Zastawka to sztucznie utworzone połączenie między dwiema częściami ciała, najczęściej między naczyniami krwionośnymi. Służy ona do celowego przekierowania przepływu krwi lub zapewnienia dostępu do zabiegów – na przykład podczas dializy lub w przypadku połączeń krążenia wątroby i krążenia ogólnego w okolicy wątroby. Termin ten pochodzi od angielskiego słowa „to shunt” – „przekierowywać”.
Znaczenie medyczne shuntu
Zastawki są stosowane w różnych dziedzinach medycyny. Mogą powstawać naturalnie lub być tworzone chirurgicznie. Typowe obszary zastosowania to:
- Zastawka do dializy (przetoka tętniczo-żylna): połączenie między tętnicą a żyłą na przedramieniu, mające na celu zapewnienie stałego dostępu do zabiegów hemodializy.
- Zastawka portosystemowa: stosowana w chorobach wątroby, takich jak nadciśnienie wrotne, w celu obniżenia ciśnienia w układzie wrotnym.
- Zastawka komorowo-otrzewnowa: Służy w przypadku wodogłowia do odprowadzania nadmiaru płynu mózgowo-rdzeniowego do jamy brzusznej.
- Zastawki sercowo-naczyniowe: służą do obejścia zablokowanych naczyń lub w przypadku wrodzonych wad serca.
Zabieg wszczepienia zastawki
Zabieg wszczepienia zastawki odbywa się w warunkach sterylnych, zazwyczaj w klinice, i jest wykonywany przez wyspecjalizowanych chirurgów, nefrologów lub radiologów. W zależności od rodzaju zastawki zabieg może być wykonywany w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym.
Zastawka dializacyjna (przetoka tętniczo-żylna)
W tym przypadku tętnica jest bezpośrednio połączona z żyłą, często na przedramieniu. Dzięki ciśnieniu tętniczemu żyła jest intensywniej ukrwiona, rozszerza się i po kilku tygodniach nadaje się do regularnych zabiegów dializacyjnych. Zabieg trwa zazwyczaj około godziny.
Zastawka portosystemowa
W przypadku podwyższonego ciśnienia w układzie wrotnym (np. z powodu marskości wątroby) wykonuje się zastawkę między żyłą wrotną a żyłą główną dolną. Można to zrobić chirurgicznie lub radiologicznie – w tym drugim przypadku mówi się o TIPS (przezżylnym wewnątrzwątrobowym zastawce portosystemowej). Celem jest odciążenie krążenia w żyle wrotnej.
Zastawka w przypadku wodogłowia
Zastawkę komorowo-otrzewnową zakładają neurochirurdzy. Za pomocą systemu rurek nadmiar płynu mózgowego jest odprowadzany z komór mózgowych do jamy brzusznej, gdzie ulega resorpcji.
Opieka pooperacyjna i kontrola
Po założeniu konieczne są regularne kontrole w celu zapewnienia prawidłowego działania i drożności zastawki.
- W przypadku zastawek dializacyjnych regularnie sprawdza się przepływ krwi, aby wcześnie wykryć zwężenia lub zakrzepice.
- W przypadku zastawek portosystemowych badania kontrolne przeprowadza się za pomocą ultrasonografii lub tomografii komputerowej w celu oceny drożności i kierunku przepływu.
- W przypadku zastawek komorowych konieczne są badania obrazowe w celu zapewnienia prawidłowego odprowadzania płynu mózgowo-rdzeniowego.
Pacjenci powinni zwracać uwagę na obrzęki, zaczerwienienia, bóle lub zaburzenia czynności w okolicy zastawki i natychmiast zgłaszać je lekarzowi.
Ryzyko i możliwe powikłania
Jak w przypadku wszystkich zabiegów, istnieje ryzyko:
- krwawienia lub infekcje w miejscu wkłucia
- Zakrzepica lub niedrożność zastawki
- Nadmierny przepływ krwi (w przypadku przetok tętniczo-żylnych)
- Nieszczelności lub nieprawidłowe działanie systemów przetok
Staranna higiena i regularne kontrole lekarskie znacznie zmniejszają ryzyko powikłań.
Rokowanie
Prawidłowo założony i dobrze pielęgnowany zastawka może działać niezawodnie przez wiele lat. Szczególnie w przypadku pacjentów dializowanych stanowi ona podstawę skutecznej długoterminowej terapii. Również w przypadku zastawek portosystemowych lub komorowych wyniki są zazwyczaj bardzo dobre, o ile przeprowadzane są regularne kontrole i ewentualne powikłania są wcześnie wykrywane.
