zakurzonych i zadymionych pomieszczeniach, a także w pomieszczeniach z klimatyzacją.
Osoby cierpiące na stożek rogówki powinny w każdym razie pić dużo płynów i spędzać dużo czasu na świeżym powietrzu. Niektórzy eksperci podchodzą jednak sceptycznie do ciągłego noszenia soczewek kontaktowych. Wiele badań twierdzi – jak dotąd jednak bez potwierdzenia – że w dłuższej perspektywie może to również obciążać rogówkę. W tej kwestii jednak nadal panują rozbieżne opinie.
1. Czym jest stożek rogówki?
Jest to postępująca choroba rogówki, w której rogówka staje się cieńsza i wybrzusza się w kształcie stożka, co coraz bardziej ogranicza widzenie.
2. Jakie są objawy?
Niewyraźne widzenie, zwiększona wrażliwość na światło i częsta zmiana mocy okularów to typowe wczesne objawy.
3. Jakie są metody leczenia?
We wczesnym stadium crosslinking zatrzymuje postęp choroby. Soczewki twarde korygują wadę wzroku; w zaawansowanych przypadkach konieczny jest przeszczep rogówki.
4. Czy można temu zapobiec? Nie ma konkretnych sposobów zapobiegania. Należy jednak unikać pocierania oczu, ponieważ wywiera to nacisk na rogówkę i może sprzyjać rozwojowi choroby.
