Zapobieganie upadkom u osób starszych: wyniki analizy Cochrane

Upadki w podeszłym wieku mogą prowadzić do złamań kości, poważnych ran szarpanych lub urazów głowy. W przypadku około 5 do 10 na 100 upadków w domu dochodzi do takich poważniejszych konsekwencji.

Nie można jednak wnioskować o podwyższonym ryzyku osobistym wyłącznie na podstawie wieku. Nawet w podeszłym wieku sytuacja wyjściowa różni się u poszczególnych osób. Na indywidualne ryzyko upadku wpływa wiele czynników. Na przykład zawroty głowy mogą zwiększać ryzyko upadku. W rozmowie należy również poruszyć temat wcześniejszych upadków oraz obawy przed kolejnym upadkiem.

Takie obciążenia mogą negatywnie wpływać na zdrowie i samodzielność. Po upadku osoby dotknięte tym problemem mogą czuć się mniej pewnie na nogach. Niektórzy ograniczają swoją aktywność, mimo że ich indywidualne możliwości pozwalałyby na prowadzenie bardziej aktywnego trybu życia.

W przeglądzie Cochrane dotyczącym zapobiegania upadkom zbadano, jakie dodatkowe korzyści przynoszą działania łączone w porównaniu z prostszymi rozwiązaniami. Obejmował on 110 randomizowanych badań kontrolowanych z udziałem łącznie 48 919 uczestników. W tego typu badaniach uczestnicy są losowo przydzielani do różnych grup.

W zależności od uwzględnionego badania średni wiek wynosił od 62 do 85 lat. Badania dotyczyły głównie kobiet, a większość z nich trwała około 12 miesięcy.

Środki łączone dostosowane do indywidualnych czynników ryzyka przyniosły co najwyżej bardzo niewielką dodatkową korzyść w porównaniu z treningiem ruchowym lub poradnictwem w zakresie zapobiegania upadkom.

Wynik ten nie potwierdza równoważności tych środków. Autorzy różnie ocenili ryzyko błędu systematycznego w uwzględnionych badaniach i w niektórych porównaniach znaleźli wskazówki na możliwe tendencyjne publikowanie wyników. Może to oznaczać, że badania z określonymi wynikami były publikowane częściej niż inne.

Udowodniono, że osoby starsze mieszkające w domu mogą odnieść korzyści z programów ćwiczeń ruchowych. W przeglądzie Cochrane’a, opartym na wysokim poziomie pewności dowodów, stwierdzono, że takie programy zmniejszają częstość upadków oraz liczbę osób, które upadają. Programy ćwiczeń w domu oraz działania zwiększające bezpieczeństwo w mieszkaniu również mogą ograniczyć liczbę upadków.

Ukierunkowane ćwiczenia wzmacniają mięśnie i mogą poprawić równowagę, siłę oraz koordynację. To, jakie ćwiczenia są odpowiednie dla danej osoby, zależy od jej wyjściowej kondycji fizycznej. Niektórzy seniorzy mogą aktywnie trenować, swobodnie stać i utrzymywać równowagę.

Inni seniorzy potrzebują podczas treningu wsparcia w postaci odpowiednio dobranych środków pomocniczych. Pomocne może być na przykład stabilne krzesło, o które można się oprzeć jedną ręką.

Podczas ćwiczeń ruchy wykonywane są regularnie i w sposób kontrolowany. Mogą one obejmować sekwencje ruchów mięśni, powolne wstawanie lub przenoszenie ciężaru ciała z jednej nogi na drugą. Takie zadania mogą poprawić stabilność postawy.

Programy wieloskładnikowe zazwyczaj zawierają, oprócz innych elementów, również ćwiczenia fizyczne. Uzupełniają one aktywność fizyczną na przykład poprzez ocenę środowiska mieszkaniowego. Analiza ta nie przemawia zatem przeciwko aktywności fizycznej. Dotyczy ona dodatkowych korzyści płynących z bardziej złożonych kombinacji w porównaniu z prostszymi rozwiązaniami.

W przypadku wysokiego ryzyka upadków międzynarodowe wytyczne zalecają szczegółową ocenę indywidualnych czynników ryzyka oraz podjęcie odpowiednich działań.

Ocena ta ma na celu zidentyfikowanie czynników wpływających negatywnie na bezpieczeństwo. Należą do nich dolegliwości, takie jak zawroty głowy, sprawność ruchowa, posiadane pomoce oraz przyjmowane leki. Rollator lub inna pomoc do chodzenia powinna być dostosowana do konkretnej sytuacji i umożliwiać bezpieczne korzystanie z niej.

Zmiany w mieszkaniu powinny być dostosowane do indywidualnego ryzyka. W przypadku osób, które nie zostały wcześniej wybrane ze względu na ryzyko upadku, ukierunkowane działania mające na celu wyeliminowanie pułapek potknięciowych w domu nie obniżyły w sposób wykrywalny wskaźnika upadków. Nie wyklucza to jednak praktycznej korzyści z ukierunkowanych dostosowań w przypadku osób szczególnie narażonych.

Terapia behawioralna w przypadku silnego lęku przed upadkiem może pomóc w złagodzeniu tego lęku. Celem jest odzyskanie większej pewności siebie w odniesieniu do własnego ciała i codziennego życia.

Krótka lista kontrolna pozwala szybko zidentyfikować przeszkody i niebezpieczne sytuacje w codziennym życiu. Poniższe wskazówki dotyczą środowiska mieszkaniowego, środków pomocniczych oraz regularnej aktywności fizycznej:

• Zabezpiecz kable: usuń luźne kable z podłogi lub przymocuj je do ściany za pomocą uchwytów.
• Oświetlenie schodów: zadbać o wystarczające oświetlenie na całej klatce schodowej.
• Obserwuj codzienne czynności: odnotowuj trudności z utrzymaniem równowagi, zawroty głowy, problemy z koordynacją lub trudności przy powolnym wstawaniu i staniu.
• Sprawdź obuwie i trasy: Zwróć uwagę na nieodpowiednie obuwie, dywany i inne przeszkody.

W ramach profilaktyki upadków można połączyć zapewnienie bezpieczeństwa w mieszkaniu z ćwiczeniami fizycznymi. W razie wątpliwości należy poprosić specjalistę o dobór ćwiczeń i środków pomocniczych dostosowanych do indywidualnej sprawności ruchowej.

Należy również poruszyć kwestię zmniejszonej sprawności ruchowej po upadku oraz lęku, który ogranicza codzienne funkcjonowanie. Upadki u osób starszych mogą wynikać z różnych przyczyn.

Osoby starsze z wysokim ryzykiem upadków powinny zostać poddane szczegółowym badaniom i otrzymać odpowiednie wsparcie. Profilaktyka upadków pod nadzorem lekarza obejmuje ocenę indywidualnych czynników ryzyka oraz dobór odpowiednich środków.

Leki również mogą być tematem rozmowy z lekarzem. Jeśli podejrzewają Państwo związek między dolegliwościami a lekami, nie należy ich odstawiać na własną rękę. Leki, które mogą zwiększać ryzyko upadków, należy sprawdzić wspólnie z lekarzem.

Na wizytę należy zabrać ze sobą listę przyjmowanych leków i opisać, kiedy występują zawroty głowy lub inne dolegliwości. Podczas wizyty należy również zapytać, jakie formy wsparcia są dla Państwa dostępne.

Czy nowe badanie było pojedynczym badaniem?

Nie. Był to przegląd Cochrane, w którym przeanalizowano 110 randomizowanych badań kontrolowanych z udziałem łącznie 48 919 osób starszych. Taka analiza łączy wyniki wielu badań zgodnie z ustalonymi kryteriami naukowymi.

Czy programy ruchowe pomagają w zapobieganiu upadkom?

Programy ruchowe wzmacniają profilaktykę upadków u osób starszych mieszkających w domu, zmniejszając częstość upadków oraz liczbę osób, które upadają. Wybór programu powinien być dostosowany do sprawności ruchowej i stabilności.

Czy zmiany w mieszkaniu mogą zapobiegać upadkom?

Środki zwiększające bezpieczeństwo w domu mogą pomóc w połączeniu z ćwiczeniami. Jednak u osób, które nie zostały wybrane na podstawie oceny ryzyka, same środki zapobiegające potknięciom nie obniżyły w sposób wykrywalny wskaźnika upadków. Decydująca jest indywidualna sytuacja.

Czy powinienem odstawić leki, które budzą moje obawy?

Nie. Leków, które mogą zwiększać ryzyko upadków, nie należy odstawiać na własną rękę, lecz omówić to z lekarzem. W tym celu należy przynieść ze sobą pełną listę przyjmowanych leków.

Co mogę zrobić, aby przezwyciężyć lęk przed kolejnym upadkiem?

Należy poruszyć kwestię utrzymującego się lęku, zwłaszcza jeśli z tego powodu unika się aktywności fizycznej lub wycofuje się z codziennego życia. W przypadku silnego lęku przed upadkiem pomocna może być terapia behawioralna, która łagodzi dolegliwości.