„Glejak” to nazwa grupy nowotworów mózgu, które powstają w obrębie ośrodkowego układu nerwowego (OUN) z komórek glejowych.
Nie są to komórki nerwowe samego mózgu. Są to komórki podporowe, które dzięki swoim funkcjom optymalizują procesy i zadania neurofizjologiczne lub wręcz je umożliwiają. U dorosłych glejaki rozwijają się głównie w korze mózgowej, podczas gdy u dzieci częściej powstają w pniu mózgu i móżdżku. Glejaki stanowią około 30–50% wszystkich guzów wewnątrzczaszkowych.
W stosunku 6:4 nieco częściej chorują mężczyźni. Większość zachorowań ma miejsce w wieku od 40 do 65 lat. Jednak rzeczywista przyczyna choroby jest wciąż w dużej mierze nieznana.
Nowotwory powstają zawsze wtedy, gdy fizjologiczny podział komórek ulega zaburzeniu. Dzięki podziałowi komórek i aktywności metabolicznej codziennie zachodzą procesy odnowy, również w materiale genetycznym DNA.
W niektórych przypadkach naprawa DNA nie nadąża za uszkodzeniami i powstają mutacje lub uszkodzone fragmenty DNA.
Może to prowadzić do niekontrolowanego namnażania się zmienionych komórek i tworzenia się patologicznej tkanki. W żargonie fachowym w takich przypadkach mówi się o nowotworze. W ramach glejaków istnieje niewielka podgrupa, której zmiana genetyczna ma podłoże genetyczne.
Na przykład:
- neurofibromatoza lub
- stwardnieniu guzowatym
Ponadto glejaki mogą pojawić się jako długotrwały skutek radioterapii, tak więc przebyte nowotwory są wówczas czynnikiem ryzyka dla nowych glejaków.
Zgodnie z klasyfikacją WHO (World Health Organization) glejaki można podzielić na stopnie od I do IV. Oznacza to, że istnieją zarówno postacie łagodne, jak i złośliwe. Klasyfikacja WHO jest stosowana, gdy lekarze muszą określić stopień złośliwości.
Na podstawie stopnia złośliwości można określić następujące czynniki:
- Pochodzenie komórkowe
- Skład komórkowy oraz
- wzorzec wzrostu glejaków
Dzięki temu można stwierdzić, na ile nowotwór jest łagodny lub złośliwy.
Klasyfikacja WHO rozróżnia cztery różne stopnie złośliwości:
- Stopień I według WHO: łagodny (nowotwory łagodne)
- Stopień II według WHO: nadal łagodny
- Stopień III według WHO: już złośliwy
- Stopień IV według WHO: złośliwy (nowotwory złośliwe)
Podgrupy glejaków wskazują, z jakich dokładnie komórek się rozwinęły. Komórki macierzyste są zazwyczaj źródłem nazwy klasy nowotworu:
Glejaki gwiaździakowe: Glejaki gwiaździakowe powstają z astrocytów. Komórki te pełnią w aparacie podporowym ośrodkowego układu nerwowego funkcję oddzielającą tkankę nerwową od powierzchni mózgu i naczyń krwionośnych. Glejaki można podzielić na dalsze podgrupy, które wynikają ze stopnia zaawansowania zgodnie z klasyfikacją WHO.
Podczas gdy astrocytoma pilocytowa ma stopień I według klasyfikacji WHO, astrocytomy rozlane należą do stopnia II. Astrocytomy anaplastyczne należą do stopnia III.
Glejak wielopostaciowy: guzy te również powstają z astrocytów i stanowią złośliwą, zazwyczaj bardzo agresywną postać astrocytomy. Należą one zatem do stopnia IV.
Glioblastomy pierwotne powstają bezpośrednio ze zdrowych astrocytów. Glioblastomy wtórne wywodzą się z już istniejącej tkanki nowotworowej w tym obszarze mózgu.
Oznacza to, że astrocytomy stopnia II i III mogą przekształcić się w glejoblastoma.
Oligodendroglioma: Gdy oligodendrocyty, które otaczają poszczególne ścieżki nerwowe w mózgu, tworzą glejaka, mamy do czynienia z oligodendrogliomą.
Ten nowotwór mózgu występuje w stopniach II i III według klasyfikacji WHO. Zazwyczaj ma lepsze rokowania niż astrocytomy tego samego stopnia.
Ependymomy: W ludzkim mózgu wbudowany jest swego rodzaju system nawadniający. Składa się on z wewnętrznych i zewnętrznych komór mózgowych. Każdego dnia wytwarza się tam płyn mózgowy, który organizm odprowadza na zewnątrz i wchłania. Wewnętrzne komory mózgowe są wyłożone komórkami wyściółkowymi, które stanowią podgrupę komórek glejowych.
W przypadku nowotworowej przemiany tych komórek ependymowych lekarze mówią o ependymomach. Mają one stopień WHO od I do III. Ependymomy mogą powstawać zarówno w komorach wewnętrznych mózgu, jak i w kanale centralnym rdzenia kręgowego.
Gangliogliomy: Jeśli nowotwór atakuje komórki zwojowe lub komórki Schwanna, mamy do czynienia z gangliogliomami. Ponieważ komórki te występują w całym ośrodkowym układzie nerwowym, gangliomy mogą pojawiać się w wielu miejscach.
Najczęściej rozwijają się w móżdżku, podwzgórzu lub w płacie skroniowym. Należą one przeważnie do stopnia I, ale mogą również występować w stopniach II i III. Ponadto istnieją jeszcze inne glejaki rozlane, a także formy mieszane powyższych kategorii.
Glejaki mogą pojawiać się stopniowo lub nagle. Objawy są często zróżnicowane. Wynika to przede wszystkim z faktu, że glejaki powstają w różnych miejscach ośrodkowego układu nerwowego. Mogą zatem wpływać na różne funkcje.
Często wzrost glejaków rozpoczyna się już jakiś czas przed pojawieniem się widocznych i odczuwalnych objawów. W przeciwieństwie do niektórych innych nowotworów wczesne wykrycie jest prawie niemożliwe. Nie ma bowiem specyficznych markerów nowotworowych dla glejaków, a jedynie badania obrazowe. Pierwsze objawy glejaków mogą być różnorodne. Często są one bardzo niejasne i zależą od lokalizacji.
Mogą wystąpić następujące objawy:
- Bóle głowy – zwłaszcza rano i w nocy
- Nudności i wymioty
- zmęczenie i bezsenność
- Spadek wydajności
- Drgawki
- Zmiany w zachowaniu
- Trudności w mówieniu
- Objawy porażenia
- Zaburzenia czucia
- Zaburzenia koordynacji i chwiejność chodu
- Zaburzenia widzenia
Jeśli na podstawie objawów podejrzewa się guza mózgu lub glejaka, konieczna jest szybka diagnostyka. Odbywa się to za pomocą rezonansu magnetycznego (MRI).
Często na początku lekarze wykluczają ostry udar mózgu za pomocą tomografii komputerowej (CT). Jednak szczegółowe obrazowanie drobnych struktur tkankowych mózgu jest możliwe tylko w badaniu MRI.
Tomografia komputerowa
Tomografia komputerowa to łatwo dostępna metoda obrazowania. Dzięki niej lekarze uzyskują ogólny obraz sytuacji i wykluczają udary mózgu.
Rezonans magnetyczny z kontrastem: w tym przypadku obrazowanie odbywa się w tomografie rezonansu magnetycznego. W przypadku glejaków stopnia III i IV według klasyfikacji WHO komórki nowotworowe zazwyczaj wychwytują kontrast.
Dzięki temu masa nowotworowa jest jeszcze lepiej widoczna. W celu zaplanowania operacji sekwencje MRI wykonuje się w 3D, a czasami w 4D.
Oprócz guza można w ten sposób uchwycić również ośrodki funkcjonalne i ścieżki włókien nerwowych oraz przedstawić je w relacji do guza.
Informacje te są bardzo ważne dla precyzyjnego przeprowadzenia operacji. W przypadku guzów rozlanych pomocne jest obrazowanie metaboliczne (PET, pozytonowa tomografia emisyjna). Dzięki radioaktywnym aminokwasom widoczne są szczególnie aktywne obszary.
Biopsja
Pobranie komórek odbywa się w ramach niewielkiego zabiegu chirurgicznego. Następnie lekarze mogą zbadać komórki w laboratorium i zlecić ich identyfikację.
Daje to informacje o pochodzeniu i stopniu złośliwości. Ostateczna diagnoza, która jest niezbędna do wyboru optymalnej terapii, jest możliwa tylko dzięki badaniu histopatologicznemu. Dlatego w każdym przypadku konieczna jest operacja lub biopsja w celu pobrania tkanki.
Za pomocą rezonansu magnetycznego można zdiagnozować glejaki
Ponieważ niektóre formy glejaków charakteryzują się wysokim stopniem złośliwości i szybkim wzrostem, konieczne jest wczesne leczenie.
Terapia jest indywidualnie dostosowana do każdego pacjenta i dostosowana do jego potrzeb.
Ważną rolę odgrywają przy tym następujące czynniki:
- Wiek
- Ogólny stan zdrowia oraz
- stopień złośliwości oraz
- rozmiar guza
Glejaki, podobnie jak większość innych nowotworów mózgu, można leczyć za pomocą operacji, radioterapii i/lub chemioterapii:
Operacja
Celem operacji w leczeniu glejaków jest jak najpełniejsza resekcja i pobranie tkanki do badania histopatologicznego.
W przypadku stopnia I według klasyfikacji WHO w wielu przypadkach możliwe jest całkowite usunięcie guza. Problemem jest często lokalizacja glejaka, ponieważ uniemożliwia ona makroskopowe całkowite usunięcie bez ryzyka wystąpienia powikłań. Zasadniczo obowiązuje tu zasada „funkcja przed resekcją”. W przypadku glejaków wycięcie często decyduje o rokowaniu.
Dlatego podczas operacji lekarze stosują różnorodne techniki w celu optymalizacji wyniku resekcji przy jednoczesnym zachowaniu witalnej tkanki mózgowej. Neurochirurgia wykorzystuje w tym celu techniki obrazowania śródoperacyjnego, takie jak MRI i ultrasonografia, w połączeniu z nawigacją 3D.
Ponadto lekarze mogą monitorować różne funkcje mózgu, takie jak motoryka, różne nerwy czaszkowe lub czucie, za pomocą śródoperacyjnej elektrofizjologii. Odległość od ścieżek nerwowych jest w tym czasie monitorowana w czasie rzeczywistym, podobnie jak w przypadku radaru elektrycznego podczas operacji. Dzięki temu lekarz może przeprowadzić operację w sposób jak najbardziej radykalny, ale jednocześnie zachowujący funkcje. W niektórych przypadkach stosuje się również operacje na czuwającym pacjencie w celu kontroli funkcji mowy.
Późniejsza chemioterapia i/lub radioterapia
Gdy tylko zostanie ustalona ostateczna diagnoza na podstawie badania histopatologicznego, zwołane zostaje posiedzenie zespołu interdyscyplinarnego.
Zespół ten składa się zazwyczaj z:
- neurochirurgów
- neuroradiologów
- onkologów
- radioterapeutów oraz
- neurologów
Lekarze wspólnie omawiają indywidualnie każdy przypadek pacjenta. W zależności od diagnozy opracowują optymalną koncepcję leczenia. W zależności od klasy i stopnia zaawansowania nowotworu według klasyfikacji WHO wskazana może być radioterapia lub chemioterapia. W razie potrzeby zabiegi te są stosowane łącznie.
Pola terapeutyczne guza
W przypadku glejaków wielopostaciowych lekarze mogą również skorzystać z tzw. pól terapeutycznych guza (TTF, tumor treating fields).
Czapka wytwarza pola magnetyczne, które mogą hamować wzrost komórek nowotworowych. Badania potwierdziły skuteczność tej metody. Dlatego w przypadku glejoblastomów lekarze powinni zawsze brać ją pod uwagę jako opcję.
Rokowanie u pacjenta z glejakiem zależy od następujących czynników:
- Lokalizacja
- Wielkość
- Właściwości biologiczne glejaka
Nieleczone glejaki złośliwe często rosną szybko i mają destrukcyjny charakter. Dlatego szczególnie ważne jest wczesne postawienie diagnozy i rozpoczęcie leczenia.
Najlepszym sposobem na poprawę długoterminowego rokowania jest jak najdokładniejsze usunięcie guza metodą mikrochirurgiczną z wykorzystaniem wszystkich dostępnych środków i metod.
Czym jest glejak?
Glejak to nowotwór ośrodkowego układu nerwowego powstający w mózgu. Nowotwór ten powstaje z komórek glejowych i należy do najczęstszych nowotworów mózgu. Glejak może być łagodny lub złośliwy i charakteryzować się różnym stopniem rozprzestrzeniania się.
Jakie objawy wywołują glejaki?
Objawy glejaków zależą od lokalizacji guza w mózgu. Często występują bóle głowy, zaburzenia neurologiczne, nudności i wymioty lub napady padaczkowe. Możliwe są również zmiany w jakości życia i zaburzenia koncentracji.
Jak przebiega diagnostyka glejaka?
Diagnostyka i terapia obejmują rezonans magnetyczny (MRI), tomografię komputerową (CT) oraz inne metody obrazowania. Dodatkowo często wykonuje się biopsję w celu dokładniejszego zbadania tkanki i komórek nowotworowych. Klasyfikacja WHO pomaga w podziale glejaków według stopnia złośliwości.
Jakie są opcje terapeutyczne w przypadku glejaków?
Leczenie glejaków obejmuje operację, radioterapię i chemioterapię. Specjaliści z zakresu neurochirurgii, neurologii i onkologii wspólnie decydują o odpowiednich opcjach terapeutycznych. Celem jest, w miarę możliwości, całkowite usunięcie guza.
Jakie jest rokowanie w przypadku glejaka?
Rokowanie zależy od stopnia WHO, lokalizacji oraz rodzaju guza. Glejaki o niskim stopniu złośliwości, takie jak glejak stopnia 1 lub 2, mają zazwyczaj lepsze rokowania niż nowotwory złośliwe, takie jak glejaki wielopostaciowe lub nowotwory stopnia 4. Szczególnie pacjenci w wieku od 40 do 65 lat częściej zapadają na określone formy glejaków.
