Zapalenie trzustki (pankreatitis) to rzadka, a niekiedy zagrażająca życiu choroba, której objawami są silny ból w górnej części brzucha, nudności i wymioty. W Niemczech każdego roku na zapalenie trzustki zapada od 10 do 20 osób na 100 000 mieszkańców. W zależności od przebiegu choroby lekarze rozróżniają ostrą i przewlekłą postać zapalenia trzustki.
Tutaj znajdziesz więcej informacji oraz listę wybranych specjalistów i ośrodków zajmujących się zapaleniem trzustki.
Zapalenie trzustki (pankreatyzm) może mieć przebieg ostry lub przewlekły i często wiąże się z silnym bólem w górnej części brzucha, nudnościami i problemami trawiennymi. Częstymi przyczynami są kamienie żółciowe i nadużywanie alkoholu, rzadziej czynniki genetyczne lub infekcje. Podczas gdy postać ostra jest zazwyczaj łatwa do wyleczenia, przewlekłe zapalenie prowadzi w dłuższej perspektywie do nieodwracalnych uszkodzeń trzustki i wymaga długotrwałej terapii. Specjaliści chirurgii ogólnej i chirurgii jamy brzusznej oferują ukierunkowaną diagnostykę i indywidualne strategie leczenia.
Trzustka (pankreas) to gruczołowy organ człowieka, położony poprzecznie w górnej części brzucha, przy tylnej ścianie jamy brzusznej. Ma około 15 centymetrów długości i waży od 70 do 100 gramów.
Trzustka wytwarza:
Anatomia trzustki i otaczających ją narządów © bilderzwerg | AdobeStock
Do dwóch najważniejszych funkcji trzustki należą:
W przypadku zapalenia trzustki lekarze mówią o zapaleniu trzustki lub pankreatycie. Zapalenie dotyczy przede wszystkim części zewnątrzwydzielniczej gruczołu.
Zapalenie trzustki często powstaje w wyniku kamieni żółciowych, które zatykają przewód żółciowy między wątrobą, woreczkiem żółciowym a jelitem cienkim, powodując w ten sposób cofanie się enzymów trawiennych do trzustki. Może to prowadzić do ostrego zapalenia trzustki z dolegliwościami w górnej części brzucha, problemami trawiennymi i poważnymi powikłaniami.
W zasadzie można wyróżnić dwie formy zapalenia trzustki:
Ostre zapalenie trzustki to bardzo bolesne, jednorazowe i nagłe zapalenie trzustki.
W ponad 80% przypadków występuje łagodna i samoograniczająca się postać, która ustępuje bez poważnych następstw.
Natomiast ciężka postać choroby z martwicą (obumieraniem tkanki) jest schorzeniem potencjalnie zagrażającym życiu. Nazywa się to martwiczym zapaleniem trzustki o podłożu infekcyjnym. Wymaga to intensywnej terapii medycznej. W takim przebiegu choroby może dojść do wielu powikłań.
W przypadku ostrej postaci zapalenia trzustki lekarze rozróżniają:
Decydujące znaczenie ma przyczyna choroby. Przyczyny niezakaźne zapalenia trzustki, takie jak nadmierne spożycie alkoholu i kamienie żółciowe, są najczęstszymi czynnikami wywołującymi chorobę (80%).
Możliwymi przyczynami zakaźnego zapalenia trzustki są na przykład wirusy (wirusy świnki lub Coxsackie itp.).
Natomiast przewlekłe zapalenie trzustki występuje wielokrotnie z ostrymi nawrotami zapalenia trzustki i utrzymuje się przez dłuższy czas. Prowadzi ono, poprzez postępujące niszczenie tkanki trzustkowej, do nieodwracalnego uszkodzenia gruczołu.
W konsekwencji, z powodu niedoboru enzymów w pożywieniu, pojawiają się zaburzenia trawienia z tłustymi stolcami. Dodatkowe uszkodzenie części endokrynnej prowadzi również do tzw. cukrzycy trzustkowej.
Zapalenie trzustki jest chorobą raczej rzadko występującą. Jednak w ostatnich dziesięcioleciach jej częstość wzrasta na całym świecie.
W Niemczech i Europie Środkowej na ostre zapalenie trzustki zapada co roku od 10 do 20 osób na 100 000 mieszkańców. Kobiety chorują nieco częściej niż mężczyźni.
Przewlekłe zapalenie trzustki występuje u około 8–10 nowych przypadków na 100 000 mieszkańców. Choroba częściej dotyka mężczyzn niż kobiety.
W wieku dziecięcym i młodzieżowym może również wystąpić dziedziczna choroba trzustki; lekarze nazywają ją wówczas przewlekłym dziedzicznym zapaleniem trzustki.
W ponad 80 procentach przypadków ostre zapalenie trzustki powstaje albo:
Inne możliwe, ale znacznie rzadsze przyczyny sprzyjające zapaleniu trzustki to m.in.:
W niektórych rzadkich przypadkach nie można ustalić przyczyny wskazującej na ostre zapalenie trzustki. Lekarze mówią wówczas o idiopatycznym ostrym zapaleniu trzustki.
Za przewlekłe zapalenie trzustki odpowiedzialne są, w kolejności malejącej, następujące przyczyny:
W rzadkich przypadkach przewlekłe zapalenie trzustki może mieć charakter rodzinny i być dziedziczne. W takich przypadkach odpowiedzialne są mutacje genetyczne, np. w enzymie trawiennym trypsynogenie i inhibitorze enzymu SPINK1.
W wyniku tego sok trzustkowy w gruczole ulega przedwczesnej aktywacji, wywołując w ten sposób przewlekłą reakcję zapalną.
Objawy zapalenia trzustki są zróżnicowane. Zależą one od tego, czy mamy do czynienia z postacią ostrą, czy przewlekłą.
Ostre zapalenie trzustki objawia się zazwyczaj nagłym, silnym bólem w górnej części brzucha, promieniującym do pleców lub klatki piersiowej.
Mogą również wystąpić następujące dolegliwości:
Dodatkowo może dojść do osłabienia pracy jelit, a nawet do następujących dolegliwości:
Zasadniczo lekarze rozróżniają dwa przebiegi choroby:
Łagodna postać przy odpowiednim leczeniu (post i nawadnianie) szybko prowadzi do poprawy klinicznej. Następuje całkowite wyleczenie.
W ciężkiej postaci dochodzi do obumarcia tkanki (nekrozy) w gruczole i jego otoczeniu.
Lekarze mówią tu o ostrym martwiczym zapaleniu trzustki. W tym przypadku może szybko dojść do pogorszenia stanu z niewydolnością wielonarządową.
W takim przypadku konieczna jest intensywna terapia z wentylacją, wspomaganiem krążenia za pomocą katecholamin i dializą itp. Jest to zatem sytuacja zagrażająca życiu.
Wymaga to jak najszybszego leczenia w szpitalu. W zależności od stopnia ciężkości choroby można tu zastosować wczesne, dostosowane do indywidualnych potrzeb leczenie interdyscyplinarne.
Natomiast przewlekłe zapalenie trzustki rozwija się stopniowo. Typowe objawy to nawracające lub stałe bóle w górnej części brzucha, promieniujące w postaci pasa do pleców.
Mogą im towarzyszyć nudności i wymioty. W wyniku przebudowy tkanki łącznej trzustki i zniszczenia normalnej tkanki pojawiają się problemy trawienne.
W związku z tym pojawiają się również następujące dolegliwości:
W konsekwencji dochodzi do utraty wagi.
Uszkodzona trzustka nie jest już w stanie wytwarzać insuliny, hormonu regulującego poziom cukru we krwi.
Dlatego u około jednej trzeciej osób dotkniętych chorobą w wyniku przewlekłego zapalenia trzustki rozwija się cukrzyca.
Lekarze mówią wówczas o cukrzycy pankreoprewnej, ponieważ organizm nie wytwarza już hormonu glukagonu.
Aby zdiagnozować ostre zapalenie trzustki, lekarz najpierw przeprowadza wywiad z pacjentem w ramach rozmowy dotyczącej historii choroby.
Następnie przeprowadza badanie fizykalne. Jeśli pacjent zgłasza typowe dolegliwości, kamicę żółciową lub nadmierne spożycie alkoholu, lekarz może już postawić diagnozę wstępną.
W celu potwierdzenia diagnozy wykonuje się badanie krwi. Lekarz zleca oznaczenie poziomu enzymów trzustkowych, takich jak amylaza i/lub lipaza we krwi, aby można było odpowiednio rozpocząć leczenie.
Na podstawie tej trójcy (typowy wywiad, dolegliwości i badania laboratoryjne) lekarz może postawić diagnozę „ostre zapalenie trzustki”.
Ponieważ pacjenci zgłaszają się do lekarza z ostrymi dolegliwościami, zazwyczaj wykonuje się badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej.
Pozwala to na przykład wykryć kamienie żółciowe, co potwierdza przyczynę ostrego zapalenia trzustki spowodowanego kamicą żółciową. Ponieważ trzustka znajduje się w tylnej części jamy brzusznej, a brzuch jest często wzdęty, badanie ultrasonograficzne nie jest miarodajne.
W związku z tym ważne jest jednak prawidłowe oszacowanie stopnia ciężkości i tym samym przebiegu choroby.
Rozróżnienie między łagodnym a ciężkim przebiegiem ostrego zapalenia trzustki odbywa się poprzez:
W diagnostyce przewlekłego zapalenia trzustki stosuje się obecnie następujące metody obrazowania:
Umożliwiają one wykrycie zwapnień, które są typowymi objawami przewlekłego zapalenia trzustki, oraz zmian w przewodach (np. kamieni w przewodzie trzustkowym i rozszerzeń przewodów).
Ponadto dostępne jest specjalne badanie endoskopowe przewodu trzustkowego i dróg żółciowych, zwane ERCP.
Jest to procedura, która może wywołać zapalenie trzustki. Dlatego obecnie stosuje się ją w sposób celowy.
W odpowiednich przypadkach lekarze mogą usunąć kamienie z przewodu trzustkowego i żółciowego. W przypadku żółtaczki zakładają stent do odprowadzania żółci.
W przypadku zwapniałego guza głowy trzustki przy przewlekłym zapaleniu trzustki lekarze nie mogą z całkowitą pewnością wykluczyć nowotworu złośliwego. Może on wystąpić nawet w 5% przypadków tej choroby.
Oprócz tych zmian w budowie narządu i przewodach lekarze sprawdzają funkcję zewnątrzwydzielniczą i wewnątrzwydzielniczą trzustki.
Ogólne badanie wydolności trawiennej w zakresie funkcji zewnątrzwydzielniczej lekarze sprawdzają poprzez oznaczenie elastazy w kale.
W celu oceny endokrynnej regulacji poziomu glukozy we krwi dostępne są następujące metody:
Ostre zapalenie trzustki może stanowić zagrożenie dla życia w ciężkich przypadkach. Dlatego leczenie zawsze odbywa się w szpitalu.
Leczenie łagodnej postaci choroby może odbywać się na oddziale ogólnym. Natomiast pacjenci z ciężkim ostrym zapaleniem trzustki wymagają intensywnej terapii na oddziale intensywnej terapii.
Pacjent otrzymuje najpierw leki przeciwskurczowe w celu złagodzenia silnego bólu w górnej części brzucha w przebiegu ostrego zapalenia trzustki oraz ułatwienia odpływu przez drogi żółciowe
Leczenie ostrego zapalenia trzustki polega na rezygnacji z jedzenia oraz podawaniu wystarczającej ilości płynów i leków przeciwbólowych.
Dzięki tym środkom terapeutycznym łagodne zapalenie trzustki szybko ustępuje, a pacjent może wkrótce ponownie spożywać pokarm.
Następnie należy ustalić dokładną przyczynę. W przypadku zapalenia trzustki spowodowanego kamicą żółciową lekarze powinni w trakcie leczenia usunąć woreczek żółciowy. Zazwyczaj udaje się to za pomocą metody minimalnie inwazyjnej.
W przypadku ciężkiego ostrego zapalenia trzustki soki trawienne powodują uszkodzenie gruczołu i otaczających tkanek.
Lekarze mówią wtedy o martwiczym ostrym zapaleniu trzustki. W pierwszej kolejności intensywna terapia koncentruje się na leczeniu skutków dla innych narządów: płuc, nerek i serca.
Często pacjenci ci są poddawani wentylacji mechanicznej, dializie i otrzymują leki stabilizujące krążenie.
W przypadku ciężkiego ostrego zapalenia trzustki terapia przebiega zgodnie z tzw. podejściem stopniowym: najpierw stosuje się mniej inwazyjne metody, a w razie potrzeby wykonuje się drenaż z płukaniem lub nekrosektomię przezżołądkową. Jeśli to nie przynosi oczekiwanych rezultatów, konieczne są zabiegi minimalnie inwazyjne lub operacje otwarte. Leczenie ma charakter interdyscyplinarny i odbywa się w specjalistycznych klinikach chirurgii ogólnej i chirurgii jamy brzusznej. Pacjenci często wymagają długiego pobytu na oddziale intensywnej terapii i w szpitalu. Pomimo nowoczesnych metod śmiertelność w przypadku nekrotycznego ostrego zapalenia trzustki pozostaje wysoka i wynosi 10–20%.
Leczenie ostrego nawrotu przewlekłego zapalenia trzustki przebiega podobnie jak w przypadku ostrego zapalenia trzustki.
W przypadku przewlekłego zapalenia trzustki pacjent musi przede wszystkim unikać czynników prowadzących do choroby.
Z reguły oznacza to trwałe zrezygnowanie ze spożywania alkoholu i nikotyny.
Niewydolność zewnątrzwydzielniczą trzustki można leczyć za pomocą kapsułek enzymatycznych. W przypadku niewydolności wewnątrzwydzielniczej z wystąpieniem cukrzycy trzustkowej (cukrzyca typu 3c) stosuje się insulinoterapię.
Ze względu na przewlekły przebieg tej postaci choroby pojawiają się coraz większe problemy. Wykazano, że w przypadku wczesnej interwencji chirurgicznej przebieg choroby jest korzystniejszy.
Dlatego chirurdzy trzustkowi powinni być zaangażowani w sposób interdyscyplinarny. Jest to ważne zalecenie zawarte w aktualnych wytycznych dotyczących leczenia przewlekłego zapalenia trzustki.
W leczeniu chirurgicznym dostępnych jest szereg procedur, dostosowanych do konkretnego przypadku pacjenta, w tym:
Łagodne ostre zapalenie trzustki przebiega zazwyczaj bez powikłań i przy odpowiednim leczeniu ustępuje całkowicie. Jednak w przypadku ostrego zapalenia trzustki spowodowanego kamicą żółciową należy usunąć woreczek żółciowy metodą laparoskopową. Ciężka postać choroby z martwicą pozostaje zagrażająca życiu, a śmiertelność wynosi 10–20% pomimo stosowania nowoczesnych metod leczenia. Pacjenci często wymagają dalszych zabiegów interwencyjnych lub chirurgicznych, a także dożywotniej opieki w specjalistycznych ośrodkach chirurgii ogólnej i jamy brzusznej.
Natomiast przewlekłe zapalenie trzustki prowadzi do trwałego uszkodzenia tkanki trzustki z niewydolnością zewnątrzwydzielniczą i wewnątrzwydzielniczą. Powoduje to problemy trawienne, cukrzycę i powikłania w sąsiednich narządach. Zabiegi chirurgiczne mogą spowolnić postęp choroby, jednak konieczna jest ścisła opieka medyczna. Ponadto należy zawsze brać pod uwagę możliwość wystąpienia nowotworu trzustki.
Jakie objawy występują w przypadku zapalenia trzustki?
Typowe są silne bóle w górnej części brzucha, często towarzyszą im nudności, wymioty, wzdęcia i problemy trawienne.
Jakie są najczęstsze przyczyny zapalenia trzustki?
W ponad 80% przypadków ostre zapalenie trzustki wywołują kamienie żółciowe lub nadmierne spożycie alkoholu.
Czy zapalenie trzustki można wyleczyć?
Ostra postać choroby zazwyczaj ustępuje bez powikłań, natomiast przewlekłe zapalenie trzustki powoduje trwałe uszkodzenia tkanek.
Do kogo należy się zwrócić w przypadku podejrzenia zapalenia trzustki?
W przypadku podejrzenia ostrego zapalenia trzustki należy natychmiast zgłosić się do lekarza – najlepiej na pogotowie ratunkowe. Za dalsze leczenie odpowiedzialni są gastroenterolodzy oraz specjalistyczne kliniki chirurgii ogólnej i jamy brzusznej.
