Przez refluks żołądkowo-przełykowy rozumie się dolegliwości, które pojawiają się, gdy kwaśna treść żołądkowa cofa się do przełyku. Przyczyną jest zazwyczaj zaburzenie mechanizmu zamykającego między przełykiem a żołądkiem; GERD może objawiać się zgagą – od sporadycznej zgagi po przewlekłą chorobę refluksową.
W przypadku choroby refluksowej dochodzi do niewydolności bariery przy wejściu do żołądka – zwieracza w dolnej części przełyku i przejścia przez przeponę. Jeśli ta strefa staje się zbyt słaba lub ulega przemieszczeniu (np. w przypadku problemów z przeponą), może dojść do cofania się treści żołądkowej: treść żołądkowa przedostaje się do przełyku, kwas żołądkowy unosi się do przełyku, refluks cofa się i może podrażniać błonę śluzową – aż do kaszlu, chrypki lub zapalenia krtani. To wyjaśnia, dlaczego refluks może wywoływać dolegliwości, takie jak odbijanie i zgaga. (Synonimy: GERD, gastroesophageal reflux disease; często wyszukiwane również jako „gastroesophageal reflux desease”).
Częstymi czynnikami ryzyka sprzyjającymi chorobie refluksowej są m.in.:
- nadwaga i zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej (ciasna odzież, podnoszenie ciężarów, parcie).
- Ciąża (hormonalne osłabienie mięśnia zwieracza, zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej).
- Nikotyna i alkohol (obniżają napięcie zwieracza i podrażniają błonę śluzową).
- Różne leki (np. niektóre środki przeciwbólowe, uspokajające, obniżające ciśnienie krwi).
- Późne, obfite posiłki, potrawy bogate w tłuszcz, duża ilość kawy/czekolady, mocno przyprawione potrawy.
Na pierwszy plan wysuwają się dwie główne przyczyny:
-
Niewystarczająca praca zwieracza przy wejściu do żołądka (osłabienie bariery lub zaworu);
-
Zmniejszona ruchliwość przełyku (zaburzenia oczyszczania), przez co refluks treści żołądkowej utrzymuje się dłużej.
Oba czynniki mogą występować pierwotnie (bez rozpoznawalnej choroby podstawowej) lub wtórnie w ramach innych zaburzeń – na przykład w przypadku zmian anatomicznych w przeponie lub przewlekłych zaburzeń opróżniania żołądka. W każdej z tych sytuacji może wystąpić refluks; refluks powoduje wówczas typowe pieczenie za mostkiem i inne dolegliwości.
Przełyk i żołądek – po lewej stronie zdrowy, po prawej z refluksem © bilderzwerg / Fotolia
Jakie dolegliwości wiążą się z refluksem?
Objawy refluksu: Głównym objawem jest zgaga – uczucie pieczenia lub pieczenie za mostkiem, które czasami promieniuje od mostka do gardła. Często zgaga towarzyszy odbijaniu, a często towarzyszy jej kwaśny smak w ustach.
Inne objawy to:
- nudności, sporadyczne wymioty
- częste ataki kaszlu, potrzeba odchrząkiwania
- zapalenie krtani/gardła, chrypka
- trudności w połykaniu
- bóle w górnej części brzucha
Kiedy kwas żołądkowy dostanie się do przełyku, może podrażniać jego błonę śluzową i nasilać dolegliwości. Tak zwany cichy refluks może objawiać się przede wszystkim kaszlem, chrypką lub drapaniem w gardle – przy niewielkiej lub żadnej klasycznej zgadze.
Typowe czynniki wywołujące nasilenie dolegliwości to:
- tuż po posiłku lub obfitym posiłku
- po spożyciu alkoholu lub bardzo tłustych/słodkich potraw
- w pozycji leżącej (np. w nocy) lub podczas schylania się/parcia (większy nacisk w jamie brzusznej)
Pierwsze kroki: lekarze zbierają wywiad (dolegliwości, nawyki życiowe, choroby współistniejące) i przeprowadzają badanie fizykalne. W przypadku podejrzenia choroby refluksowej przełyku (GERD / gastroesophageal reflux disease) przeprowadza się ukierunkowane badania.
Endoskopia / gastroskopia (ÖGD)
Podczas gastroskopii elastyczny endoskop wprowadza się przez usta i gardło, aby bezpośrednio ocenić stan błony śluzowej przełyku i żołądka. W ten sposób można wykryć podrażnienia przełyku spowodowane kwasem żołądkowym, nadżerki (erozyjna choroba refluksowa) lub przełyk Barretta. W razie potrzeby pobiera się próbkę błony śluzowej i bada ją w laboratorium. Można również dostrzec przepuklinę przeponową (przepuklinę rozworu przełykowego) przy wejściu do żołądka – częstą przyczynę anatomiczną, która może sprzyjać chorobie refluksowej.
pH-metria / impedancyjna pH-metria
Cienką sondę wprowadza się przez nos do dolnej części przełyku (w pobliżu zwieracza). Przez 24 godziny mierzy ona, jak często i jak długo zawartość żołądka przedostaje się do przełyku – czyli refluks zawartości żołądka (kwaśnej i ewentualnie niekwaśnej). Badanie to obiektywnie pokazuje, kiedy występuje refluks i jak silny jest (np. w nocy w pozycji leżącej), a także dokumentuje, czy refluks sięga aż do gardła.
Inne metody diagnostyczne
- Przełykanie kontrastu rentgenowskiego: ocena procesu połykania i wykrycie przepukliny przeponowej; pokazuje, czy przejście między przełykiem a żołądkiem (przy przeponie) jest prawidłowe, czy też przesunięte do jamy brzusznej.
- Badanie laryngologiczne: w przypadku kaszlu, chrypki lub zapalenia krtani (podejrzenie „cichego” refluksu) laryngolog bada górne drogi oddechowe.
- Manometria (opcjonalnie): mierzy ciśnienie i ruchomość przełyku oraz zwieracza na dolnym końcu przełyku.
Cel diagnostyki: ustalenie, jak często treść żołądkowa cofa się do przełyku, czy powoduje to podrażnienie błony śluzowej oraz czy występują czynniki takie jak przepuklina przeponowa/przełykowa u wejścia do żołądka. Pozwala to na precyzyjne zaplanowanie diagnozy i leczenia.
Samopomoc w przypadku choroby refluksowej
Czynnik żywieniowy
- Jedz posiłki bogate w białko i lekkostrawne: białka stymulują wydzielanie gastryny i mogą poprawić napięcie zwieracza przełyku – dzięki czemu zamyka się on bardziej niezawodnie przy wejściu do żołądka.
- Małe posiłki zamiast dużych porcji: obfite talerze zwiększają ciśnienie w jamie brzusznej i mogą prowadzić do refluksu.
- Preferuj dietę o niskiej zawartości tłuszczu i węglowodanów, jedz powoli i dokładnie przeżuwaj.
- Nie jeść nic na 3–4 godziny przed snem: w pozycji leżącej refluks występuje łatwiej; dzięki temu w nocy mniej kwasu żołądkowego dostaje się do przełyku, a błona śluzowa jest mniej podrażniona.
- Unikaj/sprawdź czynniki wywołujące refluks: Bardzo tłuste, mocno przyprawione lub zbyt słodkie potrawy mogą powodować odbijanie się i nasilać zgagę oraz sprzyjać refluksowi żołądkowemu. Dziennik żywieniowy pomaga rozpoznać osobiste czynniki wywołujące refluks.
Czynnik: używki
- W miarę możliwości należy unikać alkoholu: podrażnia on błonę śluzową i osłabia dolny zwieracz – w ten sposób łatwiej dochodzi do cofania się treści żołądkowej.
- Unikaj nikotyny: sprzyja ona produkcji kwasu żołądkowego i zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia dolegliwości.
- Kawę należy wypróbować indywidualnie: kofeina może zwiększać produkcję kwasu, ale u niektórych osób pomaga nawet dzięki zwiększonemu wydzielaniu gastryny – warto spróbować niewielkich ilości podczas posiłków.
Życie codzienne i pozycja ciała
- Podnieść wezgłowie łóżka (10–15 cm): dzięki temu w nocy rzadziej dochodzi do cofania się treści żołądkowej do przełyku.
- Luźna odzież: paski/spodnie uciskające żołądek/przeponę sprzyjają wystąpieniu refluksu.
- Po posiłku pozostań w pozycji wyprostowanej (co najmniej 30–60 min.) i unikaj głębokiego schylania się.
- Normalizacja wagi: nadwaga zwiększa ciśnienie w dolnej części przełyku i powoduje częstsze refluksy.
- Oddychanie przeponowe i umiarkowana aktywność fizyczna (spacery po posiłku) wspomagają zamknięcie przejścia między przełykiem a żołądkiem.
Jeśli dolegliwości utrzymują się, występują bardzo często lub występują objawy „cichego” refluksu (np. przewlekły kaszel/chrypka, zapalenie krtani), konieczna jest konsultacja lekarska – zwłaszcza w przypadku GERD/choroby refluksowej przełyku.
Koncepcja stopniowa: najpierw zmiany stylu życia, a w razie potrzeby terapia farmakologiczna. Zabiegi operacyjne rozważa się w przypadku utrzymujących się dolegliwości lub powikłań.
- Inhibitory pompy protonowej (PPI): leki pierwszego wyboru; hamują one produkcję kwasu żołądkowego, zmniejszając w ten sposób podrażnienie spowodowane sokiem żołądkowym. W wytycznych zaleca się terapię ograniczoną czasowo, a następnie kontrolę dawki.
- Blokery H2/leki zobojętniające kwas/alginiany: jako alternatywa lub uzupełnienie, np. w przypadku dolegliwości nocnych; dobrze nadają się do leczenia doraźnego.
- Prokinetyki: w wybranych przypadkach w celu poprawy opróżniania żołądka.
- Ważne: Należy regularnie sprawdzać, czy można zmniejszyć dawkę leków lub zakończyć leczenie.
- Niewystarczający efekt pomimo odpowiedniej terapii PPI.
- Częste/erozyjne postacie, powikłania (np. przełyk Barretta).
- Duża przepuklina przeponowa (przepuklina rozworu przełykowego), w której należy skorygować anatomię w miejscu przejścia.
- Dłuższe stosowanie leków u młodszych pacjentów.
- Fundoplikacja laparoskopowa: górna część żołądka jest owijana wokół przejścia w formie mankietu w celu zwiększenia ciśnienia zamknięcia; istniejąca przepuklina rozworu przełykowego jest jednocześnie leczona na przeponie. Cel: lepsze funkcjonowanie przejścia bez konieczności długotrwałego stosowania leków.
- System pierścieni magnetycznych (LINX): łańcuch kulek magnetycznych stabilizuje zastawkę; zaletami są zazwyczaj krótszy czas operacji oraz brak zakłóceń w odbijaniu/wymiotach.
- Obie metody są zazwyczaj mało inwazyjne i dobierane indywidualnie w zależności od wyników badań.
W przypadku kaszlu, chrypki lub zapalenia krtani pomimo mało typowych objawów może występować „cichy” przebieg; w takich przypadkach często wskazane jest badanie laryngologiczne i próba leczenia PPI.
Podczas operacji fundoplikacji górna część żołądka jest owijana wokół ujścia przełyku i zszywana © Alila Medical Media | AdobeStock
Operacja z użyciem pierścienia magnetycznego (LINX)
Operacja z użyciem pierścienia magnetycznego to delikatna, minimalnie inwazyjna metoda plastyki antyrefluksowej. Polega ona na umieszczeniu elastycznego łańcucha z kulek magnetycznych przy wejściu do żołądka. Kulki przyciągają się do siebie i stabilizują mechanizm zamykający; podczas połykania rozchodzą się na chwilę, umożliwiając przejście pokarmów i napojów.
Zalety:
- Zazwyczaj możliwe jest nadal odbijanie się i wymiotowanie.
- Często zmniejsza się uczucie wzdęcia i pełności.
- Dostęp laparoskopowy poprzez niewielkie nacięcia w jamie brzusznej; operacja trwa zazwyczaj krótko.
- Tkanki otaczające nie są dodatkowo podrażniane.
Objawy refluksu żołądkowego zazwyczaj kierują pacjentów najpierw do lekarza pierwszego kontaktu. W ciężkich przypadkach terapię refluksu uzupełniają interniści i gastroenterolodzy.
Ci lekarze specjaliści medycyny wewnętrznej i gastroenterologii są ekspertami w leczeniu refluksu żołądkowego. Po ukończeniu studiów medycznych specjalizują się w wieloletnim szkoleniu specjalistycznym w zakresie kompleksowej diagnostyki i terapii chorób narządów wewnętrznych, w szczególności narządów układu pokarmowego.
Choroba refluksowa jest powszechna, ale można ją skutecznie leczyć. Zmiany stylu życia i terapia farmakologiczna (np. PPI) pomagają wielu osobom dotkniętym tą chorobą; w przypadku utrzymujących się dolegliwości dostępne są skuteczne, minimalnie inwazyjne opcje, takie jak fundoplikacja lub pierścień magnetyczny. Najlepiej ustalić, która strategia jest odpowiednia, podczas specjalistycznej konsultacji — na podstawie wyników badań i preferencji pacjenta.
