Zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży mogą wykazywać inne cechy niż zaburzenia występujące w wieku dorosłym. Dwie ważne grupy zaburzeń psychicznych w okresie dzieciństwa i młodzieży to zaburzenia rozwojowe oraz upośledzenie umysłowe.
Tutaj znajdziesz więcej informacji na temat częstych zaburzeń psychicznych u dzieci, a także listę wybranych specjalistów i ośrodków.
To, czy objawy uznamy za „zaburzenie”, zależy też od tego, na jakim etapie rozwoju jest dziecko. Na przykład sporadyczne koszmary senne w wieku przedszkolnym to coś zupełnie normalnego. Również lęki i niepewność we wczesnym okresie dojrzewania nie są zaburzeniami i zazwyczaj same mijają.
Zaburzenie psychiczne występuje wtedy, gdy problem znacznie wykracza poza normę dla danego etapu rozwoju i powoduje cierpienie.
W psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej (KJP) dużą rolę odgrywają rodzice, rodzina oraz inne osoby bliskie (w tym nauczyciele). Należy ich uwzględnić zarówno podczas diagnozowania, jak i leczenia zaburzeń.
Można wyróżnić różne zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży. Do najczęstszych należą następujące zaburzenia zachowania lub zaburzenia emocjonalne w wieku dziecięcym i młodzieżowym:
ADHD charakteryzuje się skrajnym niepokojem ruchowym i nadpobudliwością. Dzieci dotknięte tym zaburzeniem częściej niż zwykle odczuwają potrzebę
Ponadto osoby dotknięte tym zaburzeniem wykazują zaburzenia koncentracji w postaci
Do tego dochodzi zaburzona kontrola impulsów: dzieciom pod każdym względem trudno jest „zapanować nad sobą” i mają niską tolerancję na frustrację.
Objawy pojawiają się w pierwszych pięciu latach życia i utrzymują się w czasie. U około jednej trzeciej osób zaburzenie to utrzymuje się również w wieku dorosłym. Dotyczy to około 3 do 5 procent wszystkich dzieci, przy czym chłopcy chorują około 3 do 8 razy częściej niż dziewczynki.
Z powodu braku uwagi stosunkowo często dochodzi do zagrożeń i wypadków. Ponadto dzieci dotknięte tym zaburzeniem często borykają się z problemami społecznymi, ponieważ wchodzą w konflikty z kolegami ze szkoły, nauczycielami itp.
W okresie dojrzewania nadpobudliwość ruchowa zazwyczaj ustępuje. Jednak podwyższona impulsywność i obniżona uwaga pozostają. W związku z tym osoby dotknięte tym zaburzeniem są narażone na zwiększone ryzyko zażywania narkotyków, wypadków drogowych i przestępczości.
Przyczyny tego zaburzenia nie są do końca jasne. Oprócz czynników genetycznych rolę mogą odgrywać powikłania porodowe i zmiany w metabolizmie mózgu.
ADHD jest częstym zaburzeniem psychicznym u dzieci © Photographee.eu | AdobeStock
ADHD leczy się z jednej strony poprzez konsekwentny styl wychowania i odpowiednie środki pedagogiczne. Oprócz tego często stosuje się lek metylofenidat (Ritalin®).
Przykładowy przypadek ADHD
9-letni Andreas trafia do poradni dziecięcej z powodu ciągłych problemów dyscyplinarnych w szkole. Chodzi do trzeciej klasy, nie potrafi usiedzieć w miejscu i dlatego ciągle biega po klasie. Prawie nigdy nie zgłasza się do odpowiedzi, często przerywa i musi być ciągle upominany za gadanie. Podczas przerw często dochodzi do bójek. W domu Andreas jest również niezwykle męczący, odrabianie zadań domowych trwa zazwyczaj przez całe popołudnie i wiąże się z wielkimi kłótniami. Ma również wiele konfliktów z rodzeństwem, ponieważ działa im na nerwy. Ponadto ciągle niszczy rzeczy rodzeństwa, częściowo przez przypadek, a częściowo pod wpływem impulsu, celowo.
Zaburzenie to charakteryzuje się utrzymującym się wzorcem zachowań antyspołecznych, agresywnych lub buntowniczych. Dzieci dotknięte tym zaburzeniem
Może to prowadzić do
.
Zaburzenia zachowań społecznych często występują u dzieci i młodzieży wraz z innymi zaburzeniami psychicznymi, np.
Zaburzenie to dotyka od 2 do 10 procent wszystkich dzieci, w tym głównie chłopców. Zaburzenie to często utrzymuje się w bardzo stabilnej postaci przez wiele lat.
Osoby dotknięte tym zaburzeniem częściej popełniają czyny karalne (przestępczość). Ważnym celem terapii jest zapobieganie temu oraz często następującej po tym karierze więziennej.
W ramach terapii można prowadzić terapię indywidualną dzieci lub terapię rodzinną. Oprócz tego ważną rolę odgrywają działania na poziomie lokalnym (np. praca z młodzieżą w „dzielnicach problemowych”).
Zaburzenia zachowań społecznych charakteryzują się bardzo wysoką stabilnością. Oznacza to, że zaburzenia te często utrzymują się również po okresie dorastania. Jeśli dzieci wykazują agresywne zachowania już w młodym wieku, można założyć, że 40 procent tych uczniów szkół podstawowych będzie nadal wykazywać zaburzenia zachowań społecznych w wieku dorosłym.
W poszczególnych przypadkach z powodzeniem można stosować leki, takie jak lit lub karbamazepina. Stosuje się je na przykład w przypadku poważnych impulsywnych zachowań agresywnych.
Psychospołeczne środki zapobiegawcze są bez wątpienia kluczowymi czynnikami wpływającymi na poprawę losu dzieci.
Lęki są stosunkowo częstym zjawiskiem, zwłaszcza w wieku dziecięcym. Wiele dzieci wykazuje lęk przed określonymi sytuacjami lub przedmiotami (tzw. „lęki fobiczne”), np.
U 2 do 9 procent wszystkich dzieci lęki fobiczne są tak silne, że można postawić diagnozę zaburzenia psychicznego.
Oprócz lęków fobicznych najważniejszym zaburzeniem lękowym w dzieciństwie i okresie dojrzewania jest lęk przed rozłąką. Cierpi na niego od 3 do 5 procent wszystkich dzieci.
Dzieci dotknięte tym zaburzeniem nie chcą rozstać się z osobami, do których są przywiązane. Jeśli jednak to robią, odczuwają ogromny lęk. Zazwyczaj prowadzi to do odmowy chodzenia do szkoły. Dzieci z lękiem przed rozłąką są często bardzo przywiązane już w wieku niemowlęcym. Nie lubią np. chodzić do przedszkola.
Poważne lęki przed rozłąką są często wywoływane przez
Dzieci z lękiem szkolnym rano rozstają się wprawdzie z rodzicami, ale potem raczej nie idą do szkoły. Te dwa zaburzenia lękowe można łatwo pomylić, ponieważ w obu przypadkach na początku zauważalna jest odmowa pójścia do szkoły.
Schizofrenia i inne psychozy stosunkowo rzadko (w około 4 procentach wszystkich przypadków) pojawiają się już przed 15. rokiem życia. Tylko około 1 procent zaczyna się już przed 10. rokiem życia. Im młodszy jest wiek pierwszego zachorowania, tym trudniej rozpoznać psychozy, ponieważ w obrazie klinicznym znacznie różnią się one od psychoz u dorosłych pacjentów.
W młodszym wieku często występują postacie przebiegu typu „hebefrenicznego”, a także prodromy. Przez prodromy rozumie się objawy, które poprzedzają wiele ostrych psychoz – czasami nawet przez lata – i charakteryzują się problemami takimi jak
. Termin „hebephrenia” określa psychozę, w której osoba dotknięta chorobą wykazuje coraz mniejsze zaangażowanie emocjonalne i niewielką motywację. Jej nastrój staje się coraz bardziej płaski i „błahe”.
Tiki to nagłe, krótkie, powtarzające się, mimowolne ruchy lub wypowiedzi. Nie mają one konkretnego celu ani znaczenia. Osoby dotknięte tym zaburzeniem często potrafią na krótką chwilę dowolnie je stłumić.
Istnieją proste tiki, takie jak
Ponadto istnieją złożone tiki, takie jak
W przypadku przejściowego zaburzenia tikowego występują zazwyczaj tylko proste tiki, które nie trwają dłużej niż rok. W przypadku przewlekłych zaburzeń tikowych mogą pojawić się liczne i bardziej złożone tiki utrzymujące się przez dłuższy czas.
W przypadku poważnego połączenia tików wokalnych i motorycznych występujących przez długi czas mówi się o tzw. zespole Gilles-de-la-Tourette'a.
Od 4 do 12 procent dzieci w wieku szkolnym cierpi na zaburzenia tikowe. To około 10 razy więcej osób niż w wieku dorosłym. Chłopcy są dotknięci tym problemem znacznie częściej.
Wiele zaburzeń tikowych ustępuje samoistnie z upływem czasu. Przewlekłe i złożone zaburzenia tikowe mają stosunkowo złe rokowania, nawet przy leczeniu behawioralnym i farmakologicznym.
W wieku dziecięcym i młodzieżowym występują pewne specyficzne cechy objawów różnych zaburzeń odżywiania.
Otyłość (patologiczna nadwaga) w dzieciństwie i okresie młodzieńczym stanowi rosnący problem w naszym społeczeństwie. Problem ten dotyka w większym stopniu dzieci z niższych warstw społecznych. Dzieci otyłe zazwyczaj pozostają z nadwagą również w wieku dorosłym. Konsekwencjami otyłości są często
Anoreksja (anorexia nervosa) bardzo często pojawia się w okresie młodzieńczym. Wiele placówek psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej specjalizuje się w leczeniu tego zaburzenia.
Natomiast bulimia (zaburzenie odżywiania polegające na napadowym objadaniu się i wymiotowaniu) często pojawia się dopiero w następstwie anoreksji. Dlatego jest ona leczona głównie w ramach psychiatrii dorosłych.
Moczenie nocne oznacza, że dzieci w wieku powyżej 5 lat nadal regularnie moczą się bez przyczyn organicznych. Można przy tym rozróżnić moczenie nocne od moczenia dziennego. Moczenie nocne dotyka około 11 procent dzieci, przy czym przeważają chłopcy. Moczomoczenie dzienne występuje znacznie rzadziej i częściej u dziewcząt.
Enureza jest prawdopodobnie w dużej mierze dziedziczna. Jednak stres psychospołeczny również odgrywa w tym rolę.
Można ją leczyć za pomocą programu terapii behawioralnej. W przypadku moczenia nocnego stosuje się przede wszystkim urządzenia budzące, które dzwonią, gdy dochodzi do moczenia. Dzięki temu dzieci uczą się budzić w odpowiednim momencie i udawać się do toalety.
W niektórych przypadkach wskazane jest również zastosowanie leku hamującego nocne wydalanie moczu.
Enkopreza oznacza, że dziecko wielokrotnie i mimowolnie brudzi się kałem lub wypróżnia się w miejscach do tego nieprzeznaczonych. Problem ten dotyczy około 1,5 do 3 procent dzieci w wieku szkolnym (7–8 lat), przy czym chłopcy są nim dotknięci dwukrotnie częściej niż dziewczynki.
W ramach diagnostyki należy w każdym przypadku wykluczyć, że przyczyną jest choroba fizyczna.
Wiele dzieci z enkoprezą tak mocno wstrzymuje stolec, że dochodzi do zaparć. W razie potrzeby należy zatem najpierw zastosować środki przeczyszczające, aby unormować wypróżnianie.
Do zaburzeń snu, które często występują jako zaburzenia psychiczne u dzieci, należą
W przypadku lunatykowania, które najczęściej występuje na początku nocy, dziecko wstaje we śnie i chodzi po domu. Trudno je obudzić. Po przebudzeniu nic nie pamięta.
W przypadku lęku nocnego osoba dotknięta tym zaburzeniem często wydaje krzyk paniki i nagle siada w łóżku. Jest wtedy całkowicie zdezorientowana i natychmiast ponownie zasypia, trudno ją obudzić. Na przebieg tego zaburzenia psychicznego nie mają wpływu nawet próby uspokojenia.
Natomiast osoby cierpiące na koszmary senne po przebudzeniu mają ich żywe wspomnienia. Są one podatne na próby uspokojenia. Koszmary senne występują raczej w drugiej połowie nocy.
Określenie objawów jako „zaburzenia” zależy również od stopnia rozwoju dziecka. Na przykład sporadyczne koszmary senne w wieku przedszkolnym są całkowicie normalne. Również lęki i niepewność we wczesnym okresie dojrzewania nie stanowią zaburzenia i zazwyczaj ustępują.
Zaburzenie psychiczne występuje, gdy problem znacznie wykracza poza normę dla danego etapu rozwoju i powoduje cierpienie.
W psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej (KJP) dużą rolę odgrywają rodzice, rodzina oraz odpowiednie osoby bliskie (w tym nauczyciele). Należy ich uwzględnić zarówno podczas diagnozowania, jak i leczenia zaburzeń.
Można wyróżnić różne zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży. Do najczęstszych należą następujące zaburzenia zachowania lub zaburzenia emocjonalne w wieku dziecięcym i młodzieżowym:
ADHD charakteryzuje się skrajnym niepokojem ruchowym i nadpobudliwością. Dzieci dotknięte tym zaburzeniem częściej niż zwykle odczuwają potrzebę
Ponadto osoby dotknięte tym zaburzeniem wykazują zaburzenia koncentracji w postaci
Do tego dochodzi zaburzona kontrola impulsów: dzieciom pod każdym względem trudno jest „zapanować nad sobą” i mają niską tolerancję na frustrację.
Objawy pojawiają się w pierwszych pięciu latach życia i utrzymują się w czasie. U około jednej trzeciej osób zaburzenie to utrzymuje się również w wieku dorosłym. Dotyczy to około 3 do 5 procent wszystkich dzieci, przy czym chłopcy chorują około 3 do 8 razy częściej niż dziewczynki.
Z powodu braku uwagi stosunkowo często dochodzi do zagrożeń i wypadków. Ponadto dzieci dotknięte tym zaburzeniem często borykają się z problemami społecznymi, ponieważ wchodzą w konflikty z kolegami z klasy, nauczycielami itp.
W okresie dojrzewania nadpobudliwość ruchowa zazwyczaj ustępuje. Jednak podwyższona impulsywność i obniżona uwaga pozostają. W związku z tym osoby dotknięte tym zaburzeniem są narażone na zwiększone ryzyko zażywania narkotyków, wypadków drogowych i przestępczości.
Przyczyny tego zaburzenia nie są do końca jasne. Oprócz czynników genetycznych rolę mogą odgrywać powikłania porodowe i zmiany w metabolizmie mózgu.
Leczenie ADHD polega z jednej strony na konsekwentnym stylu wychowania i odpowiednich środkach pedagogicznych. Ponadto często stosuje się lek metylofenidat (Ritalin®).
Przykład przypadku ADHD
9-letni Andreas trafia do poradni dziecięcej z powodu ciągłych problemów dyscyplinarnych w szkole. Chodzi do trzeciej klasy, nie potrafi usiedzieć w miejscu i dlatego ciągle biega po klasie. Prawie nigdy nie zgłasza się do odpowiedzi, często przerywa i musi być ciągle upominany z powodu gadania. Podczas przerw często dochodzi do bójek. W domu Andreas jest również niezwykle męczący, odrabianie zadań domowych zwykle ciągnie się przez całe popołudnie, przy czym towarzyszą temu duże kłótnie. Ma również wiele konfliktów z rodzeństwem, ponieważ działa im na nerwy. Ponadto ciągle niszczy rzeczy rodzeństwa, częściowo przez przypadek, a częściowo pod wpływem impulsu, celowo.
Zaburzenie to charakteryzuje się utrzymującym się wzorcem zachowań antyspołecznych, agresywnych lub buntowniczych. Dzieci dotknięte tym zaburzeniem
Może to prowadzić do
.
Zaburzenia zachowań społecznych często występują u dzieci i młodzieży wraz z innymi zaburzeniami psychicznymi, np.
Zaburzenie to dotyka od 2 do 10 procent wszystkich dzieci, w tym głównie chłopców. Zaburzenie to często utrzymuje się w bardzo stabilnej postaci przez wiele lat.
Osoby dotknięte tym zaburzeniem częściej popełniają czyny karalne (przestępczość). Ważnym celem terapii jest zapobieganie temu oraz często następującej po tym karierze więziennej.
W ramach terapii można prowadzić terapię indywidualną dzieci lub terapię rodzinną. Oprócz tego ważną rolę odgrywają działania lokalne (np. praca z młodzieżą w „dzielnicach problemowych”).
Zaburzenia zachowań społecznych charakteryzują się bardzo wysoką stabilnością. Oznacza to, że zaburzenia te często utrzymują się również po okresie dorastania. Jeśli dzieci wykazują agresywne zachowania już w młodym wieku, można założyć, że 40 procent tych uczniów szkół podstawowych będzie nadal wykazywać zaburzenia zachowań społecznych w wieku dorosłym.
W poszczególnych przypadkach z powodzeniem można stosować leki, takie jak lit lub karbamazepina. Stosuje się je na przykład w przypadku poważnych impulsywnych zachowań agresywnych.
Psychospołeczne środki zapobiegawcze są bez wątpienia kluczowymi czynnikami wpływającymi na poprawę losu dzieci.
Lęki są stosunkowo częstym zjawiskiem, zwłaszcza w wieku dziecięcym. Wiele dzieci wykazuje lęk przed określonymi sytuacjami lub przedmiotami (tzw. „lęki fobiczne”), np.
U 2 do 9 procent wszystkich dzieci lęki fobiczne są tak silne, że można postawić diagnozę zaburzenia psychicznego.
Oprócz lęków fobicznych najważniejszym zaburzeniem lękowym w dzieciństwie i okresie młodzieńczym jest lęk przed rozłąką. Cierpi na niego od 3 do 5 procent wszystkich dzieci.
Dzieci dotknięte tym zaburzeniem nie chcą rozstać się z osobami, do których są przywiązane. Jeśli jednak to robią, odczuwają ogromny lęk. Zazwyczaj prowadzi to do odmowy chodzenia do szkoły. Dzieci z lękiem przed rozłąką są często bardzo przywiązane już w wieku niemowlęcym. Nie lubią np. chodzić do przedszkola.
Poważne lęki przed rozłąką są często wywoływane przez
Dzieci z lękiem szkolnym rano rozstają się wprawdzie z rodzicami, ale potem raczej nie idą do szkoły. Te dwa zaburzenia lękowe można łatwo pomylić, ponieważ w obu przypadkach na początku zauważalna jest odmowa pójścia do szkoły.
Schizofrenia i inne psychozy stosunkowo rzadko (w około 4 procentach wszystkich przypadków) pojawiają się już przed 15. rokiem życia. Tylko około 1 procent zaczyna się już przed 10. rokiem życia. Im młodszy jest wiek pierwszego zachorowania, tym trudniej rozpoznać psychozy, ponieważ w obrazie klinicznym znacznie różnią się one od psychoz u dorosłych pacjentów.
W młodszym wieku często występują postacie przebiegu typu „hebefrenicznego”, a także prodromy. Przez prodromy rozumie się objawy, które poprzedzają wiele ostrych psychoz – czasami nawet przez lata – i charakteryzują się problemami takimi jak
. Termin „hebefrenia” określa psychozę, w której osoba dotknięta chorobą wykazuje coraz mniejsze zaangażowanie emocjonalne i niewielką motywację. Jej nastrój staje się coraz bardziej płaski i „błahe”.
Tiki to nagłe, krótkie, powtarzające się, mimowolne ruchy lub wypowiedzi. Nie mają one konkretnego celu ani znaczenia. Osoby dotknięte tym zaburzeniem często potrafią na krótką chwilę dowolnie je stłumić.
Istnieją proste tiki, takie jak
Ponadto istnieją złożone tiki, takie jak
W przypadku przejściowego zaburzenia tikowego występują zazwyczaj tylko proste tiki, które nie trwają dłużej niż rok. W przypadku przewlekłych zaburzeń tikowych mogą występować liczne i bardziej złożone tiki przez dłuższy okres czasu.
W przypadku poważnego połączenia tików wokalnych i motorycznych występujących przez długi czas mówi się o tzw. zespole Gilles de la Tourette'a.
Od 4 do 12 procent dzieci w wieku szkolnym cierpi na zaburzenia tikowe. To około 10 razy więcej osób niż w wieku dorosłym. Chłopcy są dotknięci tym problemem znacznie częściej.
Wiele zaburzeń tikowych ustępuje samoistnie z upływem czasu. Przewlekłe i złożone zaburzenia tikowe mają stosunkowo złe rokowania, nawet przy leczeniu behawioralnym i farmakologicznym.
W wieku dziecięcym i młodzieżowym występują pewne specyficzne cechy objawów różnych zaburzeń odżywiania.
Otyłość (patologiczna otyłość) w wieku dziecięcym i młodzieżowym jest rosnącym problemem w naszym społeczeństwie. Problem ten dotyka w większym stopniu dzieci z niższych warstw społecznych. Otyłe dzieci zazwyczaj pozostają otyłe również w wieku dorosłym. Konsekwencjami otyłości są często
Anoreksja (anoreksja nervosa) bardzo często pojawia się w okresie młodzieńczym. Wiele placówek psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej specjalizuje się w leczeniu tego zaburzenia.
Natomiast bulimia (zaburzenie odżywiania polegające na napadowym objadaniu się i wymiotowaniu) często pojawia się dopiero w następstwie anoreksji. Dlatego jest ona leczona głównie w ramach psychiatrii dorosłych.
Moczenie nocne oznacza, że dzieci w wieku powyżej 5 lat nadal regularnie moczą się bez przyczyn organicznych. Można przy tym rozróżnić moczenie nocne od moczenia dziennego. Moczenie nocne dotyka około 11 procent dzieci, przy czym przeważają chłopcy. Moczomoczenie dzienne występuje znacznie rzadziej i częściej u dziewcząt.
Enureza jest prawdopodobnie w dużej mierze dziedziczna. Jednak stres psychospołeczny również odgrywa w tym rolę.
Można ją leczyć za pomocą programu terapii behawioralnej. W przypadku moczenia nocnego stosuje się przede wszystkim urządzenia budzące, które dzwonią, gdy dochodzi do moczenia. Dzięki temu dzieci uczą się budzić w odpowiednim momencie i udawać się do toalety.
W niektórych przypadkach wskazane jest również zastosowanie leku hamującego nocne wydalanie moczu.
Enkopreza oznacza, że dziecko wielokrotnie i mimowolnie brudzi się lub wypróżnia w miejscach nieprzeznaczonych do tego celu. Problem ten dotyczy około 1,5 do 3 procent dzieci w wieku szkolnym (7–8 lat), przy czym chłopcy są nim dotknięci dwukrotnie częściej niż dziewczynki.
W ramach diagnostyki należy w każdym przypadku wykluczyć, że przyczyną jest choroba fizyczna.
Wiele dzieci z enkoprezą tak mocno wstrzymuje stolec, że dochodzi do zaparć. W razie potrzeby należy zatem najpierw zastosować środki przeczyszczające, aby unormować wypróżnianie.
Do zaburzeń snu, które często występują jako zaburzenia psychiczne u dzieci, należą
W przypadku lunatykowania, które najczęściej występuje na początku nocy, dziecko wstaje we śnie i chodzi po domu. Trudno je obudzić. Po przebudzeniu nic nie pamięta.
W przypadku lęku nocnego osoba dotknięta tym zaburzeniem często wydaje krzyk paniki i nagle siada w łóżku. Jest wtedy całkowicie zdezorientowana i natychmiast ponownie zasypia, trudno ją obudzić. Na przebieg tego zaburzenia psychicznego nie mają wpływu nawet próby uspokojenia.
Natomiast osoby cierpiące na koszmary senne po przebudzeniu mają ich żywe wspomnienia. Są one podatne na próby uspokojenia. Koszmary senne występują raczej w drugiej połowie nocy.
