Do zaburzeń somatycznych zalicza się między innymi
W przypadku tych schorzeń osoby dotknięte cierpią na utrzymujące się, często zmieniające się dolegliwości fizyczne, dla których pomimo najdokładniejszych badań nie można znaleźć przyczyny fizycznej. Oznacza to, że ciało jest zdrowe z medycznego punktu widzenia. Niemniej jednak osoby dotknięte tymi zaburzeniami nie wyobrażają sobie tych dolegliwości: są one raczej spowodowane czynnikami psychicznymi.
Osoby dotknięte tymi zaburzeniami są jednak zazwyczaj przekonane, że cierpią na chorobę fizyczną. Klasyfikacja ich dolegliwości jako „spowodowanych psychicznie” często bardzo je rani. Osoby dotknięte tymi zaburzeniami unikają wielu aktywności i silnie koncentrują się na swoich objawach. Dlatego dolegliwości te często prowadzą do ograniczeń psychicznych i społecznych.
Zaburzenia somatyczne są klasyfikowane w ICD-10 według częstotliwości, rodzaju i lokalizacji dolegliwości fizycznych:
- Zaburzenie somatyzacyjne (F 45.0): rzadkie, skrajne postacie z wieloma dolegliwościami i wieloletnim przebiegiem.
- Zaburzenia somatyczne niezróżnicowane (F 45.1): znacznie częstsza odmiana. Wystarczy dolegliwość trwająca ponad sześć miesięcy.
- Zaburzenia hipochondryczne (F 45.2): Pacjenci cierpią przede wszystkim z powodu lękowego przekonania o przyczynie (rak, AIDS), a nie z powodu samych dolegliwości.
- Somatoformowe zaburzenia autonomiczne (F 45.3): Podzielone według narządów unerwionych autonomicznie, np. układ sercowo-naczyniowy, żołądkowo-jelitowy, oddechowy, narządy płciowe.
- Utrzymujące się zaburzenia bólowe somatyczne (F 45.4): dominują psychogenne dolegliwości bólowe.
Około 13 procent wszystkich ludzi doświadcza w swoim życiu zaburzeń somatycznych, przy czym kobiety dwukrotnie częściej niż mężczyźni. Najczęstszym zaburzeniem jest zaburzenie bólowe o podłożu somatycznym, zwłaszcza bóle pleców i głowy. Około dwie trzecie osób dotkniętych tym zaburzeniem cierpi dodatkowo na inne zaburzenia psychiczne, bardzo często na depresję.
Zaburzenia somatyczne mogą wystąpić w każdym wieku. Tym samym różnią się one od wielu innych zaburzeń psychicznych, które zazwyczaj pojawiają się w młodym wieku dorosłym.
25 procent wszystkich pacjentów w podstawowej opiece zdrowotnej cierpi na zaburzenia somatyczne, 5 procent w dermatologii, 30 procent w neurologii i 50 procent w gastroenterologii. Zaburzenia te często pojawiają się w związku z trudnymi wydarzeniami lub etapami życia. Dla osób postronnych związek ten jest wyraźnie widoczny, jednak dla osób dotkniętych tym problemem często nie jest on oczywisty.
Zaburzenie to utrzymuje się poprzez
- skrajną koncentrację na objawach fizycznych,
- przyjęcie „postawy oszczędzającej” bez wystarczającej aktywności fizycznej oraz
- rezygnację z wielu aktywności społecznych.
W powstawaniu zaburzeń somatycznych rolę odgrywa złożony proces, któremu towarzyszy wiele czynników. Do czynników tych należą
- psychodynamiczne i rodzinne,
- teoretyczne dotyczące uczenia się i systemów,
- społeczne,
- fizjologiczne i neurologiczne, a także
- genetyczne
aspekty, które wzajemnie na siebie oddziałują. W zaburzeniach somatycznych istotne są następujące aspekty:
- zaburzenia percepcji afektywnej, tj. napięcie fizyczne lub psychiczne lub pobudzenie nie są już postrzegane w sposób adekwatny,
- zwiększona gotowość do reakcji fizjologicznej oraz amplifikacja somatosensoryczna (wzmocnione odczuwanie bólu),
- wrażliwość biograficzna (psychiczna „wrażliwość” wynikająca z negatywnych doświadczeń biograficznych, takich jak np. nadużycia lub przemoc w przeszłości),
- błędna ocena poznawcza (katastrofizacja) i strategie radzenia sobie z konfliktami, przypisywanie przyczyn do dolegliwości somatycznych (dolegliwościom fizycznym zawsze przypisuje się przyczyny),
- wywołanie przez wcześniejsze uszkodzenia fizyczne,
- współwystępowanie zaburzeń afektywnych,
- społeczne i społeczne aspekty powstawania i utrzymywania się objawów,
- przewlekłość jatrogenna (przewlekłe zaburzenie wywołane niewłaściwym wpływem).
Pacjenci z zaburzeniami somatycznymi odczuwają dolegliwości fizyczne, dla których nie ma przyczyny fizycznej © buritora | AdobeStock
Najważniejszą formą leczenia jest psychoterapia.
Pacjenci są często kierowani przez innych lekarzy na leczenie psychiatryczne lub psychoterapeutyczne, nie widząc w tym sensu. W związku z tym są sceptyczni wobec rzekomego piętnowania ich jako „szalonych” lub „symulantów” i często czują się bardzo urażeni.
Dlatego szczególnie ważne jest zbudowanie dobrej i opartej na szacunku relacji terapeutycznej.
Ponadto terapia powinna skupiać się na
- ogólne zrozumienie powiązań między psychiką a ciałem,
- lepszego radzenia sobie z własnymi objawami, a także
- wycofanie społeczne, „zachowania ostrzegawcze”,
- nadmiernego stosowania leków oraz
- korzystanie z placówek medycznych.
Ponadto pacjenci powinni szukać możliwości uczynienia swojego życia bardziej satysfakcjonującym i przyjemniejszym.
Psychoterapia specjalistyczna w trybie ambulatoryjnym lub stacjonarnym jest wskazana, jeśli:
- nie nastąpiła poprawa dolegliwości w ciągu 3 miesięcy,
- zwolnienie lekarskie zostało wystawione ponad cztery tygodnie temu,
- występują współistniejące zaburzenia psychiczne, w szczególności depresja, zaburzenia lękowe lub zaburzenia osobowości,
- występują oznaki poważnych czynników stresogennych w historii życia (np. traumy),
- pacjent wyraża chęć poddania się leczeniu psychoterapeutycznemu.
Poniżej przedstawiono najważniejsze obrazy kliniczne zaburzeń somatycznych oraz formy zaburzeń somatycznych.
Zaburzenie somatyzacyjne
W przypadku zaburzenia somatyzacyjnego przez dłuższy czas występują objawy fizyczne, dla których nie można znaleźć przyczyny organicznej. Objawy często zmieniają swój charakter, często dotyczą różnych układów narządów. Pacjent cierpi więc np. kolejno przez kilka miesięcy na
- ciężkim zapaleniu oskrzeli,
- osłabieniu i wyczerpaniu,
- bóle podczas oddawania moczu,
- nudności oraz
- wzdęcia.
Pacjenci często rozmyślają nad swoimi objawami i chorobami, które za nimi stoją. Często odwiedzają lekarzy i wycofują się z życia społecznego.
Zaburzenia somatyzacyjne są klasyfikowane w ICD-10 pod
- F 45.0 (zaburzenie somatyzacyjne) oraz
- F 45.1 (zaburzenie somatyzacyjne niezróżnicowane)
.
Zaburzenia hipochondryczne
W przypadku zaburzenia hipochondrycznego („hipochondrii”) osoba dotknięta tym zaburzeniem obawia się, że cierpi na poważną chorobę fizyczną, np. raka. Potrafi on dokładnie nazwać przypuszczalną chorobę i opisać pasujące do niej objawy. Bardzo dokładnie obserwuje wszelkiego rodzaju objawy i dolegliwości oraz traktuje je jako potwierdzenie przypuszczalnej choroby.
W związku z tym domaga się wielu badań medycznych, których prawidłowe wyniki nie uspokajają go jednak na dłuższą metę. Osoba dotknięta tym zaburzeniem nadal kontroluje swoje domniemane objawy choroby i nie wierzy lekarzom.
Pacjent bardzo cierpi z powodu dolegliwości lub związanych z nimi myśli i lęków.
Skuteczna jest psychoterapia poznawczo-behawioralna lub forma psychoterapii zorientowana na relacje międzyludzkie, np. terapia psychodynamiczna.
Zaburzenia hipochondryczne są sklasyfikowane w ICD-10 pod kodem F 45.2. Mogą one być powiązane z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi lub fobiami specyficznymi (fobiami chorobowymi).
Zaburzenia bólowe somatyczne
Zaburzenia bólowe typu somatycznego to stany bólowe, które utrzymują się przez dłuższy czas i nie mogą być wyjaśnione lub nie mogą być w wystarczającym stopniu wyjaśnione procesem fizjologicznym lub chorobą fizyczną.
Zgodnie z tą definicją zespoły bólowe powstałe w wyniku napięcia mięśniowego nie należą do zaburzeń somatycznych. W praktyce jednak czysto scentralizowane zespoły bólowe występują raczej rzadko. Znacznie częściej występują obrazy mieszane, w których procesy obwodowe (np. napięcia mięśniowe) i centralizacja bólu występują łącznie.
W przypadku somatoformowego zaburzenia bólowego na pierwszym planie znajduje się uporczywy ból. Bóle często zmieniają swoje miejsce i charakter.
Zgodnie z ICD-10 zaburzenie bólowe somatyczne klasyfikuje się pod kodem diagnostycznym F 45.4. Należy je odróżnić od zaburzeń somatyzacyjnych (F 45.0 i F 45.1), w których również mogą występować bóle.
Częstość występowania zaburzeń bólowych typu somatycznego w ciągu całego życia wynosi w Niemczech około 12,3 procent. W populacji korzystającej z placówek medycznych odsetek ten jest odpowiednio wyższy. Wynosi on od 20 do 40 procent w gabinetach lekarzy ogólnych oraz na oddziałach specjalistycznych szpitali.
Rozpoznanie zaburzenia bólowego typu somatycznego wymaga przede wszystkim
- dokładną diagnostykę organiczną i biograficzną,
- wywiad społeczny oraz
- wywiad dotyczący przyjmowanych leków.
Czynniki stresogenne w dzieciństwie wydają się prowadzić do zwiększonej podatności.
Chorobami współistniejącymi są
- depresja,
- lęk,
- zaburzenia osobowości oraz
- zaburzenia zachowania.
Specjalistyczna psychoterapia jest konieczna, gdy
- objawy utrzymują się przez dłuższy czas,
- występuje współwystępowanie zaburzeń psychicznych oraz
- występują wyraźne sytuacje konfliktowe o charakterze psychospołecznym.
Ponadto
- wskazówki na zaburzenia rozwoju osobowości i traumę z wczesnego dzieciństwa, a także
- istnieje znaczne ryzyko przewlekłości psychospołecznej
stanowią wskazanie do psychoterapii ambulatoryjnej lub stacjonarnej.
Przykład kliniczny: somatyczne zaburzenie bólowe
Pan F., 54-letni pracownik techniczny, został skierowany przez swojego lekarza rodzinnego do psychoterapeuty z powodu przewlekłych bólów. Opowiada, że od około 15 lat odczuwa nasilające się bóle stawów i pleców. Bóle były wielokrotnie badane, głównie pod kątem ortopedycznym, bez żadnych wyników.
Początkowo środki takie jak fango i masaże jeszcze pomagały, jednak od około 10 lat nie przynoszą już ulgi. Od tego czasu jest uzależniony od leków przeciwbólowych, początkowo głównie paracetamolu i aspiryny. Około dwa lata temu ból stał się tak silny, że zaczął przyjmować preparaty morfinowe przepisane przez lekarza rodzinnego. Obecnie regularnie przyjmuje trzykrotność zalecanej maksymalnej dawki dziennej.
Po dłuższej analizie okazuje się, że ból jest znacznie mniejszy, gdy pacjent zajmuje się swoim ukochanym hobby, jakim jest ogrodnictwo.
Jeśli chodzi o sytuację społeczną, pacjent informuje, że był długo żonaty. Jego żona wyprowadziła się dwa i pół roku temu, ponieważ ich relacje uległy rozpadowi. Od tego czasu pozostaje w luźnym związku z pewną znajomą. Lekarz rodzinny informuje, że rozstanie z żoną było dla pacjenta dużym zaskoczeniem. Bardzo go to dotknęło.
Zawodowo pracuje w dziale technicznym średniej wielkości wydawnictwa. W ostatnich latach panuje tam coraz większa presja, ponieważ firma została sprzedana. Wiele osób z długoletnim stażem zostało po tym zwolnionych. Pacjentowi udało się jak dotąd uniknąć zwolnienia dzięki statusowi osoby z poważną niepełnosprawnością, który uzyskał z powodu bólu. Ma nadzieję, że dostanie rentę z powodu bólu, zanim jednak dotrze do niego wypowiedzenie.
Zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego
Zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego definiuje się jako utrzymujące się zaburzenia trawienia i bóle w okolicy żołądka i jelit, dla których pomimo odpowiednich badań nie można znaleźć wystarczającego organicznego, np. zapalnego wyjaśnienia.
Można je rozróżnić w zależności od tego, czy dotyczą one bardziej górnego, czy dolnego odcinka przewodu pokarmowego. Należą do nich:
- aerofagia psychogenna (połykanie powietrza),
- psychogenne singultus (czkawka),
- dyspepsja (podrażnienie żołądka),
- skurcz odźwiernika (skurcz ujścia żołądka),
- nerwica żołądka,
- psychogenne wzdęcia,
- psychogenne zespół jelita drażliwego,
- psychogenna biegunka.
Dodatkowo występują objawy wegetatywne, takie jak
- kołatanie serca,
- pocenie się i
- uderzenia gorąca.
Oprócz somatycznych dolegliwości fizycznych mogą również występować zaburzenia lękowe lub depresyjne.
Szczególne znaczenie mają dwie somatoformiczne choroby przewodu pokarmowego:
Leczenie psychosomatyczne jest wskazane, gdy leczenie ukierunkowane na objawy nie przynosi poprawy. Ponadto muszą występować wyraźne obciążenia psychospołeczne w teraźniejszości lub przeszłości. Na początku wskazane jest leczenie psychoedukacyjne. Jego celem jest wspieranie potencjału samopomocy pacjenta i umożliwienie mu aktywnego udziału w procesie powrotu do zdrowia.
W centrum psychoedukacji znajduje się wspólna rozmowa i wymiana doświadczeń między
- pacjentami,
- bliskich oraz
- terapeutą.
Często odwołuje się do wiedzy wynikającej z doświadczeń uczestników.
Na tej podstawie terapeuta przekazuje najważniejsze wyniki badań naukowych. Dzięki temu pacjenci i ich bliscy mogą uzyskać jasny obraz
- choroby,
- niezbędnych metod leczenia oraz
- możliwości samopomocy
. Po tym leczeniu można zastosować psychoterapię krótkoterminową lub terapię behawioralną. Skuteczne są również psychoterapie zorientowane na ciało oraz techniki relaksacyjne.
Zaburzenia czynnościowe układu sercowo-naczyniowego
Za zaburzenia czynnościowe układu sercowo-naczyniowego uważa się utrzymujące się bóle i inne dolegliwości, które osoba dotknięta tym problemem odczuwa jako objawy choroby serca, mimo że odpowiednie badania lekarskie nie pozwalają potwierdzić choroby serca ani innych narządów klatki piersiowej (np. przełyku). W klasyfikacji ICD-10 są one ujęte pod pojęciem somatycznych zaburzeń autonomicznych układu sercowo-naczyniowego (F 45.3). Obejmują one takie terminy, jak nerwica serca i astenia neurocirkulacyjna (zespół DaCosty).
Bóle i inne dolegliwości związane z sercem są ściśle powiązane z lękiem na dwa sposoby: samo doświadczenie lęku zawiera element ucisku w klatce piersiowej i dolegliwości, które są odczuwane jako objawy choroby serca. Towarzyszy temu lęk przed zawałem serca i ogólnym zagrożeniem śmiercią, co dodatkowo nasila odczuwane dolegliwości.
Zaburzenia czynnościowe układu sercowo-naczyniowego są leczone tak samo jak ogólne zaburzenia somatyczne. Skuteczne są terapie behawioralne i psychodynamiczne. Ponadto pacjenci dobrze reagują na techniki relaksacyjne, a także na ćwiczenia świadomości ciała. Terapie farmakologiczne z użyciem beta-blokerów mogą złagodzić objawy.
Zaburzenia czynnościowe układu moczowo-płciowego
W ramach zaburzeń czynnościowych układu moczowo-płciowego występują trzy częściowo pokrywające się zespoły objawów:
- zaburzenia oddawania moczu,
- zespoły bólowe,
- funkcjonalne zaburzenia seksualne.
Zaburzenia oddawania moczu objawiają się następująco:
- psychogenne zatrzymanie moczu,
- zwiększona częstotliwość oddawania moczu (psychogenny pęcherz drażliwy),
- psychogenne nietrzymanie moczu.
Zgodnie z ICD-10 są one klasyfikowane jako F 45.3 i F 45.4.
Zaburzenia oddawania moczu o podłożu psychogennym wynikają zazwyczaj z konfliktów neurotycznych. W centrum uwagi znajdują się lęk i wstyd. Ponadto, z punktu widzenia psychodynamiki, nie doszło do integracji impulsów agresywnych. Dodatkowo zachowania unikowe oraz warunki wzmocnienia społecznego mogą prowadzić do utrwalenia objawów.
Leczenie odbywa się najczęściej ambulatoryjnie, albo
- w gabinecie urologicznym w ramach podstawowej opieki psychosomatycznej, albo
- w przypadku głębokich zaburzeń neurotycznych i zaburzeń osobowości w ramach specjalistycznej psychoterapii.
Szczególną grupę stanowią zespoły bólowe w okolicy układu moczowo-płciowego:
- mialgia dna miednicy,
- pelwopatia (bóle podbrzusza u kobiet bez przyczyn organicznych) oraz
- zespół cewki moczowej (pęcherz drażliwy).
Najczęstszą przyczyną są
- konfliktowe doświadczenia seksualne,
- zaburzenia rozwoju seksualnego,
- konflikty w związku oraz
- zaburzenia rozwoju osobowości.
Leczenie ma charakter przede wszystkim zachowawczy i objawowy. W części przypadków konieczne jest zajęcie się leżącymi u podstaw konfliktami psychicznymi lub zaburzeniami strukturalnymi.
Czym jest zaburzenie somatyczne?
Zaburzenie somatyczne to zaburzenie psychosomatyczne, w którym występują objawy fizyczne bez stwierdzenia przyczyny organicznej. Objawy są rzeczywiste i uciążliwe, mimo że nie można wykryć jednoznacznej przyczyny fizycznej. Zaburzenia somatyczne to choroby psychiczne o różnorodnych przejawach.
Jakie objawy występują w zaburzeniach somatycznych?
Typowymi objawami zaburzeń somatycznych są przewlekłe bóle, objawy neurologiczne, dolegliwości żołądkowo-jelitowe lub utrzymujące się dolegliwości fizyczne. Często objawy fizyczne zmieniają się w trakcie trwania zaburzenia somatycznego. Mogą również wystąpić objawy psychiczne i obciążenie psychiczne.
Jak stawia się diagnozę?
Diagnoza zaburzenia somatycznego jest stawiana po przeprowadzeniu szczegółowej diagnostyki i wykluczeniu choroby fizycznej. Zgodnie z ICD-10 dolegliwości muszą utrzymywać się często przez co najmniej sześć miesięcy. Lekarze sprawdzają przy tym, czy można znaleźć przyczynę organiczną, czy też występują objawy o podłożu funkcjonalnym.
Jakie leczenie pomaga w przypadku zaburzeń somatycznych?
Leczenie zaburzeń somatycznych obejmuje zazwyczaj psychoterapię, leczenie psychoterapeutyczne oraz środki wspomagające radzenie sobie ze stresem. Celem terapii zaburzeń somatycznych jest złagodzenie objawów i poprawa radzenia sobie z dolegliwościami odczuwanymi jako obciążające. W niektórych przypadkach stosuje się dodatkowo leki lub metody o charakterze psychosomatycznym.
Jakie są formy zaburzeń somatycznych?
Do form zaburzeń somatycznych należą zaburzenia somatyzacyjne, zaburzenia hipochondryczne, somatyczne zaburzenia bólowe oraz niezróżnicowane zaburzenia somatyczne. Oprócz tego istnieją inne zaburzenia somatyczne, a także somatyczne zaburzenie funkcji autonomicznej. Pacjenci z zaburzeniami somatycznymi często wykazują różne objawy fizyczne bez rozpoznawalnej przyczyny organicznej.
