Stłuczenia i skręcenia: jak rozpoznać i leczyć urazy tępymi przedmiotami oraz stłuczenia

Stłuczenie powstaje najczęściej w wyniku uderzenia, upadku, ciosu lub uderzenia przedmiotem. Sportowcy są szczególnie narażeni na tego typu urazy. Zazwyczaj uraz ten jest niegroźny. W niektórych przypadkach jednak lekarz powinien sprawdzić zakres urazu, aby uniknąć powikłań i wykluczyć złamanie.

Tutaj znajdziesz więcej informacji oraz listę lekarzy, którzy leczą wszelkiego rodzaju stłuczenia.

Definicja: Czym jest stłuczenie?

Stłuczenie (kod ICD T14.05) to uraz tępy bez otwartej rany skóry. Skóra pozostaje nienaruszona na zewnątrz, chociaż struktury znajdujące się pod nią mogą być uszkodzone. Często dotyczy to skóry, tkanki tłuszczowej, mięśni, przyczepów ścięgien lub stawu. W wyniku tępego urazu dochodzi do uszkodzenia małych naczyń krwionośnych oraz naczyń krwionośnych i limfatycznych, a także do zaburzeń krążenia. Powoduje to krwawienia, gromadzenie się płynów i powstawanie siniaków.

Zazwyczaj jest to uraz niegroźny. Chociaż wiąże się z bólem i przejściowym uszkodzeniem tkanki, zazwyczaj goi się samoistnie.

Lekkie stłuczenie często powoduje jedynie krótkotrwałe dolegliwości. Natomiast silne lub ciężkie stłuczenie, a także stłuczenie kości, może być bolesne przez dłuższy czas i powinno zostać zbadane przez lekarza.

Siniak jest częstym objawem stłuczenia © frenta / Fotolia

Przyczyny i czynniki ryzyka: stłuczenia podczas uprawiania sportu

Takie urazy powstają zazwyczaj w wyniku bezpośredniego uderzenia. Typowymi przyczynami są upadki, uderzenia, kopnięcia, przytrzaśnięcie palca lub uderzenie spadającym przedmiotem.

Szczególnie miłośnicy sportu są bardziej narażeni na stłuczenia lub skręcenia. Dotyczy to przede wszystkim sportów kontaktowych, takich jak piłka nożna, piłka ręczna czy hokej na lodzie. 

Niezależnie od tego, czy jest to upadek podczas jazdy na rowerze, czy uderzenie piłką w oko podczas gry w tenisa: stłuczenie należy do najczęstszych urazów sportowych.

Sportowcy powinni więc dobrze się zabezpieczać. W zależności od dyscypliny sportowej dostępne są różne rodzaje odzieży ochronnej, na przykład

• kaski
• ochraniacze pleców lub
• ochraniacze na golenie

W okolicy uda stłuczenie mięśnia potocznie nazywane jest „siniakiem od konia”. Może przy tym powstać krwiak między poszczególnymi włóknami mięśniowymi, który powoduje bolesne stwardnienie mięśnia i powstanie siniaków.

Szczególnie narażone na stłuczenia i złamania są te części ciała, w których kości pokrywa jedynie cienka warstwa skóry i tkanki, na przykład piszczel, łokieć lub kolano. 

Objawy: Typowe objawy stłuczeń

Stłuczenie zazwyczaj wiąże się z mniej lub bardziej silnym bólem. Inne typowe objawy to: wrażliwość na dotyk oraz obrzęk spowodowany krwiakiem.

W zależności od dotkniętej części ciała ból może być różny: 

• Stłuczenia stawów powodują ból przy ruchu.
• Stłuczenia pleców mogą powodować ból podczas chodzenia i siedzenia.
• W przypadku stłuczeń kości ogonowej trudności sprawia przede wszystkim siedzenie.
• Stłuczenia czaszki powodują między innymi bóle głowy, ale mogą również prowadzić do poważnych objawów, takich jak utrata przytomności i napady padaczkowe. W takim przypadku należy natychmiast zgłosić się do lekarza.
• Stłuczenia gałki ocznej mogą ograniczać widzenie.
• W przypadku stłuczenia żeber lub klatki piersiowej osoby dotknięte tym urazem często odczuwają ból podczas wdechu i kaszlu. Stłuczenie żeber może być niezwykle bolesne, mimo że nie doszło do złamania.
• Stłuczenie kolana powoduje ból przy ruchu, ból przy ucisku lub widoczny obrzęk lub siniak.

Jak stłuczenie objawia się zewnętrznie?

W przypadku stłuczeń stawów często dochodzi do powstania krwiaka w torebce stawowej. Zewnętrznie objawia się to

• obrzękiem stawu,
• wyraźny ból przy ucisku oraz
• powstanie krwiaka

. Miejsce największego uderzenia jest czasami również widoczne, ponieważ skóra w tym miejscu bywa zaczerwieniona i opuchnięta. Lekarze określają tę zmianę skórną również jako ślad stłuczenia. Cechą charakterystyczną śladu stłuczenia jest jednak to, że skóra na zewnątrz pozostaje nienaruszona. Jeśli natomiast występuje otwarte uszkodzenie skóry, mówi się o stłuczeniu.

Które części ciała mogą być dotknięte stłuczeniem?

Stłuczenie może dotknąć niemal każdą część ciała, najczęściej jednak te położone powierzchownie. Jednak również narządy wewnętrzne mogą ulec stłuczeniu, przy czym zazwyczaj wymaga to znacznie silniejszego uderzenia. Przykładami stłuczeń narządów są

• stłuczenie wątroby lub śledziony w wyniku uderzeń w brzuch (np. podczas upadku na kierownicę roweru) lub
• stłuczenia płuc po upadku na klatkę piersiową.

Jakie są najczęstsze stłuczenia?

Obszary ciała, a przede wszystkim kości, które są pokryte jedynie cienką warstwą skóry, są szczególnie narażone na stłuczenia. Najczęstszymi rodzajami stłuczeń są zatem

• stłuczenie żeber
• stłuczenie kolana 
• stłuczenie czaszki
• stłuczenie barku
• stłuczenie łokcia
• Stłuczenie stopy

Czy w przypadku stłuczenia zawsze konieczna jest pomoc medyczna?

Jeśli jest to zwykłe stłuczenie z niewielkim bólem, nie trzeba iść do lekarza. W takich przypadkach objawy stłuczeń zwykle ustępują same w ciągu kilku dni, najpóźniej po dwóch lub trzech tygodniach.

Jednak w przypadku silnego i utrzymującego się bólu, który nie ustępuje w ciągu kilku dni i może towarzyszyć mu inne dolegliwości, należy koniecznie zgłosić się do lekarza. Istnieje ryzyko, że nie jest to zwykłe stłuczenie, ale poważniejsze urazy. Możliwe są na przykład złamania kości, zerwania ścięgien lub więzadeł.

Jeśli uraz dotyczy czaszki, może dodatkowo wystąpić uszkodzenie mózgu, w szczególności wstrząs mózgu (commotio), i należy ogólnie zasięgnąć porady lekarza.

Jakie badania wykonuje się w celu zdiagnozowania stłuczenia?

Szczególnie ważne jest najpierw zebranie informacji o przebiegu wypadku, zwane również wywiadem wypadkowym. Zostaniesz zapytany, jak doszło do urazu i jakie konkretnie dolegliwości wystąpiły. Ponadto wywiad obejmuje pytania dotyczące wcześniejszych chorób i przyjmowania określonych leków.

Miejsce lub obszar urazu należy oszczędzać, chłodzić i obserwować. Należy udać się do lekarza w przypadku wyraźnego bólu, nasilającego się obrzęku, drętwienia, utrzymującego się ograniczenia ruchomości, dużych krwiaków, podejrzenia złamania lub jeśli dolegliwości nie ustępują w ciągu kilku dni.

Szczególnie w przypadku urazów czaszki bardzo ważna jest wiedza na temat przyjmowania leków rozrzedzających krew, ponieważ mogą one powodować niewidoczne z zewnątrz krwawienie wewnątrz czaszki. Krwawienia te mogą powodować poważne powikłania i prowadzić do śmierci, zwłaszcza, ale nie tylko, u pacjentów w podeszłym wieku. 

Po zebraniu wywiadu przeprowadza się badanie fizykalne. W idealnym przypadku rozpoczyna się je nieco z dala od miejsca urazu, ponieważ stłuczone obszary ciała są często bardzo bolesne. 

Konkretnie sprawdza się, czy

• obrzęki,
• czy występują nagromadzenia płynów, na przykład wysięki stawowe,
• czy obszar urazu jest wrażliwy na ucisk oraz
• czy ruchomość pacjenta jest ograniczona.

Badanie ultrasonograficzne (sonografia) jest pomocne w przypadku podejrzenia wysięku w stawie lub urazów mięśni oraz ich przyczepów kostnych (ścięgien) i można je wykonać szybko oraz bez znaczących skutków ubocznych.

W przypadku podejrzenia złamania kości wykonuje się zdjęcie rentgenowskie. W celu wykluczenia urazów więzadeł lub w przypadku podejrzenia wstrząsu mózgu można zastosować inne metody obrazowania. Należą do nich na przykład tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).

Leczenie stłuczeń: zasada RICE

Stłuczenie rzadko wymaga leczenia inwazyjnego (= operacyjnego), a stosowane środki mają zazwyczaj charakter objawowy, co oznacza, że łagodzą ból i wspomagają gojenie. Sprawdziła się tu tzw. zasada RICE:

• P – odpoczynek
• E – lód
• C – ucisk
• H – Uniesienie

Odpoczynek, zwłaszcza od aktywności sportowej, jest oczywisty i nie wymaga wyjaśnienia, ponieważ określone ruchy i aktywność fizyczna nasilają objawy bólowe, dlatego należy dobrowolnie z nich zrezygnować. Po stłuczeniu sport powinien być na razie zabroniony. Dopiero gdy stłuczenie całkowicie się zagoi, można ponownie podjąć aktywność fizyczną. 

Zaleca się również schładzanie dotkniętego obszaru, ponieważ łagodzi to ból i zmniejsza obrzęk. Można to zrobić na przykład za pomocą

• poduszki chłodzącej
• zimną ściereczkę lub
• kostki lodu owinięte w ściereczkę

.

W przypadku stłuczeń kończyn należy założyć elastyczny bandaż uciskowy. Następnie należy dodatkowo unieść ramię, stopę lub nogę, ponieważ prowadzi to do zmniejszenia obrzęku i złagodzenia bólu. 

W walce z bólem mogą pomóc tabletki lub maści. W aptece często można dostać maść przeciwzapalną z ibuprofenem lub preparat ziołowy z arniką. Osoby, które chcą leczyć stłuczenia, nie powinny przyjmować środków przeciwbólowych przez dłuższy czas bez konsultacji z lekarzem. W przypadku silnych lub nasilających się dolegliwości konieczna jest pomoc medyczna. Poważne stłuczenia, urazy oka, urazy głowy lub stłuczenia narządów wewnętrznych mogą wymagać hospitalizacji.

Kiedy konieczne jest leczenie szpitalne?

Leczenie zależy od rodzaju i rozległości stłuczenia. Na przykład w przypadku stłuczenia gałki ocznej mogą być potrzebne specjalne leki, które można podawać tylko pod stałą obserwacją w szpitalu. Obniżają one ciśnienie wewnątrzgałkowe. Jeśli doszło do odwarstwienia siatkówki, zazwyczaj konieczna jest operacja.

W przypadku wstrząsu mózgu (commotio) pacjent jest zazwyczaj przyjmowany na kilka dni do szpitala (min. 24 godziny).

Dzięki temu personel może szybko zareagować w przypadku poważnych objawów i pogorszenia stanu zdrowia. Szczególnie przyjmowanie leków rozrzedzających krew powinno skłonić do szybkiego i bardzo szerokiego zastosowania nadzoru szpitalnego.

Przebieg: Jak długo trwa stłuczenie?

Przebieg leczenia zależy od stopnia ciężkości urazu i obszaru ciała, który został dotknięty; zwykłe stłuczenie często ustępuje po kilku dniach. Z reguły uraz goi się całkowicie bez poważnych konsekwencji w ciągu 2-3 tygodni.

W przypadku poważnych urazów, głębokich stłuczeń mięśni lub rozległych krwiaków proces gojenia może trwać ponad miesiąc. Również stłuczenie mięśnia, stłuczenie żeber lub stłuczenie kolana może powodować dolegliwości przez dłuższy czas, ponieważ dotknięty obszar i otaczające go tkanki są w codziennym życiu nieustannie poruszane lub obciążane.

Ważne jest, aby obciążenie wznawiać powoli. Ból i inne objawy są sygnałem ostrzegawczym. Osoby, które zbyt wcześnie wracają do treningów, ryzykują ponowne krwawienie z siniaków i opóźnienie gojenia.

Specjaliści: Którzy lekarze leczą stłuczenia?

W celu wstępnej oceny należy skontaktować się z lekarzem rodzinnym, ortopedą, chirurgiem urazowym lub lekarzem medycyny sportowej.

W przypadku urazów oczu należy zgłosić się do okulisty, a w przypadku urazów głowy, w zależności od stopnia ciężkości, na pogotowie lub do neurologa. 

Stłuczenia narządów wewnętrznych powinny być leczone przez doświadczonych chirurgów urazowych lub specjalistów internistów.

Specjaliści sprawdzają, czy rzeczywiście jest to tylko stłuczenie, czy też występują urazy towarzyszące. Należą do nich urazy więzadeł, zerwania ścięgien, złamania kości, wysięki w stawach lub urazy wewnętrzne. W ten sposób można uniknąć powikłań i rozpocząć odpowiednią terapię.

Często zadawane pytania dotyczące stłuczeń

Co najszybciej pomaga złagodzić dolegliwości?

Najważniejsze są odpoczynek, chłodzenie, ucisk i uniesienie kończyny zgodnie z zasadą RICE. Dodatkowo pomocne mogą być środki przeciwbólowe. W przypadku silnych dolegliwości należy skonsultować się z lekarzem, aby wykluczyć obecność innych urazów.

Jak rozpoznać uraz?

Typowe objawy to ból, wrażliwość na dotyk, obrzęk i często krwiak. Skóra pozostaje nienaruszona. Jednak pewne odróżnienie stłuczenia od złamania lub zerwania więzadeł jest możliwe tylko poprzez badanie lekarskie i, w razie potrzeby, badanie obrazowe.

Kiedy należy udać się do lekarza?

Wizyta u lekarza jest wskazana w przypadku silnego bólu, nasilającego się obrzęku, dużych krwiaków, drętwienia, ograniczenia ruchomości, urazów głowy, urazów oczu lub dolegliwości, które nie ustępują po kilku dniach.

Czym różni się to od skręcenia?

W tym przypadku tkanka zostaje zgnieciona pod wpływem bezpośredniego uderzenia. W przypadku skręcenia dochodzi do nadmiernego rozciągnięcia stawu. Oba urazy mogą powodować podobne objawy.

Jak długo należy wstrzymać się od uprawiania sportu?

Należy wstrzymać się z uprawianiem sportu do czasu, aż ból, obrzęk i ograniczenie ruchomości znacznie ustąpią. Łagodne stłuczenia często ustępują po kilku dniach, natomiast poważniejsze urazy wymagają kilku tygodni.