Wiele osób zna to uczucie, gdy wieczorem wraca do domu po męczącym dniu: bolą je nogi i stopy, są opuchnięte. Zazwyczaj objawy te ustępują po kilku godzinach, najpóźniej następnego dnia. Jeśli jednak obrzęki pojawiają się nie tylko po wysiłku fizycznym i nie ustępują, należy zachować ostrożność. Być może jest to obrzęk limfatyczny.
Czym jest obrzęk limfatyczny, jak powstaje i jak można go leczyć, omówiono bardziej szczegółowo w dalszej części tekstu.
Limfa, podobnie jak krew, składa się z płynu (osocza limfatycznego) i komórek (frakcji korpuskularnej). Różnica między krwią a płynem limfatycznym polega na tym, że limfa transportuje większe komórki, które nie są w stanie pokonać ścianek naczyń krwionośnych.
Najmniejsze naczynia limfatyczne (tzw. kapilary limfatyczne) mają na końcach szczeliny między komórkami ściany naczynia limfatycznego, dlatego w porównaniu z żylnym układem krwionośnym (który również transportuje płyn z tkanek oddalonych od ciała w kierunku serca) mogą być wchłaniane i transportowane większe składniki płynu tkankowego.
Typowymi przykładami większych komórek transportowanych wraz z płynem limfatycznym są:
Układ naczyń limfatycznych składa się z kanałów limfatycznych, którymi limfa jest transportowana w kierunku serca. Kanały te są początkowo bardzo małe (kapilary limfatyczne) i widoczne tylko pod mikroskopem. Im bliżej serca, tym naczynia limfatyczne stają się większe, aż w końcu stają się widoczne gołym okiem. Ostatecznie wszystkie naczynia limfatyczne ciała wpływają do jednego dużego naczynia limfatycznego (przewodu piersiowego), które tuż przed sercem wpada do żyły obojczykowej.
Aby wszystkie ciała obce i patogeny zostały usunięte z płynu limfatycznego, zanim ten wpłynie do układu krwionośnego, zainstalowane są stacje filtrujące. Są one nazywane węzłami chłonnymi i puchną w przypadku zwiększonej ilości patogenów, które muszą zostać usunięte (np. w przypadku stanów zapalnych). Przykładem tego są wyczuwalne powiększone węzły chłonne szyi w przypadku chorób górnych dróg oddechowych lub zębów.
Obrzęk limfatyczny to nagromadzenie płynu w przestrzeni międzykomórkowej. Każdego dnia organizm wytwarza około 2–3 litrów płynu limfatycznego. Przyczyną powstania obrzęku limfatycznego jest niedostateczne odprowadzanie płynu limfatycznego. Prowadzi to do zastoju w przestrzeniach międzykomórkowych. Obrzęki bardzo często pojawiają się na jednej lub obu nogach. Jednak mogą one dotyczyć również innych części ciała, takich jak ramiona. Obrzęki limfatyczne mogą również występować na szyi, głowie, tułowiu lub genitaliach, jednak są one tam rzadsze.
Istnieją różne wrodzone i nabyte w ciągu życia przyczyny oraz schorzenia, które prowadzą do obrzęku limfatycznego.
Nie należy mylić obrzęku limfatycznego z lipedemą. Lipedema to również obrzęk, jednak nie spowodowany nadmiernym gromadzeniem się płynów, ale wzrostem tkanki tłuszczowej.
Rozróżnia się obrzęk limfatyczny pierwotny i wtórny.
Obrzęk limfatyczny pierwotny ma podłoże genetyczne, nie jest więc spowodowany innymi chorobami ani czynnikami zewnętrznymi. W medycynie mówi się tu również o obrzęku limfatycznym dziedzicznym (genetycznym). U kobiet często objawia się on w czasie ciąży. Czasami występują również schorzenia, w których w określonych obszarach ciała brakuje naczyń limfatycznych, czyli nie zostały one prawidłowo ukształtowane. Powoduje to zaburzenia odpływu płynu limfatycznego.
Wtórne obrzęki limfatyczne mogą mieć różne przyczyny, na przykład choroby metaboliczne, takie jak cukrzyca lub przewlekłe choroby skóry. Do tej grupy można również zaliczyć nowotwory (a także usunięcie nowotworu), wypadki, a także zakażenia wirusami, bakteriami, robakami i grzybami. To samo dotyczy radioterapii, blizn pooperacyjnych lub przewlekłej niewydolności żylnej.
Kolejną przyczyną wtórnych obrzęków limfatycznych są zabiegi chirurgiczne. Z medycznego punktu widzenia są to obrzęki limfatyczne jatrogenne (czyli spowodowane przez lekarza). Częstym przykładem jest operacja raka piersi, podczas której usuwa się zajęte węzły chłonne w pachach. Jest to ważne, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się nowotworu i, w zależności od liczby zajętych węzłów chłonnych, ustalić ewentualne niezbędne środki terapeutyczne (chemioterapia, radioterapia).
Jednak podczas usuwania węzłów chłonnych najczęściej dochodzi do uszkodzenia ważnych naczyń limfatycznych w pachach, co może powodować zaburzenia odpływu płynu limfatycznego. To samo dotyczy operacji w pachwinie (np. w przypadku zwężenia naczynia), podczas których może dojść do uszkodzenia naczyń limfatycznych. Ponieważ naczynia limfatyczne nie są widoczne gołym okiem, obrzęki limfatyczne (zwane również przetokami limfatycznymi) należą do typowych powikłań zabiegów operacyjnych.
Obrzęk limfatyczny jest bardzo dobrze widoczny dzięki nagromadzeniu płynu. Noga lub ramię są mocno opuchnięte, wyglądają na spuchnięte. Ponadto obrzęki te są również wyczuwalne. Podczas gdy w pierwszym stadium można jeszcze wcisnąć wgłębienie w skórę, w stadium zaawansowanym obrzęk jest twardy. Wgłębienie nie da się już wcisnąć w tkankę lub jest to bardzo trudne. Jedną z metod diagnostycznych jest objaw Stemmersa. Jeśli fałd skóry nad drugim i trzecim palcem stopy – lub dłoni – nie da się już unieść, test ten uznaje się za pozytywny. Zasadniczo obrzęk limfatyczny dzieli się na kilka stadiów:
Zasadniczo zaleca się najpierw zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu, który najlepiej zna historię choroby i przyczyny lub może je zbadać. Powikłania limfatyczne po zabiegach operacyjnych powinien nadal kontrolować chirurg, który przeprowadził zabieg. Czasami konieczna jest ponowna operacja (tzw. zabieg rewizyjny), aby ponownie zamknąć otwarte drogi limfatyczne. Odbywa się to zazwyczaj poprzez tzw. koagulację powierzchni rany (wypalanie ciepłem), a bezpośrednia wizualizacja otwartych dróg limfatycznych jest rzadko możliwa nawet podczas zabiegu rewizyjnego.
Dostępne są następujące metody leczenia:
Terapia zależy nie tylko od przyczyny, ale także od stopnia zaawansowania obrzęku limfatycznego. W bardzo wczesnym stadium uniesienie kończyny – na przykład nogi – może wspomóc odpływ limfy. Ponadto najwyższym priorytetem jest konsekwentna terapia kompresyjna, ponieważ dzięki niej zazwyczaj można zapobiec postępowi choroby. W przypadku otwartych ran, stanów zapalnych tkanek oraz bardzo wrażliwej i bolesnej skóry zaleca się najpierw zastosowanie opatrunku elastokompresyjnego. Zazwyczaj należy je zmieniać kilka razy dziennie, zwłaszcza w przypadku silnie sączących się ran. Te ostatnie wymagają ponadto zazwyczaj zastosowania specjalnych, przyjaznych dla skóry i silnie chłonnych opatrunków. W tym przypadku bardzo pomocna może być wiedza specjalisty ds. leczenia ran (menedżera ds. leczenia ran).
W przypadku niepozornych zmian skórnych (np. obrzęku ramienia w wyniku obrzęku limfatycznego po operacji raka piersi) zamiast opatrunku elastokompresyjnego zaleca się noszenie medycznej pończochy uciskowej. Jest ona dopasowywana w sklepie medycznym. Takie pończochy są dostępne również na nogi. Są to jednak bardzo mocne, sztywne pończochy (klasa kompresji III, ciśnienie ok. 40–45 mmHg), których zakładanie i zdejmowanie bywa trudne i powinno odbywać się przy pomocy tzw. urządzenia do zakładania pończoch. W przypadku chorób żylnych zazwyczaj wystarczają mniej mocne pończochy (klasa kompresji II, ok. 30 mmHg), które łatwiej się zakłada.
W końcu również drenaż limfatyczny okazał się bardzo skuteczny. Jest to specjalna technika masażu, która stymuluje układ limfatyczny, a tym samym ułatwia odprowadzanie płynów. Technika ta jest również stosowana po operacjach, w których występują silne obrzęki, i jest wykonywana przez fizjoterapeutę.
Czasami przepisuje się leki moczopędne (diuretyki), aby zmniejszyć obrzęk. Diuretyki to leki, które wspomagają wydalanie wody. Typowymi wskazaniami do stosowania diuretyków są niewydolność nerek i serca, gdzie ich stosowanie jest często ważne i ratuje życie. Jednak w przypadku stosowania z powodu obrzęku limfatycznego należy zachować szczególną ostrożność, ponieważ leki te mają mniej lub bardziej poważne skutki uboczne i nie są w stanie zwalczyć obrzęku limfatycznego!
