Hallux rigidus – artroza stawu śródstopowo-paliczkowego palucha: przyczyny, objawy i leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów

Paluch odgrywa istotną rolę podczas chodzenia. Jeśli paluch nie jest już w stanie zapewnić prawidłowego ruchu przetaczania stopy, a ponadto powoduje ból, może to wskazywać na występowanie palucha sztywnego. Jest to artroza stawu śródstopno-paliczkowego palucha.

Tutaj znajdziesz więcej informacji oraz listę wybranych specjalistów i ośrodków zajmujących się palcem szpiczastym.

Czym jest hallux rigidus (artroza stawu podgruszkowego palucha)?

Hallux rigidus to choroba zwyrodnieniowa (artroza) stawu śródstopno-paliczkowego palucha. W języku potocznym nazywana jest również sztywnym palcem.

Choroba dotyka obszaru między pierwszą kością śródstopia a podstawą palucha. W miarę rozwoju hallux rigidus powoduje z jednej strony ból. Z drugiej strony dochodzi również do ograniczenia ruchomości, które sprawia, że zginanie palucha jest trudne lub wręcz niemożliwe.

Przyczyną tego jest ciągła utrata masy chrzęstnej w tym stawie, typowa dla artrozy. W późnym stadium powierzchnie kostne ocierają się o siebie, ponieważ chrząstka stawowa jest mocno zniszczona lub całkowicie jej brakuje. W dalszym przebiegu choroby mogą tworzyć się wyrostki kostne (osteofity), które dodatkowo ograniczają ruchomość.

Jak powstaje paluch sztywny i jakie są tego ortopedyczne przyczyny?

W wielu przypadkach przyczyny powstawania palucha sztywnego nie są do końca jasne. Istnieją jednak czynniki, które mogą sprzyjać tej chorobie. Na przykład rolę mogą odgrywać nadmierne lub nieprawidłowe obciążenia, a także niewłaściwe obuwie, na przykład noszenie butów na wysokich obcasach przez dłuższy czas. Sportowcy wyczynowi są w tym przypadku bardziej narażeni, ponieważ ich stawy są zasadniczo poddawane większym obciążeniom. 

Również czynniki takie jak drobne, potencjalnie niezauważone urazy mogą prowadzić do powstania palucha sztywnego. Do listy możliwych przyczyn należy również zaliczyć czynniki dziedziczne.

Często palec sztywny powstaje również w wyniku nieprawidłowego ustawienia palucha, co zwiększa nacisk na staw. Osoba, która podczas biegania skręca kostkę do wewnątrz, nieprawidłowo obciąża zarówno kolano, stopę, jak i paluch. To nieprawidłowe ustawienie kostki nazywa się nadpronacją.

Jako przyczynę można również rozważyć chorobę metaboliczną, taką jak dna moczanowa. Często wywołują one wtórną artrozę, która może również dotyczyć stawu palucha.

Kolejna przyczyna: zbyt duże ciśnienie kompresyjne na staw palucha.

Hallux rigidus powoduje ból w stawie palucha © © staras | AdobeStock

Jakie objawy i dolegliwości występują?

Istnieje kilka objawów wskazujących na hallux rigidus. Typowe są silne bóle podczas przetaczania stopy oraz postępujące ograniczenie ruchomości. Ograniczona ruchomość sprawia, że chodzenie staje się coraz bardziej bolesne. Ze względu na sztywność stawu palec nie może być przetaczany w normalny sposób. Pacjenci mają tendencję do oszczędzania stawu śródstopno-paliczkowego i kompensacyjnie przetaczają stopę po stronie bocznej, co sprzyja nieprawidłowemu obciążeniu i dalszym bólom.

Mogą również wystąpić reakcje zapalne. Objawiają się one

• obrzęku,
• zaczerwienienie,
• przegrzanie oraz
• dodatkowy ból i ograniczenia funkcjonalne.

Ponadto z upływem czasu mogą pojawić się

• uczucie ucisku w bucie dotkniętej stopy oraz
• pewna wrażliwość na zmiany pogody – szczególnie w niskich temperaturach

.

Badanie kliniczne przeprowadzone przez lekarza prowadzącego, zazwyczaj ortopedę, może w większości przypadków rozstrzygnąć sprawę. Zdjęcie rentgenowskie dostarcza ważnych wskazówek dotyczących zmian w stawie. W tym celu wykonuje się zdjęcia rentgenowskie przy obciążeniu stopy, aby przedstawić rzeczywistą sytuację obciążeniową. Brak ruchomości oraz tzw. wyrostki kostne (egzostozy) są objawami palucha sztywnego.

Następujące objawy w okolicy stawu śródstopno-paliczkowego palucha wskazują na palucha sztywnego:

• Ból
• reakcje zapalne
• ograniczenia ruchomości
• uczucie ucisku w butach
• wrażliwość na zmiany pogody
• brak możliwości wyprostowania palca

Leczenie palucha sztywnego: możliwości leczenia zachowawczego i operacyjnego

W przypadku palucha sztywnego (hallux rigidus) w leczeniu zasadniczo rozróżnia się terapię zachowawczą i operacyjną. Rodzaj leczenia zależy od

• stadium choroby,
• stopnia ucisku odczuwanego przez pacjenta oraz
• wymaganiami dotyczącymi aktywności fizycznej.

Środki zachowawcze

W początkowym stadium pomocne mogą być specjalne wkładki lub obuwie przeznaczone dla osób z palcem sztywnym. Wkładki są zazwyczaj wykonywane ze sztywną podeszwą. W ten sposób ruch przetaczania stopy przenoszony jest z palucha na podeszwę. Efekt: mniejszy ruch w stawie palca, a tym samym mniejszy ból. Dzięki zabiegom fizjoterapeutycznym, takim jak terapia manualna i specjalne ćwiczenia stóp, często można skutecznie złagodzić wczesne dolegliwości.

W przypadku guzka palucha ruchomość w stawie palca jest również ograniczona, co powoduje złagodzenie bólu. Sportowcy cierpiący na hallux rigidus mogą skorzystać z innej techniki: obszar podeszwy pod palcem jest frezowany i wyściełany miękkim materiałem. Zapobiega to również zbytniemu dociskaniu palca w kierunku grzbietu stopy podczas przetaczania, co mogłoby prowadzić do silnego bólu.

Do innych metod leczenia zachowawczego należą między innymi podawanie leków przeciwzapalnych lub preparatów odbudowujących chrząstkę.

W przypadku palucha sztywnego pomocne mogą być już wkładki ortopedyczne © glashaut | AdobeStock

Leczenie operacyjne

Operacja w ramach chirurgii stopy jest wskazana, gdy

• choroba jest zbyt zaawansowana lub
• konserwatywne metody leczenia nie przynoszą wystarczających efektów.

Dostępnych jest w tym celu kilka technik operacyjnych.

W standardowej terapii operacyjnej staw metatarsofalangealny palucha jest całkowicie unieruchamiany (artrodeza). Podczas tej operacji hallux rigidus usuwa się uszkodzoną chrząstkę, a obie powierzchnie stawowe są mocno ze sobą skręcane.

Do zabiegów zachowujących staw należy cheilektomia, podczas której usuwa się wyrostki kostne w celu poprawy ruchomości. Ta operacja zachowująca staw jest często wykonywana we wczesnych stadiach choroby.

Pomimo początkowej niechęci pacjentów do usztywnienia, większość z nich jest bardzo zadowolona po zabiegu. Dzięki temu nie tylko ból w znacznym stopniu ustępuje, ale można również przywrócić aktywność sportową. Ruch toczny palca jest zapewniony głównie przez końcowy staw palca.

Kolejną metodą jest rekonstrukcja chrząstki. Polega ona na odbudowie uszkodzonej chrząstki poprzez przeszczepy z innych części ciała. Alternatywnie można zastosować membranę, która ma stymulować wzrost chrząstki. Podobnie jak w przypadku stawu kolanowego, metody te nie zostały jeszcze ostatecznie zbadane naukowo, a ich skuteczność nie jest gwarantowana.

Kolejną operacją w przypadku palucha sztywnego jest wymiana stawu. Metodę tę należy jednak stosować tylko wtedy, gdy wszystkie inne metody zachowania stawu nie przynoszą już efektów.

Wadą terapii zachowujących staw jest to, że nie eliminują one przyczyny palucha sztywnego. Choroba może więc postępować dalej. Niektórzy specjaliści proponują również skrócenie kości śródstopia, co powoduje poszerzenie i odciążenie szczeliny stawowej. Operację zaleca się, gdy szczelina stawowa uległa zwężeniu, a ruchomość jest znacznie ograniczona.

Terapia pooperacyjna

Po operacji palucha sztywnego na pierwszym planie jest przede wszystkim zmniejszenie bólu. Oprócz drenażu limfatycznego proces gojenia wspomagają zabiegi fizjoterapeutyczne. 

Z wyjątkiem przypadków usztywnienia stawu, mobilizację należy rozpocząć jak najszybciej. Pacjenci, u których przeprowadzono operację zachowującą staw, mogą rozpocząć mobilizację wcześniej. W zależności od stopnia dolegliwości terapia może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Po zabiegu usztywniającym stopa jest unieruchomiona przez 6–12 tygodni, w zależności od przebiegu gojenia pooperacyjnego.

Jak można zapobiegać palcu koślawemu i wcześnie rozpoznawać wady postawy?

Nie zawsze można zapobiec tej chorobie, ponieważ jej przyczyny są różnorodne.

W przypadku występowania wad postawy należy je leczyć za pomocą wkładek lub specjalnego obuwia. Wkładki pomagają chronić staw śródstopno-paliczkowy palucha i zapobiegać nieprawidłowemu obciążeniu. Wady postawy mogą prowadzić nie tylko do palucha sztywnego, ale także do problemów w innych stawach, takich jak staw skokowy lub kolanowy.

FAQ

1. Czym dokładnie jest paluch sztywny?
Termin „hallux rigidus” oznacza artrozę stawu śródstopno-paliczkowego palucha, czyli postępujące zużycie chrząstki stawowej palucha. Osoby dotknięte tą dolegliwością odczuwają ból podczas przetaczania stopy, ograniczenia ruchowe i często narastające sztywnienie stawu.

2. Jakie są możliwości leczenia?
Leczenie palucha sztywnego zależy od stadium choroby. Na początku pomagają wkładki ortopedyczne, ćwiczenia fizjoterapeutyczne lub leki przeciwzapalne. W zaawansowanym stadium choroby rozważa się leczenie operacyjne, takie jak cheilektomia lub usztywnienie stawu śródstopno-paliczkowego palucha.

3. Czy operacja jest zawsze konieczna?
Nie zawsze. Operacja jest zazwyczaj wykonywana dopiero wtedy, gdy środki zachowawcze nie przynoszą już ulgi. Celem jest zmniejszenie bólu i stabilizacja powierzchni stawowych. Po zabiegu wielu pacjentów może znów chodzić niemal bez bólu.

4. Jak można zapobiegać hallux rigidus?
Kluczowe znaczenie ma oszczędzanie stawu śródstopowo-paliczkowego palucha. Zaleca się noszenie płaskich, wygodnych butów, unikanie długotrwałego noszenia butów na wysokich obcasach oraz stosowanie indywidualnie dopasowanych wkładek. Również wczesne leczenie wad postawy pomaga zapobiegać powstawaniu wyrostków kostnych.