Zespół złożonego bólu regionalnego, w skrócie CRPS, znany jest również jako „choroba Sudecka” lub „dystrofia odruchowa współczulna”. Objawia się on (przewlekłym) bólem, zwłaszcza
- bólu przy dotyku (allodynia),
- stanów zapalnych,
- ograniczonej ruchomości i siły, a także
- zaburzeń czucia.
Choroba dotyka głównie dłoni lub stóp.
W 2–15% przypadków CRPS pojawia się po urazach rąk lub nóg. Ryzyko to występuje przede wszystkim po
Występowanie po niewielkich urazach, takich jak np. skaleczenia lub ukąszenia owadów, jest rzadsze. Kobiety chorują dwa do trzech razy częściej niż mężczyźni. CRPS występuje przede wszystkim w wieku od 40 do 70 lat, rzadko u dzieci i osób w podeszłym wieku.
Przyczyna CRPS nie została do dziś w pełni wyjaśniona. Podejrzewa się połączenie
- procesów zapalnych i neurogennych (pochodzących z nerwów), a także
- zmian w obszarze mózgu i rdzenia kręgowego.
Te różne procesy są odpowiedzialne za różnorodne objawy. Jednak nie każdy objaw występuje u każdego. Własne zapalenie organizmu jest normalne. Występuje zawsze po uszkodzeniu tkanki i jest regulowane przez organizm. W przypadku CRPS ta reakcja zapalna jest jednak silniejsza. Organizm nie jest już w stanie jej kontrolować.
Jednak nawet po miesiącach lub latach może jeszcze wystąpić reakcja gojenia.
Rozróżnia się CRPS I i CRPS II. W przypadku CRPS I nie ma wykrywalnego uszkodzenia nerwów. W przypadku CRPS II występuje uszkodzenie odpowiednich nerwów. Jednak dla leczenia to rozróżnienie nie ma znaczenia. Terapie są identyczne.
Objawy mogą się zmieniać w trakcie choroby. W późniejszym przebiegu choroby mogą pojawić się zmiany ośrodkowe (rdzeń kręgowy i mózg).
Ostra faza choroby charakteryzuje się nadmiernym i długotrwałym stanem zapalnym. Trwa ona zazwyczaj do sześciu miesięcy po wystąpieniu uszkodzenia.
Widoczne objawy obejmują
- obrzęki,
- zmiany koloru skóry i temperatury (cieplejsza, zimniejsza) dotkniętej części ciała oraz
- zwiększone pocenie się lub
- zmiany w porastaniu paznokci i włosów.
Inne objawy to upośledzona ruchomość, np.
- niepełne zaciśnięcie pięści lub
- zgięcie i wyprost w stawie nadgarstkowym lub skokowym mogą być ograniczone
. Często występuje osłabienie siły.
Obecny ból może być stały lub zależny od obciążenia. Nasilenie bólu może się zmieniać w ciągu dnia. Do nasilenia bólu mogą również przyczyniać się czynniki zewnętrzne, takie jak
- ciepło,
- zimno lub
- lekkie dotknięcie
. Dotyk może jednak również powodować uczucie drętwienia lub mrowienia. Niektórzy pacjenci mają wrażenie, że dotknięta chorobą część ciała nie należy już do ich ciała. W związku z tym może dojść do ponownych urazów, np. w wyniku uderzenia.
Objawy CRPS w dłoni © CRPS Netzwerk, dzięki uprzejmości pani M. Burk.
Diagnoza zespołu Sudecka jest stawiana na podstawie objawów klinicznych. Badania obrazowe, takie jak RTG, MRI i scyntygrafia kości, nie są konieczne. Lekarz diagnozuje CRPS na podstawie określonych objawów i po wykluczeniu innych chorób.
Najważniejszym narzędziem do postawienia diagnozy są kryteria budapeszteńskie, które można znaleźć w wytycznych dotyczących CRPS.
Kryteria budapeszteńskie
Utrzymujący się, nadmierny ból, którego nie można już wyjaśnić pierwotnym urazem.
Osoba dotknięta chorobą musi wykazywać co najmniej jeden objaw z 3 z 4 poniższych kategorii:
- Nadwrażliwość na bodźce bólowe (hiperalgezja) lub na dotyk (hiperestezja); dotyk, który normalnie nie jest bolesny, wywołuje ból, np. przy delikatnym dotyku (allodynia).
- Zmiana temperatury lub koloru skóry (blada, niebieskawa, zaczerwieniona) w porównaniu z drugą stroną (asymetria).
- Zmiana w poceniu się lub obrzęk spowodowany zwiększonym gromadzeniem się płynów tkankowych (obrzęk) w porównaniu z drugą stroną.
- Ograniczenie ruchomości spowodowane np. utrzymującą się zmianą mimowolnego napięcia mięśniowego (dystonia), mimowolnym, rytmicznym drżeniem (tremor) lub osłabieniem mięśni (porażenie). Zmiany w porostu włosów lub paznokci.
W momencie badania lekarskiego u pacjenta musi występować co najmniej jeden objaw z każdej z dwóch z poniższych czterech kategorii:
- Wywoływanie bólu przez bodźce, które w innym przypadku nie są bolesne, np. delikatne głaskanie skóry (allodynia) lub nadwrażliwość na np. umiarkowane, ostre bodźce, takie jak dotknięcie wykałaczką. Ból przy ucisku na stawy, kości lub mięśnie (hiperestezja lub hiperalgezja)
- Zmiana temperatury lub koloru skóry w porównaniu z drugą stroną.
- Zmiana miejscowego pocenia się lub obrzęk spowodowany zwiększonym gromadzeniem się płynów tkankowych (obrzęk) w porównaniu z drugą stroną.
- Ograniczenie ruchomości spowodowane np. trwałymi zmianami mimowolnego napięcia mięśniowego (dystonia), mimowolnym, rytmicznym drżeniem (tremor) lub osłabieniem mięśni (porażenie). Zmiany w porostu włosów lub paznokci.
- Nie ma innej diagnozy, która pasowałaby do tych objawów. Należy wykluczyć choroby reumatyczne, zakrzepicę, zespół ciasnoty przedziałowej itp. w diagnostyce różnicowej.
Objawy CRPS w stopie © CRPS Netzwerk, dzięki uprzejmości pani M. Burk.
Nie istnieje terapia CRPS ukierunkowana na przyczynę (przyczynowa), ponieważ przyczyna nie jest znana. Terapia opiera się zatem na występujących dolegliwościach oraz wytycznych dotyczących CRPS. Zaleca się multimodalną terapię bólu.
W tym zakresie terapeuci bólu współpracują z ekspertami z dziedziny ergoterapii, fizjoterapii i psychoterapii.
W fazie ostrej ważne jest leczenie przeciwzapalne. Stosuje się tu głównie kortyzon, dopóki występują objawy zapalne. Leczenie to nie powinno trwać dłużej niż maksymalnie 6–12 miesięcy.
Leczenie bólu składa się zazwyczaj z tymczasowego podawania
- przeciwzapalnych leków przeciwbólowych oraz
- tzw. koanalgetyków
. Należą do nich na przykład leki przeciw
- napadów padaczkowych (tzw. leki przeciwdrgawkowe) lub
- depresję (tzw. leki przeciwdepresyjne), które również mogą łagodzić ból.
Operacje powinny być wykonywane wyłącznie w specjalistycznych ośrodkach, w przypadku niewystarczającej skuteczności innych terapii. W przypadku CRPS wszelkiego rodzaju zabiegi, o ile nie zagrażają życiu, należy rozważyć bardzo krytycznie. Mogą one wywołać ponowny nawrót choroby, również w innej kończynie.
Jednym z najważniejszych elementów terapii jest aktywna fizjoterapia i ergoterapia. Należy unikać całkowitego unieruchomienia. Również w domu należy wykonywać ćwiczenia mające na celu poprawę siły i ruchomości. Aktywne ćwiczenia mogą prowadzić do tymczasowego nasilenia bólu. W dłuższej perspektywie są one jednak ważne dla zachowania sprawności funkcjonalnej.
Jednym ze środków terapeutycznych jest terapia lustrzana. W przypadku CRPS obszary mózgu odpowiedzialne za zaopatrzenie chorej kończyny ulegają zmniejszeniu. W ten sposób dochodzi do utraty schematu ciała. W terapii lustrzanej mózgowi symuluje się bezbolesny ruch dotkniętej chorobą kończyny. Stymuluje to zaniedbany obszar mózgu.
Pomocne mogą być również środki takie jak
- maści,
- uniesienie kończyny,
- zastosowanie ciepła lub zimna, np. okłady chłodzące, poduszki z pestkami wiśni lub woreczki z sianem
mogą przynieść ulgę.
Choroba Sudecka jest niezwykle uciążliwą chorobą bólową. Dlatego zawsze wskazana jest wspomagająca psychoterapia. Pomaga ona osobie dotkniętej chorobą lepiej radzić sobie ze zmianami w życiu.
Niektóre obciążenia psychiczne („stresujące wydarzenia życiowe”) mogą negatywnie wpływać na przebieg choroby. Dotyczy to również innych przewlekłych schorzeń bólowych. Nigdy jednak nie są one przyczyną CRPS. CRPS jest chorobą bólową, która u wielu osób wiąże się ze znacznymi konsekwencjami psychicznymi. Niektórzy pacjenci wykazują nadmierną lękliwość i zachowania ostrzegawcze. Inni z kolei próbują ukryć chorobę i nie dać tego po sobie poznać.
Już w pierwszych miesiącach choroby pacjenci odczuwają silne wyczerpanie fizyczne i psychiczne. Często skarżą się na
- na zaburzenia snu,
- brak motywacji,
- brak pewności siebie oraz
- przede wszystkim lęki o przyszłość.
Uważa się, że objawy psychiczne są skutkiem, a nie przyczyną CRPS. Leczenie psychoterapeutyczne dzieli się na kilka faz.
Pierwsza faza leczenia psychoterapeutycznego
W pierwszej fazie najważniejszym celem jest dostosowane do potrzeb pacjenta wyjaśnienie obrazu klinicznego choroby. Psychoterapia ma również za zadanie złagodzić lęk, złość i poczucie bezradności spowodowane nagłymi zmianami fizycznymi i psychicznymi.
Osoby dotknięte chorobą z dnia na dzień mają ograniczone możliwości wykonywania niemal wszystkich czynności życia codziennego. Dotyczy to nie tylko aktywności zawodowej i społecznej, ale także codziennych czynności, takich jak np.
- mycie się,
- ubieranie się,
- jedzenie oraz
- prowadzenie samochodu.
Jednocześnie otoczenie społeczne często nie wykazuje zrozumienia dla ograniczeń osób dotkniętych chorobą. Prowadzi to zazwyczaj do ich wycofania się z życia społecznego.
W celu stabilizacji psychicznej sprawdzają się przede wszystkim
- techniki relaksacyjne i wyobrażeniowe (wyobrażanie sobie pozytywnych obrazów), a także
- powrót do przyjemnych zajęć
. Środki medyczne, fizjoterapeutyczne i psychoterapeutyczne powinny być stale ze sobą koordynowane. Zazwyczaj łączy się je w ramach multimodalnej terapii bólu.
Drugi etap leczenia psychoterapeutycznego
W drugiej fazie należy przekazać techniki, które pomogą osobom dotkniętym chorobą
- rozpoznać swoje fizyczne możliwości oraz
- wypracować odpowiednie zachowania związane z odciążaniem i obciążaniem organizmu.
Trzeci etap leczenia psychoterapeutycznego
W trzecim etapie leczenia osoba dotknięta chorobą uczy się
- wykazać się cierpliwością i wytrwałością,
- przetrwać okresy zastoju w leczeniu i rezygnacji oraz
- nieustannie skupiać uwagę na (niewielkich) postępach.
Ponadto terapeuta opracowuje wraz z pacjentem realistyczne plany powrotu do życia zawodowego i prywatnego. Również te obawy należy poruszyć podczas psychoterapii, aby można było polecić kompetentnych partnerów do rozmowy.
„CRPS Netzwerk gemeinsam stark” to zrzeszenie wszystkich grup samopomocy CRPS w Niemczech, Luksemburgu, Szwajcarii i Austrii. Znajdują się tu informacje na temat choroby, możliwości leczenia oraz specjalistów. Ponadto grupy regionalne oferują wymianę doświadczeń przez Internet oraz podczas regularnych spotkań.
CRPS jest chorobą długotrwałą i wymaga dużo cierpliwości. W rzadkich przypadkach przewlekły CRPS może doprowadzić
- do utraty zdolności do używania dotkniętej części ciała i
- do znacznej niepełnosprawności
. Ogólnie rzecz biorąc, im wcześniej choroba zostanie rozpoznana i leczona, tym lepsze jest rokowanie. Jednak nawet po dłuższym czasie trwania choroby możliwe są postępy.
Czym jest choroba Sudecka lub CRPS?
Choroba Sudecka jest schorzeniem układu współczulnego i obecnie określa się ją najczęściej jako CRPS lub zespół złożonego bólu regionalnego. Zespół złożonego bólu regionalnego często dotyka kończyny po złamaniu, operacji lub uszkodzeniu nerwów. Typowe objawy to przewlekły ból, obrzęk i zaburzenia ruchowe.
Jakie objawy występują w przypadku choroby Sudecka?
Do najczęstszych objawów należą uporczywe bóle, uczucie gorąca, nadwrażliwość oraz zaburzenia krążenia w dotkniętej chorobą kończynie. Inne objawy to zmiany na skórze, mięśniach, włosach i paznokciach, a także obrzęki lub zanik tkanki. Często dolegliwości pojawiają się na rękach i nogach.
Jak diagnozuje się CRPS?
Diagnoza jest stawiana klinicznie przez specjalistę na podstawie dolegliwości, zakresu ruchomości i innych kryteriów diagnostycznych. Do diagnostyki i terapii często wykorzystuje się badania obrazowe i neurologiczne. Ważne jest rozróżnienie między CRPS typu I a CRPS typu II.
Jaka terapia pomaga w przypadku choroby Sudecka?
Leczenie choroby Sudecka obejmuje fizjoterapię, ergoterapię, farmakoterapię oraz terapię przeciwbólową. Dodatkowo stosuje się drenaż limfatyczny, terapię uciskową lub zabiegi wspomagające terapię. W ciężkich przypadkach CRPS konieczne może być zastosowanie blokad nerwowych lub elektrycznej stymulacji rdzenia kręgowego.
Czy choroba Sudecka może przybrać przebieg przewlekły?
Tak, choroba Sudecka może przybrać przebieg przewlekły i w dłuższej perspektywie wpływać negatywnie na ruchomość oraz mięśnie i kości. Bez wczesnego leczenia istnieje ryzyko zaburzeń regulacji, kauzalgii lub trwałego uszkodzenia włókien nerwowych. Dlatego osoby cierpiące na chorobę Sudecka powinny być leczone jak najwcześniej, aby złagodzić dolegliwości.
