Kokcydynia (ból kości ogonowej) – przyczyny, objawy, diagnoza i leczenie

Kość ogonowa – w terminologii medycznej Os coccygis – stanowi najniższy odcinek kręgosłupa. Składa się z kilku małych, połączonych ze sobą segmentów kręgowych i znajduje się bezpośrednio nad fałdem pośladkowym.

Chociaż kość ogonowa jest stosunkowo niewielka, pełni ważne funkcje biomechaniczne. Przyczepiają się do niej różne więzadła i mięśnie, w tym struktury dna miednicy. Podczas siedzenia obszar ten jest ponadto narażony na działanie sił mechanicznych.

Pod pojęciem kokcydynia lekarze rozumieją ból występujący w samym kości ogonowej lub bezpośrednio wokół niej. Typowa jest wyraźna zależność od ucisku i obciążenia. Szczególnie długotrwałe siedzenie może być nieprzyjemne dla osób dotkniętych tym schorzeniem.

Dolegliwości mogą pojawić się nagle i ustąpić. U niektórych pacjentów rozwijają się jednak uporczywe lub przewlekłe bóle kości ogonowej, które utrzymują się przez miesiące i znacznie ograniczają jakość życia.

Charakterystycznym objawem kokcygodynii jest miejscowy ból w okolicy kości ogonowej. Wiele osób dotkniętych tą dolegliwością potrafi stosunkowo dokładnie wskazać bolesne miejsce na dolnym końcu kręgosłupa.

Bóle są opisywane na różne sposoby. Mogą być kłujące, ciągnące, palące lub tępy. Często nasilają się przy ucisku na kość ogonową.

Typowe dolegliwości to:

• ból podczas długotrwałego siedzenia
• Ból podczas siadania
• nasilenie dolegliwości podczas wstawania z pozycji siedzącej
• wrażliwość na ucisk nad kością ogonową
• Ból w określonych pozycjach siedzących
• Dolegliwości podczas wypróżniania
• czasami ból podczas stosunku płciowego
• promieniowanie bólu do sąsiednich obszarów

Szczególnie nieprzyjemne są często twarde powierzchnie do siedzenia. Dlatego niektórzy pacjenci podczas siedzenia automatycznie przenoszą ciężar ciała na jedną połówkę pośladków lub pochylają się do przodu, aby odciążyć kość ogonową.

Im dłużej utrzymują się dolegliwości, tym większy wpływ mogą one wywierać na codzienne życie. Jazda samochodem, praca biurowa, wizyty w restauracjach lub dłuższe podróże stają się wówczas niekiedy znacznym obciążeniem.

Ból kości ogonowej może mieć różne przyczyny. Zasadniczo lekarze często rozróżniają kokcygodynę spowodowaną urazem od dolegliwości, w przypadku których nie można wskazać jednoznacznego czynnika wywołującego.

Typowym czynnikiem wywołującym jest upadek na pośladki, na przykład na schodach, podczas uprawiania sportu lub na oblodzonej nawierzchni. W takiej sytuacji na kość ogonową oddziałują znaczne siły.

Uraz nie musi koniecznie prowadzić do złamania kości. Również stłuczenie, urazy aparatu więzadłowego lub zmiany położenia i ruchomości poszczególnych segmentów kości ogonowej mogą powodować dolegliwości.

Możliwe są między innymi:

• stłuczenia
• Naciągnięcia lub urazy więzadeł
• Złamania
• Podwichnięcia
• zwichnięcia

Co ciekawe, ból nie musi pojawić się bezpośrednio po wypadku. U niektórych pacjentów między pierwotnym urazem a wystąpieniem charakterystycznych dolegliwości upływa dłuższy czas.

Ruchomość kości ogonowej nie jest u wszystkich ludzi taka sama. U niektórych pacjentów stwierdza się nadmierną ruchomość, podczas gdy u innych kość ta może być niezwykle sztywna.

W szczególności niestabilność lub wyraźna ruchomość poszczególnych segmentów może powodować ból podczas siedzenia. Właśnie z tego powodu zdjęcia funkcjonalne wykonane w pozycji siedzącej i stojącej mogą być pomocne w diagnostyce.

Nawet bez konkretnego wypadku długotrwałe obciążenie mechaniczne może sprzyjać wystąpieniu dolegliwości. Długotrwałe siedzenie na twardych lub nieodpowiednich podłożach zwiększa nacisk na okolice kości ogonowej.

Problemy mogą na przykład wystąpić u osób, które z powodu charakteru pracy spędzają wiele godzin w pozycji siedzącej. Również niektóre aktywności sportowe mogą powodować powtarzające się obciążenie tego obszaru.

Kobiety znacznie częściej cierpią na kokcydynę niż mężczyźni. Jedną z możliwych przyczyn są szczególne obciążenia występujące podczas ciąży i porodu.

Podczas porodu drogami natury kość ogonowa jest przesuwana do tyłu w celu poszerzenia kanału rodnego. W tym czasie struktury stawowe i więzadłowe mogą być narażone na znaczne siły. W pojedynczych przypadkach pojawiają się następnie utrzymujące się bóle kości ogonowej.

Nie u wszystkich osób dotkniętych tym schorzeniem można ustalić jednoznaczną przyczynę. Lekarze często mówią wówczas o idiopatycznej kokcydynii.

Nie oznacza to jednak, że bóle nie istnieją lub są jedynie wyobrażone. Raczej dostępne metody badawcze nie pozwalają na wykrycie jednoznacznego strukturalnego czynnika wywołującego.

Bóle kości ogonowej mogą mieć różne przyczyny. Dlatego ważną częścią diagnostyki jest jak najdokładniejsze określenie dolegliwości i wykluczenie innych schorzeń.

Pierwszym krokiem jest szczegółowy wywiad. Lekarz pyta między innymi o to, kiedy pojawił się ból, w jakich sytuacjach występuje oraz czy wcześniej miał miejsce wypadek lub poród.

Ważne pytania to na przykład:

• Od kiedy występują dolegliwości?
• Gdzie dokładnie odczuwany jest ból?
• Czy ból nasila się podczas siedzenia?
• Czy przejście z pozycji siedzącej do stojącej powoduje ból?
• Czy doszło do upadku lub wypadku?
• Czy występują dolegliwości podczas wypróżniania?
• Czy ból promieniuje do innych części ciała?
• Jakie zabiegi zostały już przeprowadzone?

Następnie przeprowadza się badanie fizykalne. Podczas niego lekarz może ostrożnie zbadać palpacyjnie okolice kości ogonowej i sprawdzić, czy uciskanie wywołuje typowy ból.

W zależności od wyników badania wskazane może być również badanie doodbytnicze. Pozwala ono między innymi ocenić położenie i ruchomość kości ogonowej.

W przypadku długotrwałych lub nasilonych dolegliwości konieczne może być wykonanie badań obrazowych.

Cechą charakterystyczną kokcigodynii są dynamiczne zdjęcia rentgenowskie w pozycji bocznej. Podczas badania kość ogonowa jest fotografowana zarówno w pozycji stojącej, jak i siedzącej. Porównanie tych zdjęć może wykazać, czy kość ogonowa porusza się niezwykle intensywnie pod obciążeniem lub czy jej położenie ulega zauważalnej zmianie.

W zależności od indywidualnej sytuacji można również zastosować dodatkowe badania, takie jak rezonans magnetyczny (RM). Są one wskazane zwłaszcza wtedy, gdy należy wykluczyć inne przyczyny dolegliwości lub dokładniej ocenić tkanki miękkie i otaczające struktury.

Nie każdy ból w okolicy kości ogonowej faktycznie pochodzi z samej kości ogonowej. Dolegliwości pochodzące z sąsiednich narządów lub struktur tkankowych mogą promieniować do tej okolicy.

W zależności od objawów należy zatem wziąć pod uwagę na przykład schorzenia z zakresu ortopedii, proktologii, ginekologii, urologii lub neurologii.

Również zmiany zapalne, torbiele oraz – bardzo rzadko – nowotwory mogą powodować dolegliwości w okolicy kości ogonowej.

Dlatego badanie lekarskie jest szczególnie ważne, gdy bóle pojawiają się bez wyraźnej przyczyny, nasilają się lub utrzymują przez dłuższy czas.

Pierwszym punktem kontaktowym może być lekarz rodzinny. W przypadku utrzymujących się lub nasilonych dolegliwości często następuje skierowanie do specjalisty ortopedy i chirurga urazowego.

W zależności od przyczyny i obrazu klinicznego do leczenia mogą zostać włączeni również specjaliści z zakresu medycyny bólu, neurochirurgii, proktologii lub innych dziedzin.

W przypadku przewlekłego bólu kości ogonowej szczególnie pomocne jest doświadczenie w leczeniu kokcygodynii, ponieważ schorzenie to występuje stosunkowo rzadko, a jego rozpoznanie bywa trudne.

Terapia zależy od przyczyny, czasu trwania i nasilenia dolegliwości. W większości przypadków leczenie rozpoczyna się zachowawczo, czyli bez operacji.

Celem jest odciążenie kości ogonowej, zmniejszenie bólu oraz leczenie ewentualnych problemów mięśniowych lub funkcjonalnych.

Jednym z najprostszych sposobów jest zmniejszenie bezpośredniego nacisku na kość ogonową. W tym celu można stosować specjalne poduszki pod kość ogonową z wycięciem.

Pomocna może być również regularna zmiana pozycji oraz unikanie długotrwałego siedzenia. Kluczowe znaczenie ma dostosowanie pozycji siedzącej tak, aby nacisk na bolesny obszar był jak najmniejszy.

W celu tymczasowego złagodzenia bólu można stosować leki przeciwbólowe o działaniu przeciwzapalnym z grupy niesteroidowych leków przeciwreumatycznych (NLPZ).

Wybór odpowiednich leków zależy od indywidualnego stanu zdrowia i powinien zostać skonsultowany z lekarzem, zwłaszcza w przypadku długotrwałego stosowania.

Zabiegi fizjoterapeutyczne mogą być szczególnie wskazane, gdy w dolegliwościach biorą udział napięcia mięśniowe lub zaburzenia czynności dna miednicy.

W zależności od wyników badań można rozważyć zastosowanie technik mobilizacyjnych, ćwiczeń poprawiających funkcjonowanie dna miednicy oraz innych metod fizjoterapeutycznych.

Leczenie powinno być indywidualnie dostosowane do przyczyny dolegliwości. Dlatego też ogólny program ćwiczeń nie jest w równym stopniu odpowiedni dla każdego pacjenta.

Jeśli dolegliwości utrzymują się pomimo leczenia zachowawczego, można rozważyć zastosowanie ukierunkowanych zastrzyków. Polega to na podaniu np. środka znieczulającego miejscowo oraz, w razie potrzeby, kortykosteroidu w obszarze bolesnym.

Kolejną możliwością u wybranych pacjentów jest leczenie zwoju impar. Ta sieć nerwowa znajduje się przed kością ogonową i bierze udział w przekazywaniu sygnałów bólowych z okolicy miednicy i kości ogonowej.

Oprócz blokad ganglionu imparu w wyspecjalizowanych ośrodkach dostępne są również inne zabiegowe metody leczenia bólu. Decyzja o ich zastosowaniu musi być podjęta na podstawie indywidualnych wyników badań.

W przypadku kokcydyni operacja jest rzadko konieczna. Zazwyczaj rozważa się ją dopiero wtedy, gdy dolegliwości utrzymują się przez dłuższy czas, leczenie zachowawcze i interwencyjne nie przynosi wystarczających efektów, a ból można jednoznacznie przypisać kości ogonowej.

W ramach tzw. kokcygektomii kość ogonowa jest częściowo lub całkowicie usuwana. Zabieg ten należy do zakresu chirurgii kręgosłupa.

Operacja może przynieść znaczną poprawę u starannie wybranych pacjentów. Nie jest to jednak zabieg rutynowy i należy go rozważać dopiero po wyczerpaniu mniej inwazyjnych możliwości leczenia.

Ponieważ obszar operacyjny znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie fałdu pośladkowego i okolicy odbytu, przy podejmowaniu decyzji o zabiegu ważną rolę odgrywa między innymi ryzyko zaburzeń gojenia się ran i infekcji.

Przebieg bólu kości ogonowej jest bardzo zróżnicowany. Ostre dolegliwości po stłuczeniu lub przeciążeniu mogą ustąpić w ciągu kilku tygodni.

U innych pacjentów ból utrzymuje się przez miesiące i przekształca się w przewlekłą kokcydynę. Szczególnie w takich przypadkach ważna jest dokładna diagnostyka, aby zidentyfikować ewentualne przyczyny mechaniczne lub inne uleczalne przyczyny.

Zasadniczo dostępnych jest kilka metod leczenia zachowawczego i interwencyjnego. Operacja jest zarezerwowana dla wybranych przypadków.

To, jak szybko nastąpi poprawa, zależy między innymi od przyczyny, czasu trwania dolegliwości oraz ewentualnych zmian w ruchomości kości ogonowej.

Łagodne dolegliwości po przejściowym obciążeniu często ustępują samoistnie. Jeśli jednak ból utrzymuje się lub znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie, wskazane jest zgłoszenie się do lekarza.

W szczególności należy jak najszybciej zbadać silny lub nasilający się ból, dolegliwości po poważnym upadku, a także ból kości ogonowej w połączeniu z innymi niepokojącymi objawami.

Należą do nich na przykład gorączka, wyraźne obrzęki, dolegliwości neurologiczne, niewyjaśniona utrata masy ciała lub problemy z kontrolą pęcherza i jelit.

Nie każdej kokcygodyni można zapobiec. Można jednak zmniejszyć ryzyko długotrwałego przeciążenia okolicy kości ogonowej.

Osoby, które w związku z pracą spędzają dużo czasu w pozycji siedzącej, powinny regularnie zmieniać pozycję i robić przerwy na ruch. Ergonomiczna pozycja siedząca może również przyczynić się do zmniejszenia nacisku na kość ogonową.

Po upadku na pośladki należy zapewnić temu obszarowi wystarczającą ilość czasu na regenerację. Jeśli ból utrzymuje się lub nasila, zaleca się konsultację lekarską.

Kokcydynia to zespół bólowy w okolicy kości ogonowej, który powoduje dolegliwości zwłaszcza podczas siedzenia, a także podczas siadania i wstawania. Upadek na pośladki należy do potencjalnych czynników wywołujących ten stan, jednak nie u każdego pacjenta można ustalić jednoznaczną przyczynę.

Dla postawienia diagnozy kluczowe znaczenie mają dokładny wywiad i badanie fizykalne. W przypadku utrzymujących się dolegliwości dynamiczne zdjęcia rentgenowskie wykonane w pozycji siedzącej i stojącej mogą dostarczyć ważnych wskazówek dotyczących zmian w ruchomości kości ogonowej.

Leczenie początkowo ma charakter głównie zachowawczy. Na pierwszym planie znajdują się odciążenie, leczenie bólu oraz indywidualnie dostosowane zabiegi fizjoterapeutyczne. W przypadku uporczywych dolegliwości rozważa się wykonanie infiltracji i innych zabiegów interwencyjnych. Chirurgiczne usunięcie kości ogonowej jest zarezerwowane dla pacjentów, u których inne metody leczenia nie przyniosły wystarczających rezultatów.

Kokcygodynia to ból w okolicy kości ogonowej lub w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Zazwyczaj dolegliwości nasilają się pod wpływem ucisku na ten obszar, zwłaszcza podczas siedzenia.

Tak. Kokcygodyna i kokzygodynia to różne sposoby zapisania tego samego zespołu objawów. W języku potocznym najczęściej mówi się o bólu kości ogonowej.

Ból występuje zazwyczaj pośrodku najniższego końca kręgosłupa, bezpośrednio nad fałdem pośladkowym. Może promieniować do sąsiednich obszarów.

Podczas siedzenia na kość ogonową i otaczające ją struktury oddziałują siły mechaniczne. W przypadku kokcygodynia nacisk ten może znacznie nasilić ból. Szczególnie problematyczne są często twarde powierzchnie do siedzenia oraz długotrwałe siedzenie.

Możliwymi przyczynami są upadki i inne urazy, nadmierna ruchomość kości ogonowej, powtarzające się obciążenia mechaniczne, a także zmiany po ciąży i porodzie. U części osób dotkniętych tą dolegliwością dokładna przyczyna pozostaje niejasna.

Oprócz wywiadu lekarskiego i badania fizykalnego można zastosować badania obrazowe. Szczególnie pomocne mogą być boczne zdjęcia rentgenowskie wykonane w pozycji stojącej i siedzącej, ponieważ uwidaczniają one ruchomość kości ogonowej pod obciążeniem.

Leczenie zazwyczaj rozpoczyna się od środków zachowawczych. Obejmują one odciążenie podczas siedzenia, odpowiednie leki przeciwbólowe oraz fizjoterapię. W przypadku utrzymujących się dolegliwości można rozważyć wykonanie zastrzyków lub zastosowanie innych metod leczenia bólu.

Tak. U niektórych pacjentów dolegliwości utrzymują się przez kilka miesięcy lub dłużej. W przypadku przewlekłego bólu kości ogonowej szczególnie ważna jest precyzyjna diagnostyka.

Chirurgiczne usunięcie kości ogonowej jest rozważane tylko u wybranych pacjentów. Warunkiem jest zazwyczaj długotrwały, znaczny ból, którego nie da się wystarczająco złagodzić za pomocą metod zachowawczych i zabiegów interwencyjnych.