Rak prącia (rak prącia): objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Rak prącia – w terminologii medycznej rak prącia – to rzadka, ale poważna choroba nowotworowa prącia, która dotyka przede wszystkim mężczyzn w wieku powyżej 60 lat. Według Niemieckiego Towarzystwa Onkologicznego co roku choruje na nią około 800 mężczyzn. Najczęściej nowotwór złośliwy powstaje na żołędzi lub napletku i rozwija się powoli. Pierwszymi objawami są często zmiany skórne, stwardnienia lub wydzielina, które początkowo nie powodują bólu. Jeśli jednak rak prącia zostanie wcześnie wykryty i leczony, szanse na wyleczenie są bardzo duże. Diagnozę stawia się na podstawie badania klinicznego, badania tkanki oraz badań obrazowych, takich jak USG lub rezonans magnetyczny. Leczenie obejmuje zabieg chirurgiczny, chemioterapię oraz radioterapię, w zależności od stadium choroby i rodzaju nowotworu.

Czym jest rak prącia (rak prącia)?

Rak prącia, zwany medycznie rakiem prącia, to rzadka nowotworowa choroba złośliwa prącia. Najczęściej guz powstaje na żołędzi lub napletku i wywodzi się z górnej warstwy skóry, czyli nabłonka płaskiego. W około 95 procentach przypadków jest to tak zwany rak płaskonabłonkowy. Rzadziej występują raki podstawnokomórkowe, czerniaki złośliwe lub nowotwory tkanek miękkich.

W Niemczech co roku na raka prącia zapada około 800 mężczyzn, głównie w starszym wieku. Choroba często rozwija się poprzez stany przednowotworowe, czyli łagodne zmiany błony śluzowej, które w trakcie rozwoju mogą przekształcić się w nowotwór złośliwy. Typowymi wczesnymi postaciami są leukoplakia lub tzw. erytroplakia, czyli białawy lub czerwonawy przebarwienia na żołędzi lub napletku.

Jeśli rak prącia nie jest leczony, nowotwór może wrosnąć w głębsze warstwy tkanki lub do cewki moczowej. Komórki nowotworowe mogą rozprzestrzeniać się przez drogi limfatyczne do węzłów chłonnych pachwinowych i tworzyć przerzuty. Jeśli jednak choroba zostanie wykryta wcześnie, szanse na wyleczenie są bardzo duże, zwłaszcza w początkowych stadiach.

Przyczyny i czynniki ryzyka raka prącia

Powstanie raka prącia ma charakter wieloczynnikowy, co oznacza, że może na nie wpływać kilka czynników jednocześnie. Ważną rolę odgrywa higiena okolic intymnych. Pod ciasnym lub niemożliwym do cofnięcia napletkiem może gromadzić się sebum (smegma). Substancja ta może powodować przewlekłe podrażnienia i stany zapalne, które w dłuższej perspektywie zwiększają ryzyko raka prącia. Mężczyźni z zwężeniem napletka (fimosą) są zatem szczególnie narażeni.

Również nawracające stany zapalne żołędzi lub napletka mogą sprzyjać zmianom nowotworowym. Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) jest uważane za kolejny kluczowy czynnik ryzyka. W szczególności typy wysokiego ryzyka HPV 16 i 18, które mogą również powodować raka szyjki macicy, są ściśle związane z powstawaniem nowotworów prącia.

Inne czynniki ryzyka to:

• przewlekłe stany zapalne lub choroby skóry w okolicy narządów płciowych
• Palenie tytoniu, ponieważ wprowadza on do krwiobiegu substancje rakotwórcze
• Nieleczone brodawki narządów płciowych (kondylomy)
• Wcześniejsza radioterapia w okolicy miednicy
• Osłabiony układ odpornościowy

Ryzyko można zmniejszyć poprzez konsekwentną higienę intymną i, w razie potrzeby, obrzezanie (cyrkumcizję). Skuteczną ochronę przed niektórymi typami wirusów wywołujących raka zapewnia również szczepionka przeciwko HPV.

Objawy i pierwsze oznaki raka prącia

Rak prącia na początku często nie powoduje bólu i dlatego często jest wykrywany dopiero w późnym stadium. Sygnałem ostrzegawczym są widoczne zmiany na żołędzi lub napletku, które objawiają się obrzękami, stwardnieniami, zmianami skórnymi lub niewielkimi guzkami. Czasami pojawia się nieprzyjemnie pachnąca wydzielina lub występują niewielkie krwawienia.

W zaawansowanym stadium nowotwór może rozprzestrzeniać się do cewki moczowej lub głębszych warstw tkanki. Często dochodzi do obrzęku węzłów chłonnych w pachwinie, co może wskazywać na przerzuty. Pacjenci zauważają wtedy wyczuwalne guzki w okolicy pachwiny lub jednostronny obrzęk nogi spowodowany obrzękiem limfatycznym.

Mężczyźni powinni zgłaszać się do lekarza w celu zbadania wszelkich nowo pojawiających się zmian skórnych na penisie, zwłaszcza jeśli utrzymują się one dłużej niż dwa tygodnie. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza, tym większe są szanse na wyleczenie.

Diagnostyka raka prącia

Diagnoza raka prącia jest zazwyczaj stawiana na podstawie połączenia badania fizykalnego, badania tkanki i metod obrazowania. Już pierwsze podejrzenie raka prącia często wynika z widocznych lub wyczuwalnych zmian na żołędzi lub napletku. Mężczyźni zauważają na przykład małe guzki, zgrubienia lub słabo gojące się miejsca, które mogą wskazywać na chorobę.

Urolog rozpoczyna od szczegółowego wywiadu, czyli rozmowy na temat dolegliwości, przebytych chorób i potencjalnych czynników ryzyka. Następnie przeprowadza się badanie fizykalne prącia, napletka i okolicy pachwiny. Sprawdza się również, czy węzły chłonne są powiększone – co może wskazywać na możliwe przerzuty.

W celu potwierdzenia diagnozy pobiera się próbkę tkanki (biopsję). Tkankę bada się pod mikroskopem, aby ustalić, czy występują komórki nowotworowe i jaki to jest typ nowotworu. Badanie to dostarcza również informacji o tym, jak głęboko nowotwór wrośł już w otaczającą tkankę.

Aby ocenić rozprzestrzenienie się choroby, stosuje się metody obrazowania, takie jak ultrasonografia, tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MR). Metody te pozwalają wykryć przerzuty w węzłach chłonnych lub innych narządach. Ultrasonografia nadaje się szczególnie dobrze do oceny węzłów chłonnych pachwinowych. Badanie TK lub MRI pomaga określić dokładny stopień zaawansowania nowotworu i zaplanować terapię.

Wyniki wszystkich badań są następnie oceniane na podstawie międzynarodowej klasyfikacji TNM. Opisuje ona wielkość guza pierwotnego (T), zajęcie węzłów chłonnych (N) oraz obecność przerzutów odległych (M). Ta klasyfikacja stopnia zaawansowania ma decydujące znaczenie dla wyboru leczenia i rokowań.

Aparat MRI może bez ryzyka wykonać szczegółowe zdjęcia wewnętrznych tkanek miękkich © IEDNlab | AdobeStock

Leczenie raka prącia

Leczenie raka prącia zależy od stopnia zaawansowania nowotworu, rozległości choroby oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Celem jest całkowite usunięcie guza przy jednoczesnym zachowaniu jak największej ilości zdrowej tkanki.

W bardzo wczesnych stadiach wystarczające może być leczenie miejscowe. W tym przypadku guzy powierzchowne usuwa się chirurgicznie lub za pomocą terapii laserowej. W niektórych przypadkach wystarczy obrzezanie, czyli chirurgiczne usunięcie napletka, jeśli guz ogranicza się do tego obszaru.

Jeśli nowotwór wrosł głębiej w tkankę, konieczne jest częściowe lub całkowite usunięcie prącia (penektomia). Lekarze rozróżniają penektomię częściową, w której usuwa się tylko część prącia, oraz penektomię całkowitą, stosowaną w przypadku bardzo zaawansowanego nowotworu. W niektórych przypadkach prącie można później zrekonstruować z tkanki własnej pacjenta.

Jeśli nowotwór zaatakował już węzły chłonne, usuwa się chirurgicznie zajęte węzły chłonne w pachwinie i, w razie potrzeby, w miednicy. Dodatkowo można zastosować chemioterapię, aby zniszczyć pozostałe komórki nowotworowe lub zmniejszyć rozmiar guza przed operacją. W zaawansowanych stadiach może być również konieczna radioterapia. Nowotwory prącia są wrażliwe na promieniowanie, więc naświetlanie może pomóc w kontrolowaniu wzrostu guza i łagodzeniu dolegliwości.

W specjalistycznych ośrodkach coraz częściej wykonuje się operacje oszczędzające narząd, aby zachować jakość życia pacjentów. Dzięki nowoczesnym technikom operacyjnym w wielu przypadkach można zachować funkcje seksualne. Ważna jest jednak ścisła opieka pooperacyjna, aby wcześnie wykryć nawrót nowotworu.

Stopnie zaawansowania, przebieg i szanse wyleczenia

Przebieg raka prącia zależy w dużej mierze od tego, w jakim stadium zostanie wykryta choroba. Lekarze stosują do klasyfikacji tzw. klasyfikację TNM. Opisuje ona wielkość guza pierwotnego (T), czy zajęte są węzły chłonne (N) oraz czy występują przerzuty do innych narządów (M). Klasyfikacja ta ma decydujące znaczenie dla planowania terapii i rokowań.

We wczesnych stadiach guz ogranicza się do powierzchni skóry lub błony śluzowej żołędzia lub napletka. W takich przypadkach często wystarczy operacja miejscowa lub zachowująca narząd, aby całkowicie usunąć nowotwór. Szanse na wyleczenie są w tych przypadkach bardzo duże, a wielu pacjentów można całkowicie wyleczyć.

W zaawansowanych stadiach nowotwór wnika w głębsze warstwy tkanki lub rozprzestrzenia się drogą limfatyczną do węzłów chłonnych pachwinowych. W przypadku stwierdzenia przerzutów do węzłów chłonnych lub odległych narządów mówi się o przerzutowym raku prącia. W takich przypadkach konieczne jest leczenie skojarzone, obejmujące operację, chemioterapię i radioterapię.

Szanse na wyleczenie zależą przede wszystkim od wielkości guza, stanu węzłów chłonnych i rodzaju tkanki. Jeśli rak zostanie wykryty wcześnie i całkowicie usunięty, pięcioletni wskaźnik przeżywalności wynosi ponad 85 procent. Jeśli natomiast nowotwór rozprzestrzenił się już do węzłów chłonnych lub innych narządów, wskaźnik przeżywalności znacznie spada. Decydujące znaczenie dla długoterminowego sukcesu ma również konsekwentna opieka pooperacyjna, ponieważ rak prącia może w niektórych przypadkach nawrócić.

Ważnym czynnikiem wpływającym na rokowanie jest doświadczenie zespołu terapeutycznego. Pacjenci odnoszą znaczne korzyści, gdy terapia odbywa się w specjalistycznych ośrodkach urologicznych, które stosują nowoczesne metody diagnostyczne i operacyjne.

Opieka pooperacyjna i życie po raku prącia

Po pomyślnym zakończeniu leczenia kluczowa jest regularna opieka pooperacyjna, aby wcześnie wykryć nawroty lub nowe guzy. W ciągu pierwszych dwóch lat po terapii badania kontrolne odbywają się zazwyczaj co trzy miesiące, następnie co pół roku, a później raz w roku. Opieka pooperacyjna obejmuje badanie fizykalne, kontrolę ultrasonograficzną węzłów chłonnych pachwinowych oraz, w razie potrzeby, badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).

Po częściowej lub całkowitej amputacji prącia obciążenie psychiczne i fizyczne jest dla wielu pacjentów duże. Dlatego też opieka psychologiczna lub poradnictwo seksualne są częścią opieki pooperacyjnej. W niektórych przypadkach prącie można odtworzyć z tkanki własnej organizmu. Nowoczesne techniki operacyjne często pozwalają również na zachowanie cewki moczowej, dzięki czemu oddawanie moczu w pozycji stojącej pozostaje możliwe.

Wielu mężczyzn twierdzi, że po udanej terapii mogą prowadzić w dużej mierze normalne życie. Ważne jest otwarte podejście do choroby, regularne kontrole lekarskie oraz zdrowy tryb życia bez nikotyny. Również dobra higiena intymna pozostaje ważna po leczeniu, aby uniknąć ponownych stanów zapalnych i podrażnień.

Zapobieganie rakowi prącia

Nie zawsze można zapobiec rakowi prącia, ale pewne środki mogą znacznie zmniejszyć ryzyko. Najważniejszą rolę odgrywa tu dobra higiena intymna. Mężczyźni powinni regularnie odsłaniać napletek i dokładnie myć obszar pod nim, aby uniknąć odkładania się sebum. Działanie to zmniejsza przewlekłe stany zapalne, które w dłuższej perspektywie mogą mieć działanie rakotwórcze.

W przypadku zwężenia napletka (fimosy) warto zgłosić się do urologa i w razie potrzeby poddać się zabiegowi chirurgicznemu usunięcia napletka. Tak zwana obrzezanie znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania na raka prącia.

Ponadto szczepienie przeciwko HPV zapewnia skuteczną ochronę przed niektórymi wirusami brodawczaka ludzkiego, które przyczyniają się do powstawania nowotworów prącia. Stała Komisja ds. Szczepień zaleca obecnie szczepienie przeciwko HPV również dla chłopców w wieku od 9 do 14 lat. Dzięki wysokiemu wskaźnikowi szczepień można w dłuższej perspektywie znacznie zmniejszyć liczbę nowotworów spowodowanych przez HPV.

Najczęściej zadawane pytania dotyczące raka prącia – objawy, diagnoza i leczenie

Jak rozpoznać raka prącia i kiedy należy udać się do lekarza?
Podejrzenie raka prącia pojawia się, gdy na żołędzi lub napletku pojawiają się zmiany, które utrzymują się przez dłuższy czas. Należą do nich stwardnienia, małe guzki, nie gojące się zmiany lub nieprzyjemnie pachnąca wydzielina. Również nawracające stany zapalne żołędzi lub napletka mogą wskazywać na wczesne stadium choroby. W przypadku wystąpienia takich objawów należy natychmiast zgłosić się do urologa. Im wcześniej zostanie postawiona diagnoza raka prącia, tym większe są szanse na wyleczenie.

Niemiecka Organizacja Pomocy w Walce z Rakiem, ulotka informacyjna „Rak prącia – wczesne wykrywanie i leczenie”, 2024.

Jak diagnozuje się raka prącia?
Diagnoza raka prącia przebiega w kilku etapach. Najpierw lekarz bada prącie i palpacyjnie sprawdza węzły chłonne w pachwinie, aby wykryć ewentualne przerzuty do węzłów chłonnych. Następnie pobiera próbkę tkanki (biopsję), aby potwierdzić podejrzenie histologicznie. Badania obrazowe, takie jak USG, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI), pomagają określić rozprzestrzenienie się i stadium choroby. W przypadku guzów powierzchownych zazwyczaj wystarcza leczenie miejscowe, natomiast w zaawansowanych stadiach konieczna jest bardziej kompleksowa terapia operacyjna.

Wytyczne Onkopedia „Rak prącia”, DGHO 2020.

Jak przebiega leczenie raka prącia?
Leczenie raka prącia zależy od stadium nowotworu. We wczesnych stadiach nowotwór często można całkowicie usunąć poprzez operację miejscową lub terapię laserową. Jeśli jednak rak wniknął w głębsze warstwy tkanki, konieczna może być częściowa lub całkowita amputacja prącia. W przypadku wykrycia przerzutów w węzłach chłonnych dodatkowo usuwa się węzły chłonne w okolicy pachwiny. W zaawansowanych stadiach choroby stosuje się dodatkowo chemioterapię lub radioterapię.

Jakie są szanse na wyleczenie raka prącia?
Rak prącia jest rzadką chorobą, która przy wczesnej diagnozie daje bardzo duże szanse na wyleczenie. Nowotwory powierzchowne w wielu przypadkach można całkowicie wyleczyć. Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym większa jest szansa, że guz nie będzie dalej wnikał w tkankę ani nie utworzy przerzutów. W zaawansowanych stadiach rokowanie zależy od rozprzestrzenienia się nowotworu i stanu węzłów chłonnych.

Wytyczne AWMF S3 „Diagnostyka, leczenie i opieka pooperacyjna w przypadku raka prącia” (032/059OL), 2023.

Czy rak prącia może powrócić po leczeniu?
Nawet po udanej terapii operacyjnej konieczna jest ścisła opieka pooperacyjna. Nawracające stany zapalne żołędzi lub nowe zmiany na prąciu powinny zostać zbadane przez lekarza, ponieważ w rzadkich przypadkach mogą ponownie pojawić się komórki nowotworowe. Dlatego ważne są regularne kontrole za pomocą USG i badania fizykalne. W przypadku zabiegów oszczędzających narząd podczas opieki pooperacyjnej zwraca się szczególną uwagę na żołądź i napletek, ponieważ to właśnie tam najczęściej występują nawroty.

Co można zrobić, aby zapobiec rakowi prącia?
Najskuteczniejszą profilaktyką jest dbanie o higienę intymną i unikanie przewlekłych podrażnień. Mężczyźni z zwężeniem napletka powinni rozważyć jego usunięcie (obrzezanie), aby uniknąć stanów zapalnych żołędzi lub napletka. Ponadto szczepienie przeciwko HPV znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania na raka prącia.

Instytut Roberta Kocha – zalecenia dotyczące szczepień przeciwko HPV dla chłopców, 2024 r.