Zaburzenia afektywne: specjaliści i informacje

O zaburzeniach afektywnych mówi się, gdy w centrum problemu znajduje się zaburzenie nastroju. Oznacza to, że nastrój jest albo depresyjny i zahamowany, albo maniakalny i pobudzony.

Zaburzenia afektywne występują zazwyczaj w fazach: przed i po depresji lub manii nastrój osoby dotkniętej chorobą mieści się w normie. W wielu przypadkach fazy depresyjne i/lub maniakalne pojawiają się wielokrotnie w ciągu życia. Mówi się wtedy o zaburzeniach nawracających lub „recydywujących”.

Oprócz depresji i manii zalicza się do nich również przewlekłe zaburzenia afektywne, takie jak

• dystymia (trwały, lekko depresyjny nastrój) oraz
• cyklotymia (trwające wahania nastroju między lekko depresyjnym a lekko podwyższonym)

do zaburzeń afektywnych.

Depresje dzieli się według stopnia nasilenia na epizody depresyjne łagodne, umiarkowane i ciężkie. W przypadku ciężkich depresji można ponadto rozróżnić depresje z objawami psychotycznymi (utrata kontaktu z rzeczywistością) i bez nich.

Manie dzieli się na epizody hipomaniczne (łagodniejsze) i maniakalne (cięższe). W przypadku epizodów maniakalnych manie mogą występować z objawami psychotycznymi lub bez nich.

Oprócz czystych epizodów depresyjnych lub maniakalnych mogą również występować tzw. zaburzenia afektywne mieszane. W ich przypadku obraz stanu maniakalnego i depresyjnego zmienia się w szybkim tempie. Mówi się wówczas również o zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym.

Zaburzenia afektywne mogą przebiegać w postaci jednobiegunowej lub dwubiegunowej. W przypadku przebiegu jednobiegunowego występują wyłącznie fazy maniakalne lub depresyjne, przy czym w zdecydowanej większości przypadków występują tylko depresje, podczas gdy powtarzające się czyste manie są bardzo rzadkie.

W przypadku przebiegu dwubiegunowego epizody maniakalne i depresyjne występują na przemian, przy czym zmiana ta nie jest regularna. Zaburzenia jednobiegunowe występują znacznie częściej niż dwubiegunowe.

Większość zaburzeń afektywnych ma charakter nawracający, czyli występuje w kilku fazach. Tylko w około 15 procentach wszystkich przypadków depresja występuje tylko raz.

Zaburzenia afektywne są spowodowane różnymi czynnikami. Należą do nich

• predyspozycje genetyczne,
• trudne doświadczenia z dzieciństwa,
• choroby somatyczne,
• aktualne sytuacje stresowe lub konflikty, a także
• zmiany hormonalne lub inne zmiany biologiczne

.

Uważa się, że czynniki dziedziczne powodują zwiększoną predyspozycję do zaburzeń afektywnych.

Jednak czynnikiem wyzwalającym fazy choroby są inne czynniki, takie jak sytuacje stresowe lub zmiany hormonalne.

• Za predyspozycje genetyczne przemawiają wyniki badań wskazujące, że zaburzenia afektywne częściej występują u bliskich członków rodziny. Ta częstotliwość występowania jest widoczna nawet wtedy, gdy np. dzieci nie dorastały w rodzinie osoby chorej. Jednak geny odpowiedzialne za tę chorobę nie są dokładnie znane.
• Wczesne doświadczenia związane z utratą i rozstaniem w dzieciństwie również występują częściej u pacjentów z depresją.
• Choroby somatyczne lub przyjmowanie niektórych leków mogą wywołać zaburzenia afektywne.
• Obecne sytuacje stresowe odgrywają rolę jako czynniki wywołujące epizody afektywne, ponieważ często występują one przed wystąpieniem chorób depresyjnych.
• Na rzecz wpływu czynników biologicznych przemawia m.in. sposób działania leków przeciwdepresyjnych, ponieważ ingerują one w przekaz neuroprzekaźników w mózgu.

Około jeden do dwóch procent wszystkich ludzi w ciągu swojego życia zapada na zaburzenia afektywne dwubiegunowe. W tym przypadku epizody depresyjne przeplatają się z fazami maniakalnymi, hipomanicznymi lub mieszanymi. Choroby afektywne dwubiegunowe rozpoczynają się średnio wcześniej niż czysta depresja: średni wiek wystąpienia pierwszego epizodu wynosi od 16 do 18 lat. Choroba dotyka w równym stopniu kobiety i mężczyzn.

Zaburzenia afektywne dwubiegunowe częściej rozpoczynają się od manii niż od depresji. Przebiegają one zazwyczaj ciężej niż czysta („jednobiegunowa”) depresja, tzn. występuje więcej epizodów.

Gdy epizody depresyjne przeplatają się z wyraźnymi maniami, mówi się również o chorobie afektywnej dwubiegunowej typu I. W przypadku występowania wyłącznie łagodniejszych faz hipomanii obok faz depresyjnych zaburzenie to określa się jako chorobę afektywną dwubiegunową typu II.

Podobnie jak w przypadku czystej depresji, epizody w zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych zazwyczaj całkowicie ustępują. Niemniej jednak u 20 do 30 procent osób dotkniętych chorobą nawet w fazach bezobjawowych występuje podwyższona labilność nastroju, która w niektórych przypadkach może powodować poważne utrudnienia.

Przebieg zaburzeń afektywnych dwubiegunowych jest ogólnie gorszy niż przebieg depresji jednobiegunowej. Częstotliwość występowania dodatkowych zaburzeń psychicznych jest wyższa, a wskaźnik samobójstw, wynoszący od 15 do 30 procent, jest również wyższy.

Dystymie to przewlekłe (trwające co najmniej dwa lata) łagodniejsze zaburzenia depresyjne. Nigdy nie osiągają one stopnia nasilenia pełnej depresji. Jednak w długotrwałym przebiegu często pojawiają się dodatkowe epizody depresyjne.

Dotyczy to około 6–10 procent wszystkich ludzi. Wcześniej formy te nazywano również depresjami neurotycznymi.

W przypadku cyklotymii przez co najmniej dwa lata występuje naprzemienne występowanie nastroju depresyjnego i podwyższonego, bez spełnienia kryteriów zaburzeń afektywnych dwubiegunowych. Występują one u 0,5 do 1 procenta populacji i w 15 do 30 procentach przypadków przechodzą w zaburzenia afektywne dwubiegunowe.

Manii towarzyszą objawy będące przeciwieństwem depresji. Najważniejsze kryteria diagnozy to:

• podwyższony, zaraźliwy, a częściowo także drażliwy nastrój,
• zwiększona motywacja,
• myślenie chaotyczne (tj. pacjenci przeskakują z tematu na temat),
• brak poczucia choroby i brak zdolności krytycznej,
• ekstremalna, trudna do powstrzymania gadatliwość,
• przecenianie własnych możliwości, aż po manię wielkości,
• duża rozpraszalność,
• zmniejszona potrzeba snu i wzrost libido.

Podwyższony nastrój pacjentów z manią objawia się wyjątkowo dobrym humorem, wesołością i radością. Jednak pacjenci ci są łatwo drażliwi. Oznacza to, że ich nastrój może łatwo zmienić się w irytację z wyraźnie agresywnym podtekstem. W fazie maniakalnej poczucie własnej wartości jest podwyższone, a samoocena i w szczególności świadomość choroby są odpowiednio znacznie ograniczone.

Również objawy wegetatywne stanowią przeciwieństwo depresji: pacjenci

• prawie nie potrzebują snu,
• mają zwiększony apetyt,
• czują się wyjątkowo zdrowi i pełni sił oraz
• często mają również zwiększone libido.

Częściowo dlatego pacjenci z manią wchodzą w szybko zmieniające się kontakty seksualne.

Myślenie chaotyczne oznacza, że osoby z manią myślą w sposób niestabilny, ulotny i pomysłowy. Treść myśli ciągle się zmienia, a osoby postronne często nie nadążają za nimi. Jednak w przeciwieństwie do objawów schizofrenii, powiązania między tokami myślenia są nadal zrozumiałe, a więc nie są chaotyczne.

W manii często pojawiają się urojenia wielkości o szybko zmieniającej się treści: np. pacjenci w krótkim odstępie czasu uważają się za utalentowanego śpiewaka i wysoce wyrafinowanego przedsiębiorcę. Wyobrażenia te mogą nasilać się aż do wielkości.

Zwiększona motywacja przejawia się w zwiększonej aktywności i ruchu oraz silnej potrzebie mówienia. Wiele spontanicznych myśli i decyzji może być realizowanych bezkrytycznie. Może to prowadzić do poważnych problemów społecznych, gdy pacjenci np.

• poprzez realizację spontanicznego pomysłu biznesowego doprowadzą do ruiny finansowej,
• zachowują się w sposób całkowicie pozbawiony zahamowań seksualnych lub
• robią rzeczy, za które po ustąpieniu manii odczuwają głęboki wstyd.