Chirurgia tętnicy szyjnej obejmuje wszystkie operacje tętnicy szyjnej, których celem jest leczenie patologicznych zmian lub zwężeń (stenoz) spowodowanych miażdżycą. Zwężona lub zwapniała tętnica szyjna może znacznie utrudniać przepływ krwi do mózgu, a tym samym znacznie zwiększać ryzyko udaru mózgu. Jeśli blaszki, skrzepy lub zwężenia nie zostaną usunięte na czas, mogą się przemieszczać i wywołać przejściowy lub trwały zawał mózgu. Obecnie diagnostyka i terapia odbywają się głównie za pomocą ultrasonografii, uzupełnionej o inne metody badawcze służące do oceny średnicy naczynia i stopnia zwężenia według skali NASCET lub ECST. Nowoczesne operacje tętnic szyjnych – w tym skaling, endarterektomia ewersyjna lub zabieg z użyciem stentu – są wykonywane przez doświadczonych chirurgów naczyniowych, angiologów i neurologów i mają na celu znaczne zmniejszenie ryzyka udaru mózgu. W zależności od anatomii, objawów i czynników ryzyka zabieg wykonywany jest w znieczuleniu ogólnym lub miejscowym u pacjentów przytomnych.
Czym jest operacja tętnicy szyjnej?
Chirurgia tętnicy szyjnej to zabieg wykonywany na tętnicy szyjnej (termin medyczny: arteria carotis), którego celem jest usunięcie zwężenia naczynia. Celem jest zapobieganie udarom mózgu, które są spowodowane przyspieszonym i burzliwym przepływem krwi przez zwężenie.
Tętnica szyjna transportuje bogatą w tlen krew z serca do mózgu. Jeśli z biegiem lat na ściankach naczynia odkładają się tłuszcz, wapń lub skrzepy krwi – tzw. blaszki – może dojść do zwężenia (stenozy). W ciężkich przypadkach istnieje ryzyko udaru mózgu, jeśli fragmenty tych złogów odłączą się i przedostaną do mózgu.
Chirurgia tętnic szyjnych jest dziedziną chirurgii naczyniowej, czyli specjalistycznej chirurgii naczyń krwionośnych.
Wczesne wykrywanie za pomocą ultrasonografii: ultrasonografia duplex tętnicy szyjnej jest najważniejszą nieinwazyjną metodą wczesnego wykrywania zwężeń (stenoz tętnic szyjnych), co pozwala zminimalizować ryzyko udaru mózgu.
Dlaczego konieczna jest operacja tętnicy szyjnej?
Stenoza tętnicy szyjnej, czyli zwężenie tętnicy szyjnej, często pozostaje długo niezauważona. Wiele osób dotkniętych tą chorobą nie ma żadnych objawów – mimo to ryzyko udaru mózgu jest znacznie zwiększone. Leczenie jest zalecane przede wszystkim:
- w przypadku już przebytego udaru mózgu
- w przypadku wystąpienia objawów zwiastujących udar mózgu, tzw. TIA (przejściowe zaburzenia krążenia)
- gdy tętnica szyjna jest zwężona o ponad 70%, mimo że nie występują jeszcze żadne dolegliwości
- gdy pacjent ma inne czynniki ryzyka, takie jak nadciśnienie, cukrzyca lub palenie tytoniu
Celem chirurgii tętnicy szyjnej jest znaczne zmniejszenie ryzyka ponownego lub pierwszego udaru mózgu oraz trwałe zapewnienie dopływu krwi do mózgu.
Jakie są metody operacyjne?
Operację tętnicy szyjnej można przeprowadzić na dwa sposoby:
1. Operacja otwarta (trombendarteriektomia)
W tym przypadku tętnica szyjna jest otwierana chirurgicznie. Chirurg usuwa złogi (blaszki) ze ściany naczynia. Następnie naczynie jest zamykane za pomocą cienkiego szwu lub łaty (protezy naczyniowej wykonanej z tworzywa sztucznego lub materiału pochodzącego z organizmu pacjenta).
Alternatywnie blaszki usuwa się poprzez oddzielenie tętnicy szyjnej wewnętrznej od tętnicy szyjnej wspólnej, wycięcie blaszki za pomocą specjalnego narzędzia, a następnie ponowne połączenie tętnicy szyjnej wewnętrznej z tętnicą szyjną wspólną za pomocą szwu.
2. Leczenie wewnątrznaczyniowe – implantacja stentu (stentowanie tętnicy szyjnej)
W tej metodzie do zwężonego naczynia wprowadza się metalową siateczkę (stent). Utrzymuje ona tętnicę otwartą od wewnątrz. Zabieg jest minimalnie inwazyjny, najczęściej wykonywany przez dostęp w pachwinie.
Warto wiedzieć:
- Leczenie operacyjne nadal uważane jest za złoty standard w leczeniu pacjentów ze zwężeniami tętnic szyjnych.
- Stentowanie jest wskazane przede wszystkim u pacjentów, u których operacja byłaby zbyt ryzykowna ze względu na wcześniejsze operacje i radioterapię w okolicy szyi.
Leczenie chirurgiczne metodą otwartą przeprowadza się zazwyczaj w znieczuleniu ogólnym, ale na życzenie pacjenta można je wykonać również w znieczuleniu miejscowym. Stentowanie tętnicy szyjnej przeprowadza się przez tętnicę pachwinową w znieczuleniu miejscowym. Oba zabiegi trwają około jednej do dwóch godzin.
Co dzieje się po operacji?
Po chirurgicznym lub wewnątrznaczyniowym leczeniu tętnicy szyjnej pacjent pozostaje zazwyczaj przez 1 dzień na oddziale obserwacyjnym. Całkowite wypisanie ze szpitala następuje zazwyczaj po 2 do 5 dniach.
Ważne w opiece pooperacyjnej:
- regularne badania ultrasonograficzne tętnicy szyjnej
- leki rozrzedzające krew (np. kwas acetylosalicylowy), aby zapobiec nowym zatorom
- zdrowy tryb życia, np. niepalenie, aktywność fizyczna, zdrowa dieta
- utrzymanie prawidłowego ciśnienia krwi i poziomu cholesterolu
Powodzenie leczenia zależy w dużej mierze od tego, jak konsekwentnie przestrzega się tych zaleceń.
Jakie są zagrożenia i powikłania?
Jak w przypadku każdego zabiegu operacyjnego, również w leczeniu zwężeń tętnic szyjnych istnieją potencjalne zagrożenia. Najczęstsze z nich to:
- Krwawienia pooperacyjne (w ciągu pierwszych godzin po zabiegu)
- Podrażnienia nerwów (np. przejściowe drętwienie twarzy lub szyi)
- Udar mózgu podczas lub po operacji – ryzyko wynosi około 1–3% (według literatury nieco wyższe w przypadku stentowania tętnicy szyjnej, zwłaszcza w przypadku miękkiej blaszki miażdżycowej i gdy pacjent ma już dolegliwości)
Biorąc pod uwagę ryzyko, które choć rzadkie, nie wynosi 0%, decyzja o operacji lub stentowaniu (ustalenie wskazań) opiera się wyraźnie na zaleceniach europejskich i niemieckich towarzystw specjalistycznych. W każdym razie ryzyko udaru mózgu związane z zabiegiem powinno być mniejsze niż ryzyko udaru mózgu w trakcie leczenia farmakologicznego. Zwłaszcza w przypadku udarów, które już wystąpiły, operacja znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia kolejnego udaru.
Jakie są szanse powodzenia operacji tętnicy szyjnej?
Długoterminowe rokowania po operacji tętnicy szyjnej są bardzo dobre u większości pacjentów. Badania pokazują, że zabieg ten może zmniejszyć ryzyko udaru nawet o 60%. Najlepsze wyniki osiągają pacjenci, którzy stale kontrolują czynniki ryzyka i przestrzegają zaleceń lekarskich dotyczących opieki pooperacyjnej.
Wniosek: operacja tętnicy szyjnej może uratować życie
W przypadku stwierdzenia zwężenia tętnicy szyjnej operacja tętnicy szyjnej może być ważnym środkiem zapobiegającym udarowi mózgu. Zabieg ten jest obecnie bezpieczny i skuteczny, zwłaszcza przy wczesnej diagnozie. Ważne jest, aby zgłosić się do doświadczonego chirurga naczyniowego i poważnie potraktować zalecaną opiekę pooperacyjną. Pozwoli to znacznie zmniejszyć ryzyko poważnych konsekwencji.
Stent: mała metalowa siateczka, która utrzymuje naczynie krwionośne w stanie drożności
Stent to cienka metalowa siatka, którą umieszcza się w zwężonym naczyniu krwionośnym, aby trwale je utrzymać w stanie drożności i zapewnić przepływ krwi. W chirurgii tętnicy szyjnej zabieg ten stosuje się przede wszystkim wtedy, gdy operacja otwarta nie jest możliwa lub wiąże się ze zwiększonym ryzykiem. Stent jest wprowadzany do zwężonej tętnicy szyjnej za pomocą cewnika w ramach zabiegu wewnątrznaczyniowego, a następnie tam rozkładany. Dociska on blaszki do ściany naczynia, stabilizuje zwężenie i natychmiast przywraca przepływ krwi do mózgu. Szczególnie w przypadku zwężeń miękkich lub niekorzystnie położonych stent może stanowić cenną alternatywę, wymaga jednak starannej opieki pooperacyjnej, ponieważ mogą tworzyć się skrzepy lub ponowne zwężenia.
Często zadawane pytania dotyczące chirurgii tętnicy szyjnej
Dlaczego w ogóle dochodzi do zwężenia tętnicy szyjnej?
Zwężenie tętnicy szyjnej (stenoza tętnicy szyjnej) wynika zazwyczaj z miażdżycy, czyli zwapnienia i odkładania się blaszek miażdżycowych na ścianie naczynia. To patologiczne zwężenie może sprzyjać powstawaniu zakrzepów i skrzepów, które zakłócają przepływ krwi do mózgu lub są przenoszone dalej. W rzadkich przypadkach rolę mogą odgrywać również cechy anatomiczne, procesy zapalne lub zmiany w okolicy tętnicy szyjnej zewnętrznej.
Kiedy operacja tętnicy szyjnej jest medycznie konieczna?
Operację zaleca się, gdy stopień zwężenia wynosi ponad 70 procent lub gdy występują objawy neurologiczne, takie jak zaburzenia widzenia, porażenia lub przejściowe zaburzenia krążenia. W przypadku wystąpienia takich objawów ryzyko udaru mózgu znacznie wzrasta, ponieważ skrzepy mogą dostać się do krwiobiegu i spowodować przejściowy lub trwały zawał mózgu. Decyzja opiera się na wytycznych, wynikach badań ultrasonograficznych, wartości NASCET lub ECST, a także na indywidualnych czynnikach ryzyka.
Jakie są metody operacyjne stosowane w chirurgii tętnic szyjnych?
Do najważniejszych metod terapeutycznych należą klasyczne wycięcie (trombendarteriektomia), endarteriektomia z wywróceniem – w której naczynie jest wycinane, a następnie ponownie umieszczane – oraz leczenie za pomocą stentu w ramach zabiegu wewnątrznaczyniowego. Wszystkie zabiegi mają na celu skuteczne usunięcie zwężeń, przywrócenie przepływu krwi i trwałe utrzymanie drożności tętnic szyjnych. W zależności od sytuacji operacja wykonywana jest w znieczuleniu ogólnym lub miejscowym.
Jak przebiega diagnostyka przed operacją tętnicy szyjnej?
Pierwszą metodą badawczą jest prawie zawsze badanie ultrasonograficzne tętnicy szyjnej, które pozwala ocenić średnicę naczynia, blaszki miażdżycowe i stopień zwężenia. Dodatkowo można zastosować badania neurologiczne, obrazowanie lub metody pomiarowe, aby wyjaśnić, czy występują już uszkodzenia mózgu lub czy w krwiobiegu widoczne są skrzepy. Diagnostyka i terapia mają charakter interdyscyplinarny, często z udziałem neurologa.
Jak duże jest ryzyko powikłań podczas operacji tętnicy szyjnej?
Ogólnie rzecz biorąc, odsetek powikłań w chirurgii tętnicy szyjnej jest niski, zwłaszcza w wyspecjalizowanych ośrodkach. Niemniej jednak podczas zabiegu mogą wystąpić powikłania, takie jak krwawienie pooperacyjne, przejściowe podrażnienie nerwów lub, rzadko, udar mózgu. Przyczyną mogą być niestabilne blaszki miażdżycowe, skrzepy lub cechy anatomiczne, które zmieniają przepływ krwi. Po operacji czasami pojawiają się krótkotrwałe objawy neurologiczne, które zazwyczaj szybko ustępują.
Co jest szczególnie ważne po zabiegu?
Po operacji przeprowadza się szczegółową kontrolę za pomocą ultrasonografii w celu monitorowania wyników. Pacjenci powinni konsekwentnie leczyć czynniki ryzyka, takie jak nadciśnienie tętnicze lub miażdżyca, przyjmować leki rozrzedzające krew i dostosować styl życia. Celem jest zapobieganie ponownemu wystąpieniu zwężeń i utrzymanie trwałej stabilności przepływu krwi. W przypadkach o złożonej anatomii konieczne może być zastosowanie zastrzyków, stentów lub rewizji operacyjnych.
O autorze medycznym