Zespół paraneoplastyczny to zespół objawów, które mogą wystąpić w przebiegu choroby nowotworowej. Objawy te nie są jednak spowodowane lokalnie przez nowotwór lub jego przerzuty: często wynikają one raczej z produkcji hormonów poza obszarem nowotworu. Zjawiska paraneoplastyczne mogą występować zarówno w przypadku nowotworów łagodnych, jak i złośliwych.
Tutaj znajdziesz więcej informacji oraz listę wybranych specjalistów i ośrodków zajmujących się zespołem paraneoplastycznym.
W przebiegu choroby nowotworowej mogą wystąpić różne objawy towarzyszące, które nie są spowodowane samym nowotworem. Oznacza to, że dolegliwości te nie wynikają na przykład z niszczenia tkanki przez nowotwór. Ich przyczyną są natomiast substancje sygnałowe, takie jak substancje podobne do hormonów, wytwarzane przez komórki nowotworowe.
Zasadniczo można rozróżnić paraneoplazje ogólne i szczególne.
Do ogólnych paraneoplazji należą na przykład wyraźne zmęczenie (fatigue) oraz znaczna utrata masy ciała. W medycynie zjawisko to określa się również jako wyniszczenie nowotworowe. Ogólne paraneoplazje występują u większości pacjentów z nowotworami.
Do paraneoplazji szczególnych należą natomiast objawy towarzyszące specyficzne dla danego nowotworu. Na podstawie występujących dolegliwości często można wnioskować o konkretnym rodzaju nowotworu. Często zaburzenia czynnościowe o charakterze paraneoplastycznym są pierwszym objawem nowotworu złośliwego.
Do tej grupy paraneoplazji należą paraneoplazje endokrynologiczne, takie jak na przykład rak oskrzeli. Może on wytwarzać hormony erytropoetynę lub kalcytoninę.
Rodzaj dolegliwości związanych z konkretnymi paraneoplazjami zależy przede wszystkim od substancji przekaźnikowych wytwarzanych przez nowotwór.
Najczęstszą paraneoplazją endokrynologiczną jest rak oskrzeli, który wytwarza zwiększoną ilość parathormonu. Parathormon jest wytwarzany w przytarczycach i odpowiada za równowagę wapniową we krwi. Jego zwiększona produkcja prowadzi do utraty masy kostnej oraz zwapnienia naczyń krwionośnych.
Jeśli natomiast komórki nowotworowe wytwarzają hormon TSH (tyreotropinę), prowadzi to do nadczynności tarczycy z objawami takimi jak
Niski poziom cukru we krwi (hipoglikemia) z objawami takimi jak
mogą wskazywać na zwiększoną produkcję insuliny. Taka hiperinsulinemia występuje na przykład w przypadku nowotworów wątroby lub trzustki.
Innym wariantem paraneoplazji są reakcje wywołane przez przeciwciała. W tym przypadku układ odpornościowy wytwarza przeciwciała przeciwko nowotworowi. Przeciwciała te atakują jednak również zdrowe tkanki. Lekarze nazywają to reaktywnością krzyżową. W wyniku tej reaktywności krzyżowej w przebiegu choroby nowotworowej może dojść na przykład do zapalenia mózgu (encefalitis) z następującymi objawami:
Do paraneoplazji wywołanych przez przeciwciała zalicza się również
W zależności od rodzaju nowotworu pierwotnego objawy paraneoplastyczne mogą być bardzo zróżnicowane. Często dolegliwości pojawiają się jako wczesne objawy, jeszcze przed wykryciem nowotworu. W ten sposób paraneoplazja neurologiczna wywołana przez przeciwciała poprzedza właściwą chorobę nowotworową nawet o kilka lat.
W związku z tym postawienie diagnozy jest często trudne. Dlatego zawsze, gdy objaw nie da się jednoznacznie wyjaśnić określoną chorobą, należy rozważyć paraneoplazję.
W przypadku podejrzenia paraneoplazji wywołanej przez przeciwciała lekarz prowadzący bada poziom przeciwciał we krwi. Nawet jeśli dotychczas nie zdiagnozowano nowotworu. Różne przeciwciała są związane z określonymi nowotworami. Przeciwciała Hu występują na przykład w przypadku raka prostaty, natomiast przeciwciała ANNA-3 wskazują na nowotwór płuc.
Wskazówki dotyczące zespołu paraneoplastycznego o podłożu hormonalnym można również znaleźć we krwi. W przypadku takiej paraneoplazji endokrynologicznej poziom odpowiedniego hormonu we krwi jest podwyższony. Jednak takie zaburzenie hormonalne może mieć również inne przyczyny. Dlatego paraneoplazja endokrynologiczna jest często diagnozą wykluczającą.
Jeśli lekarz podejrzewa paraneoplazję jako przyczynę dolegliwości, zawsze przeprowadza się również badania w kierunku nowotworu. Do tego dochodzą różne narzędzia diagnostyczne, takie jak
. Inne metody stosowane w diagnostyce nowotworowej to:
Leczenie zależy przede wszystkim od rodzaju nowotworu i stopnia jego złośliwości. Stopień ten opisuje wzrost i zróżnicowanie nowotworów i nowotworów złośliwych. Termin „nowotwór złośliwy” jest często używany jako synonim złośliwej choroby nowotworowej.
Zespół paraneoplastyczny można skutecznie leczyć jedynie poprzez usunięcie guza pierwotnego. Pierwsze sukcesy lekarz osiąga często już poprzez zmniejszenie rozmiarów guza. W tym celu stosuje się przede wszystkim chemioterapię i radioterapię.
W większości przypadków chirurgiczne usunięcie guza wywołującego objawy pozwala całkowicie wyeliminować towarzyszące im objawy paraneoplastyczne. Wyjątkiem są tutaj paraneoplazje wywołane przez przeciwciała. Nawet po usunięciu guza przeciwciała mogą pozostać we krwi i powodować dolegliwości.
Oprócz strategii leczenia specyficznych dla nowotworu lekarz stosuje również środki niespecyficzne. W zależności od rodzaju i nasilenia objawów pacjenci otrzymują leki, takie jak niesteroidowe leki przeciwreumatyczne lub opiaty w celu złagodzenia bólu.
Diagnoza i leczenie zespołu paraneoplastycznego należą do zakresu onkologii. Onkologia to dziedzina medycyny zajmująca się nowotworami. Do onkologii należy
nowotworów i ich objawów towarzyszących.
Onkologia to złożona dziedzina. Dlatego zazwyczaj charakteryzuje się współpracą interdyscyplinarną. W onkologii pracują na przykład
Aby móc wykonywać zawód w dziedzinie onkologii, lekarz po ukończeniu studiów medycznych musi odbyć specjalizację z hematologii i onkologii. Szkolenie to trwa łącznie sześć lat i obejmuje między innymi procedury diagnostyczne i terapeutyczne stosowane w hematologii i onkologii.
