Przeszczep rogówki to zabieg polegający na wszczepieniu ludzkiej rogówki lub jej fragmentów. W tym celu chory biorca potrzebuje narządu lub tkanki od dawcy.
W języku medycznym nazywa się to „keratoplastyką”. Przeszczep rogówki jest formą leczenia nieodwracalnych zmian w rogówce, np. po poważnych stanach zapalnych lub urazach.
Przeszczep rogówki może być wykonywany w znieczuleniu ogólnym lub miejscowym. Zależy to od rodzaju stosowanej keratoplastyki.
Oko odbiera bodźce wzrokowe z otoczenia i przekazuje je do mózgu. Mózg przetwarza te informacje, a następnie odpowiednio na nie reaguje.
Rogówka, zwana również cornea, odgrywa ważną rolę w zapewnieniu ostrości widzenia.
Załamuje ona większość światła, zanim dotrze ono do siatkówki. Następnie mózg odbiera przekazane sygnały.
 nach vorn.jpg "Der Aufbau des menschlichen Auges – Die Hornhaut wölbt sich vor der Iris (Regenbogenhaut) nach vorn")
Budowa ludzkiego oka – rogówka wybrzusza się do przodu przed tęczówką
Rogówka stanowi przednią część oka i przechodzi w spojówkę. Rogówka jest jasną, przezroczystą tkanką, która nie zawiera naczyń krwionośnych.
Składa się z sześciu różnych warstw komórek:
- Warstwa nabłonkowa
- Błona Bowmana
- Stroma
- Warstwa Dua
- Błona Descemeta
- Warstwa komórek śródbłonka
Aby rogówka mogła prawidłowo funkcjonować, musi być nawilżona płynem łzowym. Ponieważ rogówka jest ważną częścią aparatu wzrokowego, jej zaburzenia mogą prowadzić do poważnych wad wzroku. W przypadku zmętnienia rogówki oko nie przyjmuje wystarczającej ilości światła, a ostrość widzenia ulega pogorszeniu. W najgorszym przypadku grozi to utratą wzroku. Zmętnienie rogówki może pojawić się w trakcie życia lub występować od urodzenia.
W niektórych przypadkach zmętnienie rogówki można leczyć za pomocą specjalnych soczewek kontaktowych lub operacyjnie. W przypadku poważnego uszkodzenia rogówki lub nieuleczalnej choroby przeszczep może przywrócić zdolność widzenia.
Tak jest w przypadku zaawansowanych dystrofii rogówki. W tej chorobie dochodzi do postępującego zmętnienia rogówki. W rezultacie traci ona swoją przezroczystość.
Lekarze wykonują przeszczep rogówki, gdy rogówka wykazuje nieodwracalne zmiany, które znacznie ograniczają widzenie.
Mogą to być:
- Blizny po ciężkich zapaleniach rogówki: często powstają one w wyniku noszenia miękkich soczewek kontaktowych.
- Choroby zwyrodnieniowe rogówki, którym towarzyszy jej ścieńczenie i deformacja (tzw. keratokonus)
- Wrodzone choroby rogówki
Ilustracja 1: Poważne zapalenie rogówki spowodowane przez miękkie soczewki kontaktowe. W wyniku tego w rogówce pozostaje trwałe zmętnienie, które prowadzi do znacznego upośledzenia wzroku i w razie potrzeby może być leczone w dłuższej perspektywie poprzez przeszczep rogówki.
W przypadku opisanych zmian w rogówce dochodzi do postępującego, nieodwracalnego pogorszenia wzroku. W zależności od stopnia utraty ostrości wzroku okulista decyduje o wskazaniu do przeszczepu rogówki.
Zazwyczaj może on postawić diagnozę na podstawie oględzin oka przy użyciu tzw. lampy szczelinowej. Czasami pomocna w potwierdzeniu diagnozy jest dodatkowo tzw. topografia („mapa”) rogówki.
Przeszczep rogówki jest wskazany w przypadku następujących schorzeń:
- Dystrofia śródbłonka rogówki typu Fuchsa (gromadzenie się wody w warstwie komórek śródbłonka rogówki)
- Keratopatia pęcherzowa (odkładanie się wapnia w warstwie komórek śródbłonka rogówki)
- Stożek rogówki (postępujące ścieńczenie i stożkowate odkształcenie rogówki)
- Dystrofia krucha lub siatkowata (odkładanie się złogów w warstwie nabłonkowej rogówki
- Blizny na rogówce (na przykład po infekcji)
- Urazy oczu (na przykład spowodowane ostrymi przedmiotami)
- Oparzenia oczu
Jeśli konieczny jest przeszczep rogówki, lekarze muszą najpierw znaleźć odpowiedni przeszczep. W tym celu szukają go w tzw. banku rogówek. Może to zająć trochę czasu i wiąże się z pewnymi trudnościami. Jest bowiem mniej przeszczepów niż osób potrzebujących nowej rogówki.
Ponieważ przeszczep rogówki jest przeszczepem tkanki lub narządu od człowieka, obowiązują określone podstawy prawne. Na przykład dwóch lekarzy musi niezależnie od siebie stwierdzić śmierć mózgową dawcy w określonym czasie, nie pozostawiając żadnych wątpliwości. Aby stwierdzić śmierć mózgową, muszą być spełnione określone kryteria medyczne. Ponadto dawca musi za życia wyrazić zgodę na pobranie tkanki do przeszczepu rogówki.
Zgoda ta może zostać wyrażona w formie ustnej, pisemnej lub poprzez posiadanie karty dawcy narządów. W przypadku braku zgody, zgodę mogą wyrazić również krewni dawcy, o ile jest to zgodne z wolą dawcy.
Koordynacja między dawcą a biorcą
Pobranie materiału od dawcy jest możliwe w ciągu 72 godzin od śmierci zmarłego. W tym celu nie mogą występować żadne przeciwwskazania dotyczące dawcy, co statystycznie ma miejsce w przypadku ponad dwóch trzecich dawców.
Mogą to być na przykład HIV lub inne choroby zakaźne. Inne wady wzroku, takie jak zaćma lub jaskra, a także wiek dawcy nie stanowią przeciwwskazań.
Podczas pobrania lekarze wycinają z oka dawcy płatek rogówkowo-skleralny (płatek rogówki i twardówki) i usuwają go. Po pobraniu materiał od dawcy można przechowywać w banku rogówek do czterech tygodni. Agencje pośredniczące przypisują materiał odpowiedniemu biorcy z listy oczekujących.
Następnie potencjalny biorca otrzymuje powiadomienie od swojego lekarza prowadzącego. W celu przeprowadzenia samego przeszczepu rogówki udaje się on do odpowiedniej kliniki.
Podczas operacji pacjent otrzymuje znieczulenie miejscowe lub ogólne. Lekarze usuwają rogówkę z oka całkowicie lub częściowo.
Po usunięciu chorej tkanki rogówki biorca otrzymuje materiał od dawcy, który lekarze zszywają z pozostałą częścią rogówki. W zależności od rodzaju choroby rogówki oraz lokalizacji i nasilenia zmian w rogówce możliwe są różne metody przeszczepu rogówki.
Zasadniczo stosuje się tutaj dwie główne procedury:
- keratoplastyka perforacyjna lub
- keratoplastyka lamelarna
W przypadku keratoplastyki lamelarnej eksperci rozróżniają keratoplastykę lamelarną tylną i przednią. W przypadku rozległych zmętnień wykonują klasyczny przeszczep rogówki wszystkich warstw (keratoplastyka perforacyjna).
W tym przypadku lekarze całkowicie otwierają oko biorcy, wycinając centralny fragment z środkowej części rogówki. Wycinają oni równie duży fragment z rogówki dawcy i wszczepiają go do oka biorcy (ilustracja 2).
Operacja odbywa się pod mikroskopem. W przypadku zmian występujących w przedniej lub tylnej warstwie rogówki stosuje się przeszczepy rogówki metodą lamellary. W tym przypadku zachowana zostaje część rogówki pacjenta. Dzięki temu zazwyczaj możliwe jest szybsze gojenie przy mniejszym ryzyku odrzucenia przeszczepu.
Ilustracja 2: Oko po przeszczepie rogówki. Widoczne są dwa bardzo cienkie, ciągłe, gwiaździste, biegnące w przeciwnych kierunkach szwy rogówkowe. Muszą one pozostać w oku przez kilka miesięcy, aż stan się ustabilizuje.
Po usunięciu szwów lekarze umieszczają nową rogówkę od dawcy i zszywają ją. Wcześniej przycinają rogówkę tak, aby idealnie pasowała do oka pacjenta. Szwy są usuwane dopiero po kilku miesiącach, ponieważ rany w oku potrzebują dłuższego czasu na zagojenie. Dopiero po upływie tego czasu lekarze mogą stwierdzić, czy przeszczep zakończył się sukcesem.
- Keratoplastyka perforacyjna
W przypadku keratoplastyki perforacyjnej lekarze usuwają rogówkę za pomocą specjalnego urządzenia. Procedura ta nazywa się trepanacją. Pobierają oni z oka okrągły fragment rogówki. Następnie wszczepiają dokładnie dopasowaną rogówkę dawcy. Przyszywają ją delikatnymi szwami do pozostałej części rogówki.
Lekarz może wykonać dwa szwy w kształcie gwiazdy lub zastosować pojedyncze szwy. Wybór jednej z tych technik zależy od warunków danej operacji.
Keratoplastyka perforacyjna jest najczęściej stosowanym zabiegiem przeszczepu na świecie. Stan wiedzy i doświadczenie w tej dziedzinie są zatem bardzo duże. Ponadto używany przeszczep jest bardzo mały, co zmniejsza ryzyko reakcji odrzucenia.
- Tylna keratoplastyka warstwowa
Tylna keratoplastyka warstwowa nazywana jest również przeszczepem warstwy wewnętrznej. Stosuje się ją, gdy warstwa śródbłonka rogówki jest uszkodzona.
W celu usunięcia uszkodzonej warstwy endotelialnej i błony Descemeta lekarze wykonują okrężne nacięcia, a następnie je odrywają. Odpowiednią część rogówki dawcy zwijają i wprowadzają przez niewielkie boczne nacięcie.
W oku rozkłada się ona, gdzie pęcherzyk powietrza dociska ją do właściwego miejsca. W tym celu pacjent musi po operacji leżeć na plecach przez 24 godziny. Zaletą tej metody jest krótki czas gojenia, ponieważ nie są potrzebne żadne szwy. Już po około trzech miesiącach pacjent może znów dobrze widzieć.
- Przednia keratoplastyka lamelarna
Metoda ta nazywana jest również przeszczepem warstwy zewnętrznej. Zasadniczo jest ona przeciwieństwem przeszczepu warstwy wewnętrznej.
W tym przypadku lekarze oddzielają i usuwają pozostałe warstwy rogówki od błony Descemeta i warstwy śródbłonka. Następnie zastępują te warstwy przeszczepem.
W tym przypadku tkankę dawcy ponownie mocują za pomocą szwów. Podobnie jak w przypadku keratoplastyki perforacyjnej, stosują tutaj dwa lub pojedyncze szwy. Dzięki zachowaniu warstwy śródbłonka ryzyko odrzucenia jest znacznie zminimalizowane.
W przypadku przeszczepu zawsze może dojść do reakcji odrzucenia przez organizm. Organizm rozpoznaje przeszczep jako ciało obce i uruchamia mechanizmy obronne. Prowadzi to do tego, że układ odpornościowy zwalcza rogówkę.
W takim przypadku może dojść do ponownego zmętnienia rogówki. Reakcja odrzucenia pojawia się zazwyczaj w ciągu pierwszych pięciu lat po operacji.
Objawy to:
- łzawienie lub zaczerwienienie oczu
- Pogorszenie wzroku
Osoby dotknięte tym problemem powinny natychmiast zgłosić się do lekarza prowadzącego, aby mógł on podjąć odpowiednie działania.
Ogólnie rzecz biorąc, ryzyko odrzucenia jest mniejsze niż w przypadku przeszczepów innych narządów. Również nowy przeszczep może ulec ponownemu uszkodzeniu. W przypadku ponownego zmętnienia jedynym rozwiązaniem jest kolejny przeszczep. Wiąże się to z takim samym ryzykiem i szansami na powodzenie, jak poprzedni przeszczep.
Ponadto w przypadku keratoplastyki perforacyjnej może dojść do przewlekłej utraty śródbłonka. W tym przypadku gęstość komórek w warstwie śródbłonka stale maleje. 15 do 20 lat po operacji konieczna jest wówczas kolejna keratoplastyka.
Proces gojenia po przeszczepie rogówki może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od rodzaju operacji.
Po keratoplastyce perforacyjnej szwy w rogówce muszą pozostać do roku lub dłużej. Pacjent musi również długotrwale stosować krople do oczu. W tym czasie moc refrakcyjna może ulec zmianie, przez co dopasowanie okularów nie jest jeszcze możliwe. Ponadto szwy mogą powodować bardzo silną astygmatyzm, co ogranicza widzenie i utrudnia dopasowanie okularów.
W niektórych przypadkach sensownym i skutecznym rozwiązaniem może być zabieg laserowy mający na celu zmniejszenie astygmatyzmu przy użyciu lasera excimerowego („chirurgia refrakcyjna”). W indywidualnych przypadkach pacjenci osiągają 100-procentową ostrość widzenia przy nienaruszonej siatkówce. Często jednak ostrość widzenia wynosi od 40 do 80 procent.
U niektórych pacjentów w trakcie leczenia może dojść do reakcji odrzucenia. Wówczas rogówka staje się mętna i traci swoją funkcję.
Ryzyko odrzucenia jest większe, gdy:
- Rogówka biorcy przed operacją jest silnie unaczyniona
- jest to powtórny przeszczep rogówki
Po przeszczepie rogówki pacjenci muszą regularnie (codziennie lub co dwa dni) zgłaszać się na wizyty kontrolne do okulisty.
Zazwyczaj przeszczep rogówki odbywa się w szpitalu. Tam zapewniona jest ścisła kontrola (np. szczelności rany). Z czasem odstępy między kontrolami stają się dłuższe (początkowo co tydzień, później co miesiąc). Oprócz regularnego stosowania kropli do oczu i ewentualnego przyjmowania leków, na początku może być wskazane noszenie okularów z osłonami bocznymi.
Po przeszczepie rogówki pacjent musi chronić oko przed ciałami obcymi lub drobnymi urazami. Początkowo często ich nie zauważa, ponieważ w tkance dawcy nie ma jeszcze włókien nerwowych biorcy. Są one ważne dla odczuwania i wyczuwania ciał obcych.
Minie kilka miesięcy, zanim nowe włókna nerwowe biorcy wrosną w tkankę dawcy. Dopasowanie okularów w celu poprawy ostrości widzenia jest często możliwe dopiero po upływie kilku miesięcy.
- Leki po przeszczepie rogówki
Po przeszczepie rogówki pacjent musi przez dłuższy czas (od miesięcy do lat) stosować krople do oczu kilka razy dziennie, a na początku nawet co godzinę.
Są to krople do oczu zawierające kortyzon, a na początku również antybiotyki. Ponadto pacjent powinien regularnie stosować preparaty zastępujące łzy („sztuczne łzy”).
W przypadku operacji obarczonych podwyższonym ryzykiem odrzucenia przeszczepu pacjenci otrzymują dodatkowo tabletki hamujące reakcję obronną organizmu (leki immunosupresyjne). Pacjent musi je przyjmować przez kilka miesięcy po przeszczepie rogówki.
- Sport po przeszczepie rogówki
Pacjent powinien unikać sportów kontaktowych, ponieważ przeszczepiona rogówka jest początkowo znacznie mniej stabilna niż oko nieoperowane.
W dłuższej perspektywie możliwość uprawiania sportu zależy od wyników badań i rodzaju przeszczepu rogówki. Należy to omówić indywidualnie z lekarzem okulistą prowadzącym.
Przeszczepy rogówki wykonuje chirurg okulista. Po ukończeniu studiów medycznych chirurg okulista odbywa 5-letnie specjalistyczne szkolenie w tej dziedzinie. Większość specjalistów od przeszczepów rogówki dodatkowo intensywnie doskonali się w zakresie chirurgii okulistycznej.
Podsumowanie dotyczące przeszczepu rogówki pokazuje, że nowoczesne metody, takie jak technika endotelialna stosowana na warstwie Descemeta, mogą znacznie poprawić ostrość i jakość widzenia. W tym zabiegu chora rogówka jest zastępowana wysokiej jakości tkanką od dawcy, dzięki czemu powstaje nowa rogówka, która znów jest przezroczysta. W zależności od wyników badania przeszczepia się całą rogówkę lub tylko jej część, a następnie starannie ją zszywa. Przeszczep rogówki stanowi skuteczne leczenie, szczególnie w przypadku chorób rogówki lub jej zmętnienia.
W przypadku zabiegów lamelarnych zastępuje się konkretne warstwy rogówki, na przykład zrębu lub nabłonka, co zmniejsza ryzyko reakcji odrzucenia w porównaniu z innymi przeszczepami narządów. Przeszczepiona tkanka dawcy musi dobrze się zagoić, aby zdolność widzenia i ostrość wzroku pozostały stabilne w dłuższej perspektywie. W niektórych przypadkach stosuje się dodatkowo techniki laserowe w celu dalszej poprawy zmętnień lub astygmatyzmu.
Operowane oko wymaga starannej rekonwalescencji, która może trwać kilka miesięcy, przy czym pierwsze poprawy są często widoczne już kilka tygodni po operacji. Ważne są regularne kontrole okulistyczne, aby wcześnie wykryć ewentualne powikłania. Większość pacjentów odnosi znaczne korzyści z zabiegu, chociaż w rzadkich przypadkach konieczne mogą być alternatywne rozwiązania, takie jak keratoproteza.
Ogólnie rzecz biorąc, temat przeszczepu rogówki pokazuje, że w przypadku chorób rogówki lub po przebytej chorobie lub urazie można wymienić rogówkę, aby poprawić jakość widzenia. Można również uwzględnić choroby współistniejące, takie jak zaćma. Wskaźnik powodzenia jest wysoki, jeśli przeszczep rogówki zostanie przeprowadzony, a opieka pooperacyjna jest konsekwentna. Wielu pacjentów, którzy potrzebują nowej rogówki, osiąga w ten sposób trwałą poprawę wzroku.
Czym jest przeszczep rogówki?
Przeszczep rogówki to operacja, podczas której chora rogówka zostaje zastąpiona zdrową tkanką od dawcy. Wykonuje się ją, gdy rogówka jest poważnie uszkodzona.
Kiedy konieczny jest przeszczep rogówki?
Przeszczep rogówki jest konieczny w przypadku chorób takich jak stożek rogówki, blizny lub zmętnienie rogówki. Zabieg może być również konieczny po przebytych infekcjach.
Jak przebiega operacja?
Podczas przeszczepu rogówki usuwa się chore tkanki i zastępuje je rogówką od dawcy. W zależności od metody przeszczepia się pojedyncze warstwy rogówki lub całą rogówkę.
Jakie są zagrożenia?
Jak w przypadku każdego przeszczepu, istnieje ryzyko infekcji lub reakcji odrzucenia. Dlatego ważne są regularne kontrole u okulisty.
Jak długo trwa gojenie?
Proces gojenia może trwać kilka miesięcy. Krople do oczu wspomagają gojenie i pomagają zapobiegać reakcjom odrzucenia.
