Zapalenie żołądka i jelit to choroba zapalna przewodu pokarmowego, której głównym objawem jest biegunka. Nazwa składa się z przedrostków „gastro-” (medycznie oznaczającego żołądek), „-enter” (medycznie oznaczającego jelita) oraz „-itis” (medycznie oznaczającego stan zapalny). W języku potocznym zapalenie żołądka i jelit nazywane jest również grypą żołądkowo-jelitową.
W przypadku zapalenia żołądka i jelit dochodzi do zapalenia błony śluzowej wyściełającej cały przewód pokarmowy. W większości przypadków zapalenie to jest wywoływane przez patogeny, ale może również wystąpić w wyniku stosowania źle tolerowanych leków lub toksyn chemicznych, takich jak metale lub niektóre substancje roślinne. Również w przypadku nietolerancji pokarmowej dochodzi ostatecznie do niebakteryjnego (co oznacza bez wykrycia drobnoustrojów) zapalenia błony śluzowej.
Chociaż zapalenie może obejmować błonę śluzową całego przewodu pokarmowego (od żołądka po odbytnicę), najczęściej dotyczy jelita cienkiego. Często zapalenie obejmuje również żołądek, natomiast jelito grube jest dotknięte chorobą tylko w wyjątkowych przypadkach.
Zapalenie żołądka i jelit może mieć różne przyczyny. W większości przypadków, zwłaszcza w miesiącach zimowych, zapalenie żołądka i jelit wywołują wirusy. Chorobę mogą również wywoływać bakterie i pasożyty. Najczęściej za zapalenie żołądka i jelit odpowiedzialne są rotawirusy i norowirusy.
Zakażenie bakteryjne występuje znacznie rzadziej, ale przebiega ciężej. Do najczęstszych patogenów bakteryjnych należą salmonella, campylobacter, shigella, yersinia oraz bakteria jelitowa Escherichia coli. Zakażenie pasożytami następuje zazwyczaj podczas podróży do krajów o niskim standardzie higieny. Są to przede wszystkim kraje w Afryce, Ameryce Środkowej i Azji Południowej.
Przenoszenie grypy żołądkowo-jelitowej odbywa się najczęściej poprzez zakażenie kontaktowe. Do zakażenia wystarczy już od 10 do 100 cząstek wirusa. Gdy patogeny z kału i wymiocin dostaną się na przedmioty i powierzchnie, mogą stamtąd przedostać się poprzez kontakt z rękami do ust i przewodu pokarmowego innych osób. Nazywa się to przenoszeniem fekalno-oralnym, gdzie „fekalny” odnosi się do stolca, a „oralny” do ust.
Czasami dochodzi do zakażenia również poprzez zakażenie kropelkowe, w którym drobne cząsteczki wymiocin rozprzestrzeniają się w powietrzu.
Podczas dalekich podróży ludzie zarażają się najczęściej przez zanieczyszczoną wodę pitną lub skażoną żywność. Dzieje się tak zwłaszcza w krajach słabiej rozwiniętych, np. w niektórych częściach Afryki lub Azji. Szczególnie złe warunki higieniczne są przyczyną częściej występujących tam infekcji żołądkowo-jelitowych.
Czy antybiotyki mogą również powodować zapalenie żołądka i jelit?
Również przyjmowanie antybiotyków jest typową przyczyną chorób biegunkowych. Powodem tego jest fakt, że antybiotyki niszczą normalną florę jelitową, co może prowadzić do wzmożonego rozwoju szkodliwych drobnoustrojów. Te z kolei mogą częściowo wytwarzać toksyny i uwalniać je do jelit (tzw. egzotoksyny) lub same działać jak toksyny (tzw. endotoksyny). Toksyny te, a także szkodliwe bakterie, można wykryć w próbkach kału. Jedynym sensownym działaniem w takich przypadkach jest odstawienie antybiotyku, aby flora jelitowa mogła się zregenerować i odbudować.
W zależności od czynnika wywołującego mogą wystąpić objawy od bardzo łagodnych do ciężkich. Najczęstszym i dominującym objawem jest biegunka, która zwłaszcza w przypadku infekcji wirusowej może mieć charakter wodnisty.
W przypadku zapalenia żołądka i jelit dolegliwości pojawiają się zazwyczaj nagle. Okres inkubacji, czyli czas między zakażeniem a wystąpieniem objawów, wynosi od 4 do 48 godzin. Typowe dolegliwości towarzyszące grypie żołądkowo-jelitowej to:
W zależności od rodzaju patogenu mogą pojawić się również inne objawy, na przykład:
Jak długo zwykle trwa zapalenie żołądka i jelit?
Zazwyczaj dolegliwości ustępują po 24 do 48 godzinach. Jeśli objawy nie ustępują po 48 godzinach, należy koniecznie zgłosić się do specjalisty. Zapalenia żołądka i jelit nie należy lekceważyć, ponieważ wymioty i biegunka prowadzą do utraty płynów, elektrolitów i składników odżywczych.
W większości przypadków zapalenie żołądka i jelit można zdiagnozować na podstawie wywiadu i badania fizykalnego. Rzadko konieczne są dalsze działania lub skomplikowane badania obrazowe. W celu wykrycia patogenów wskazane może być pobranie próbki kału, zwłaszcza jeśli istnieje podejrzenie grypy żołądkowo-jelitowej związanej ze stosowaniem antybiotyków (wywołanej przez antybiotyki).
Co jest ważne w wywiadzie medycznym?
Zebranie wywiadu medycznego (wywiad) jest niezwykle ważne. Obejmuje to w szczególności zebranie informacji dotyczących
- historii choroby,
- przyjmowanych leków lub
- szczególnych zdarzeń prowadzących do choroby.
Ważne i koniecznie wymagające wyjaśnienia są między innymi pobyty za granicą lub kontakt z osobami chorymi. Należy również zapytać o przyjmowanie określonych leków lub podejrzenia nietolerancji pokarmowej i odnotować te informacje. Ponadto zazwyczaj zadaje się pytania dotyczące konsystencji stolca, częstotliwości oraz ewentualnych dodatkowych śladów krwi.
Na czym polega badanie fizykalne?
Oprócz wywiadu medycznego badanie fizykalne jest kolejnym, bardzo ważnym i często decydującym o dalszym postępowaniu diagnostycznym. Podczas badania palpacyjnie bada się brzuch, w szczególności sprawdzając, czy występują jakieś wgłębienia lub miejscowe bóle przy ucisku w jamie brzusznej. Jednak podczas badania fizykalnego można również wykryć opory, czyli wyczuwalne zgrubienia.
Za pomocą stetoskopu można osłuchać odgłosy jelitowe. Doświadczeni lekarze mogą już na tym etapie, bez konieczności podejmowania dalszych działań lub wykonywania badań obrazowych, wyrazić podejrzenie obecności zwężeń.
Ocenia się również skórę i jej stan. Sucha skóra i tzw. „stałe fałdy skórne” są ważnymi wskazówkami na zwiększoną utratę płynów, która w przypadku silnej biegunki może wynosić nawet kilka litrów dziennie. Utrata płynów powoduje zmniejszenie elastyczności tkanki łącznej, co jest przyczyną powstawania fałdów skórnych. Gdy gospodarka płynami wraca do normy, skóra zazwyczaj odzyskuje swoją pierwotną elastyczność.
Kiedy konieczne są dalsze badania?
W niektórych przypadkach konieczne są dalsze badania, między innymi w następujących sytuacjach:
- u niemowląt poniżej 3 miesiąca życia
- w przypadku obecności krwi w stolcu
- po pobycie za granicą w obszarach ryzyka
- w przypadku ciężkiego i długotrwałego przebiegu choroby
- w przypadku niedoboru odporności, np. AIDS
- w przypadku występowania istotnych chorób współistniejących
- gdy pacjent pracuje w placówkach zbiorowego wyżywienia lub zajmuje się przetwórstwem żywności
- w przypadku planowanego lub niedawnego przyjmowania antybiotyków
Dalsze badania obejmują na przykład badania krwi, moczu i kału, a w rzadkich przypadkach endoskopię (kolonoskopię) lub badanie ultrasonograficzne.
Większość chorych jest leczona bez leków, a antybiotyki powinny być w miarę możliwości odstawione. Najważniejsze w przypadku zapalenia żołądka i jelit jest odpowiednie nawodnienie. Pacjenci powinni pić dużo (głównie wodę i niesłodzoną herbatę), aby wyrównać utratę płynów. W przypadku niemowląt, małych dzieci i osób starszych można dodatkowo przepisać proszki elektrolitowe, zwłaszcza magnez, wapń i potas, których niedobór może powodować objawy i które należy szybko uzupełnić. W przypadku znacznej utraty płynów może być konieczne leczenie szpitalne i terapia infuzyjna.
Ponadto osoby dotknięte chorobą powinny starać się spożywać lekkie posiłki, takie jak sucharki, zupy, banany, marchewki lub płatki owsiane. Czasami przepisywane są również leki hamujące wymioty lub czynność jelit. W niektórych przypadkach konieczna jest terapia antybiotykowa. Jest to wskazane na przykład w przypadku ciężkiego przebiegu choroby, wcześniaków, osób starszych, krwawych biegunek oraz patogenów bakteryjnych, takich jak salmonella, shigella lub Escherichia coli.
Zazwyczaj infekcja żołądkowo-jelitowa jest łagodna i ustępuje już po kilku dniach. Istnieją jednak pewne grupy ryzyka, u których przebieg choroby może być ciężki, a w skrajnych przypadkach nawet zagrażać życiu. Należą do nich noworodki, małe dzieci i osoby starsze, które w wyniku silnych i częstych wymiotów tracą płyny i elektrolity. Również w okresie ciąży i karmienia piersią wskazane jest ściślejsze monitorowanie, aby uniknąć powikłań dla matki i dziecka.
Czym dokładnie jest zapalenie żołądka i jelit?
Zapalenie żołądka i jelit to stan zapalny żołądka i jelit, który najczęściej ma podłoże zakaźne. Często nazywane jest grypą żołądkowo-jelitową i należy do najczęstszych infekcji przewodu pokarmowego. Zakaźne zapalenie żołądka i jelit może być wywołane przez wirusy, bakterie lub pasożyty.
Jakie czynniki wywołują zapalenie żołądka i jelit?
Najczęstszą przyczyną są infekcje wirusowe, takie jak norowirusy lub rotawirusy. Również patogeny bakteryjne, takie jak Campylobacter, Salmonella, Vibrio cholerae lub Escherichia coli, mogą wywołać bakteryjne zapalenie żołądka i jelit. Rzadziej odpowiedzialne są pasożyty, na przykład w przypadku spożycia skażonej żywności.
Jak długo trwa ostre zapalenie żołądka i jelit?
Przebieg ostrego zapalenia żołądka i jelit jest zazwyczaj krótki i ustępuje po kilku dniach. Dopóki utrzymują się objawy, osoby dotknięte chorobą są często zakaźne, częściowo już w okresie inkubacji. W większości przypadków dochodzi do poprawy bez konieczności stosowania antybiotyków.
Kiedy zapalenie żołądka i jelit jest ciężkie lub niebezpieczne?
Zapalenie żołądka i jelit może przebiegać ciężko, gdy silna biegunka i wymioty prowadzą do znacznego odwodnienia. Szczególnie narażone są osoby starsze i małe dzieci. W ciężkich przypadkach może być konieczne podanie kroplówki w celu uzupełnienia płynów i elektrolitów.
Jak leczy się zapalenie żołądka i jelit?
Leczenie zależy od czynnika wywołującego chorobę i stanu klinicznego. Najczęściej na pierwszym planie jest nawadnianie, w razie potrzeby uzupełnione probiotykami lub loperamidem. W przypadku infekcji bakteryjnej w wybranych przypadkach może być konieczna terapia antybiotykowa lub przeciwbakteryjna, na przykład w przypadku zakażeń wywołanych przez Clostridium difficile lub ciężkiego przebiegu choroby. Ważne są środki higieniczne, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się infekcji.
