Zdrowe stopy stanowią podstawę naszej sprawności ruchowej, jednak wady postawy, takie jak płaskostopie lub stopa opadająca, są bardzo powszechne. Podczas gdy wady postawy u dzieci są często nieszkodliwe, płaskostopie u dorosłych (pes planus) często powoduje znaczne dolegliwości. Typowe dla stopy płaskostopnej z opadającym łukiem jest ugięcie pięty i opadanie łuku stopy. Jeśli środki zachowawcze, takie jak wkładki, już nie pomagają, a objawy utrudniają codzienne funkcjonowanie, konieczna może być operacja. Tutaj dowiesz się wszystkiego o przyczynach, diagnozie u specjalisty i metodach leczenia płaskostopia u dorosłych.
Autor artykułu specjalistycznego
Leading Medicine Guide Redaktion
Kody ICD dla tej choroby: M21.4, Q66.5
Krótki przegląd:
Płaskostopia to powszechna wada stóp, w której łuk podłużny opada, a podeszwa stopy niemal całkowicie przylega do podłoża. W ortopedii zjawisko to występuje najczęściej jako stopa płaskostopna z wygięciem, przy czym pięta charakterystycznie wygina się na zewnątrz. Podczas gdy wada postawy u dzieci jest często wrodzona i nieszkodliwa, płaskostopie u dorosłych to zazwyczaj płaskostopie nabyte, spowodowane nadwagą, zużyciem ścięgna piszczelowego tylnego lub urazów. Pacjenci często skarżą się na objawy, takie jak ból w okolicy kostki wewnętrznej lub ograniczoną wytrzymałość. W większości przypadków leczenie ma charakter zachowawczy i polega na fizjoterapii, gimnastyce stóp oraz stosowaniu wkładek ortopedycznych w celu stabilizacji stopy. Tylko w przypadku silnych dolegliwości lub niepowodzenia leczenia zachowawczego rozważa się operację w celu korekcji nieprawidłowego ustawienia.
Przegląd artykułów
Definicja i przyczyny stopy płaskiej
Mniej więcej w pierwszym roku życia dziecko zaczyna stawiać pierwsze kroki i próbować chodzić. U dziecka z płaskostopiem można wtedy zauważyć zmianę kształtu stopy. W medycynie nazywa się to stopą płaskostopową, a w języku potocznym znana jest jako płaskostopie.
Istnieją różne zmiany w anatomii stopy, jak pokazuje grafika:
Różne formy deformacji stóp © Henrie / Fotolia
Zgięcie oznacza większe niż normalnie odchylenie pięty (patrząc z góry i z tyłu) w kierunku zewnętrznej strony stopy. Spłaszczenie oznacza spłaszczenie łuku podłużnego, który normalnie znajduje się po wewnętrznej stronie stopy.
Przyczyną są często wrodzone osłabienia tkanki łącznej lub mięśni. Szczególnie u starszych dzieci dodatkową rolę może odgrywać nadwaga. Rzadko przyczyną są porażenia.
Objawy i diagnoza płaskostopia
Szczególnie u małych dzieci odróżnienie od normalnych wyników związanych z wiekiem bywa czasami trudne. Płaskostopie często nie powodują żadnych dolegliwości.
W wieku od 2 do 5 lat nieznacznie zaznaczone płaskostopie z zgięciem i opadaniem stopy są normalnym zjawiskiem rozwojowym i zazwyczaj nie wymagają leczenia.
Wada ta jest zazwyczaj elastyczna, co oznacza, że badający może biernie wpływać na kształt stopy. W przypadku sztywnej stopy płaskostopnej nie jest to już możliwe.
Doświadczeni specjaliści, np. ortopedzi lub ortopedzi dziecięcy, diagnozują płaskostopie poprzez oględziny i badanie czynnościowe. W przypadku wyraźnych objawów pomocne jest również badanie rentgenowskie.
W specjalistycznych gabinetach za pomocą odpowiednich urządzeń (podoskopu) można również wykonać i ocenić odcisk stopy.
Leczenie stopy płaskostopnej
Najczęstszą postacią płaskostopia jest płaskostopie elastyczne, o nasileniu niewielkim do umiarkowanego, występujące u małych dzieci. Zazwyczaj nie wymaga ono specjalnego leczenia.
Wystarczają półroczne kontrole kliniczne. Dziecko powinno dużo chodzić boso i być motywowane do wykonywania zabawowych ćwiczeń wzmacniających mięśnie stóp. Należą do nich na przykład stanięcie na palcach, ćwiczenia chwytania palcami stóp itp.
W cięższych przypadkach wskazane może być dodatkowe leczenie fizjoterapeutyczne.
Wkładki są wskazane tylko w przypadku ciężkiej płaskostopia. Muszą być wykonane na podstawie odlewu gipsowego i przygotowane przez technika ortopedycznego w porozumieniu z ortopedą prowadzącym. Okres noszenia nie powinien być zbyt krótki i może trwać kilka lat.
Konieczność ich stosowania powinna być regularnie sprawdzana przez ortopedę.
Ciężkie postacie płaskostopia mogą stanowić wskazanie do operacji. Warunkiem tego jest
- długotrwała, wcześniejsza i nieskuteczna terapia zachowawcza,
- odpowiednio wyraźne objawy kliniczne oraz
- silny ból zależny od obciążenia.
Znanych jest wiele zabiegów na tkankach miękkich (np. przesunięcia ścięgien). Wspólną zasadą jest poprawa napięcia mięśni podnoszących łuk stopy.
Tego typu zabiegi należy rozważać dopiero po ukończeniu przez pacjenta 8. roku życia.
W najcięższych, zwłaszcza sztywnych przypadkach, konieczne mogą być nawet zabiegi na szkielecie stopy. Jest to konieczne przede wszystkim w przypadku podstawowych chorób neurologicznych, takich jak dziecięce porażenie mózgowe. Operacja może obejmować np. usztywnienie z użyciem klina kostnego lub wszczepienie implantów podtrzymujących łuk stopy.
Perspektywy wyleczenia płaskostopia
Najczęstsza postać płaskostopia, czyli wczesnodziecięca postać elastyczna, ma dobre rokowania. Większość stóp zgięto-płaskostopowych nie wymaga specjalnej terapii. Często wyrównują się one do wieku szkolnego w wyniku normalnego wzrostu.
Wyniki zabiegów operacyjnych są tym lepsze, im dokładniej ustalono ścisłe i indywidualne wskazania do operacji.
W przypadku ciężkich, niemożliwych do wyleczenia w inny sposób form płaskostopia często nie można przywrócić całkowicie fizjologicznej pozycji stopy. Jednak w większości przypadków chirurdzy osiągają satysfakcjonującą poprawę deformacji. Łagodzi to dolegliwości osób dotkniętych tą wadą.
Sport przy stopie płaskostopnej
Szczególnie w przypadku często występującej u dzieci stopy płaskostopnej bez współistniejących chorób dodatkowych obowiązuje zasada: sport, uprawiany w rozsądnych granicach obciążenia i dla przyjemności, ma pozytywny wpływ na koordynację i wzmocnienie mięśni. Lekarze zasadniczo zalecają takie aktywności sportowe.
FAQ: Najważniejsze pytania dotyczące płaskostopia i stopy płaskostopowej
Jaka jest różnica między stopą płaską, stopą z koślawością a stopą płaską?
Stopa opadająca to stan wstępny, w którym obniża się łuk podłużny. W przypadku stopy płaskiej podeszwa stopy całkowicie przylega do podłoża. Stopa koślawa to odchylenie pięty na zewnątrz. W praktyce te wady postawy występują najczęściej razem jako stopa płasko-przewrócona lub stopa płasko-przewrócona.
Jakie objawy powoduje płaskostopie u dorosłych?
Nabyte płaskostopie często powoduje ból przy obciążeniu. Typowe są bóle po wewnętrznej stronie stopy (wzdłuż ścięgna piszczelowego tylnego) oraz pod kostką wewnętrzną. Występują również bóle na zewnętrznej krawędzi (spowodowane uciskiem kości skokowej) lub w łydce. Nieleczone może doprowadzić do rozwoju artrozy w stawie skokowym.
Czy płaskostopie u dzieci zawsze wymaga leczenia?
Nie. Elastyczna stopa płaska u dzieci jest często zjawiskiem normalnym w wieku dziecięcym. Często ustępuje ona wraz z rozwojem i treningiem mięśni i więzadeł (np. chodzenie boso). Leczenie jest zazwyczaj konieczne dopiero wtedy, gdy objawy są wyraźne lub dziecko skarży się na ból.
W jaki sposób fizjoterapia pomaga w przypadku płaskostopia?
Aktywna fizjoterapia i ukierunkowane ćwiczenia stóp są niezbędne do wzmocnienia mięśni stóp i aktywnego wyprostowania łuku stopy. Ćwiczenia takie jak stanięcie na palcach pomagają ustabilizować stopę i mogą złagodzić dolegliwości wynikające z nieprawidłowego ustawienia stóp.
Kiedy konieczna jest operacja płaskostopia?
Operację rozważa się, gdy środki zachowawcze (takie jak wkładki do butów) zawodzą, a dolegliwości są silne. Celem leczenia operacyjnego prowadzonego przez specjalistów ortopedii i chirurgii urazowej jest korekcja osi i przywrócenie podłużnego łuku stopy, często poprzez zabiegi na ścięgnach lub kości piętowej.
Czy wkładki naprawdę pomagają?
Tak, wkładki ortopedyczne są złotym standardem w leczeniu zachowawczym. Pasywnie podtrzymują łuk podłużny stopy, odciążają ścięgno i zapobiegają dalszemu skręcaniu się stopy do wewnątrz. Powinny być jednak zawsze łączone z obuwiem ortopedycznym lub dobrym obuwiem oraz ćwiczeniami.
Czym jest niewydolność ścięgna piszczelowego tylnego?
Jest to najczęstsza przyczyna płaskostopia u dorosłych. Ścięgno mięśnia piszczelowego tylnego podtrzymuje łuk stopy. Jeśli osłabnie ono z powodu zużycia, nadwagi lub stanu zapalnego, stopa zapada się, tworząc stopę płaską lub płaskostopie.
Jak rozpoznać płaskostopie na zdjęciu rentgenowskim?
Specjalista ortopeda widzi na zdjęciu rentgenowskim wykonanym pod obciążeniem, że kąt między kością skokową (talus) a kościami śródstopia jest zgięty. Ponadto koścista przednia część stopy nie znajduje się już w jednej linii z tylną częścią stopy.
