Trzustka (pankreas) to gruczołowy organ człowieka położony poprzecznie w górnej części brzucha, przy tylnej ścianie jamy brzusznej. Ma około 15 centymetrów długości i waży od 70 do 100 gramów.
Trzustka wytwarza:
- enzymy trawienne (funkcja zewnątrzwydzielnicza) oraz
- hormony (funkcja endokrynologiczna)
Położenie trzustki (na dole po prawej) w organizmie © nerthuz | AdobeStock
Do dwóch najważniejszych funkcji trzustki należą:
- wydzielanie ponad 20 różnych enzymów niezbędnych do trawienia do dwunastnicy oraz
- wydzielanie hormonów niezbędnych do regulacji poziomu cukru we krwi – insuliny i glukagonu
W przypadku zapalenia trzustki lekarze mówią o zapaleniu trzustki lub pankreatycie. Zapalenie dotyczy przede wszystkim części zewnątrzwydzielniczej gruczołu.
W przypadku zapalenia trzustki można zasadniczo wyróżnić dwa rodzaje choroby:
- ostry i
- przewlekłe zapalenie trzustki
Ostre zapalenie trzustki to bardzo bolesne, jednorazowe i nagłe zapalenie trzustki.
W ponad 80% przypadków występuje łagodna i samoograniczająca się postać, która ustępuje bez poważnych późnych powikłań. Natomiast ciężka postać z martwicą (obumierającą tkanką) jest chorobą potencjalnie zagrażającą życiu. Pacjenci wymagają wówczas intensywnej opieki medycznej. W takim przebiegu choroby może dojść do licznych powikłań.
W przypadku ostrego zapalenia trzustki lekarze rozróżniają:
- zapaleniem zakaźnym oraz
- niezakaźnym zapaleniem trzustki
Decydujące znaczenie ma przyczyna choroby. Przyczyny niezakaźne zapalenia trzustki, takie jak nadmierne spożycie alkoholu i kamienie żółciowe, są najczęstszymi czynnikami wywołującymi tę chorobę (80%). Możliwymi przyczynami zakaźnego zapalenia trzustki są na przykład wirusy (wirusy świnki lub Coxsackie itp.).
Natomiast przewlekłe zapalenie trzustki występuje wielokrotnie z ostrymi nawrotami zapalenia trzustki i utrzymuje się przez dłuższy czas. Prowadzi ono, poprzez postępujące niszczenie tkanki trzustkowej, do nieodwracalnego uszkodzenia gruczołu. W konsekwencji, z powodu niedoboru enzymów w pożywieniu, pojawiają się zaburzenia trawienia z tłustymi stolcami. Prowadzi to również, poprzez dodatkowe uszkodzenie części endokrynnej, do tzw. cukrzycy pankreoprewnej.
Zapalenie trzustki jest chorobą występującą raczej rzadko. Jednak w ostatnich dziesięcioleciach odnotowuje się jej wzrost na całym świecie.
W Niemczech i Europie Środkowej na ostre zapalenie trzustki zapada co roku od 10 do 20 osób na 100 000 mieszkańców. Kobiety chorują nieco częściej niż mężczyźni.
Przewlekłe zapalenie trzustki występuje w około 8–10 nowych przypadkach na 100 000 mieszkańców. Choroba częściej dotyka mężczyzn niż kobiety.
W wieku dziecięcym i młodzieżowym może również wystąpić dziedziczna choroba trzustki; lekarze nazywają ją wówczas przewlekłym dziedzicznym zapaleniem trzustki.
W ponad 80 procentach przypadków ostre zapalenie trzustki powstaje albo:
- przez przemieszczające się kamienie żółciowe w przewodzie żółciowym głównym, albo
- nadużywanie alkoholu
Inne możliwe, ale znacznie rzadsze przyczyny zapalenia trzustki to m.in.:
- Leki
- infekcje wirusowe
- zaburzenia metaboliczne
- czynniki dziedziczne
- Wady rozwojowe przewodów trzustkowych lub
- uszkodzenia trzustki spowodowane urazami lub operacjami
W niektórych rzadkich przypadkach nie można ustalić przyczyny. Lekarze mówią wtedy o idiopatycznym ostrym zapaleniu trzustki.
Zapalenie trzustki może być wywołane przez kamienie żółciowe © bilderzwerg | AdobeStock
Za przewlekłe zapalenie trzustki odpowiedzialne są, w kolejności malejącej, następujące przyczyny:
- przewlekłe nadużywanie alkoholu
- intensywne palenie tytoniu,
- zaburzenia metaboliczne oraz
- czynniki mechaniczne (niedrożność przewodów trzustkowych spowodowana np. guzami brodawki trzustkowej itp.)
W rzadkich przypadkach przewlekłe zapalenie trzustki może mieć charakter rodzinny i być dziedziczne. W takich przypadkach odpowiedzialne są mutacje genetyczne, np. w enzymie trawiennym trypsynogenie i inhibitorze enzymu SPINK1. W wyniku tego sok trzustkowy w gruczole ulega przedwczesnej aktywacji, wywołując w ten sposób przewlekłą reakcję zapalną.
Objawy zapalenia trzustki są zróżnicowane. Zależą one od tego, czy mamy do czynienia z ostrą, czy przewlekłą postacią choroby. Ostre zapalenie trzustki objawia się zazwyczaj nagłym, silnym bólem w górnej części brzucha, promieniującym do pleców lub klatki piersiowej.
Mogą również wystąpić następujące dolegliwości:
- Nudności
- Wymioty
- Wzdęcia
- zaparcia oraz
- gorączka
Ponadto może dojść do osłabienia pracy jelit, a nawet do następujących dolegliwości:
- niedrożność jelit
- wstrząs
- niskie ciśnienie krwi i
- żółtaczka
Zasadniczo lekarze rozróżniają dwa przebiegi choroby:
- łagodną (80%) oraz
- ciężką (20%) postać ostrego zapalenia trzustki
Łagodna postać przy odpowiednim leczeniu (post i nawadnianie) szybko prowadzi do poprawy stanu klinicznego. Następuje całkowite wyleczenie. W ciężkiej postaci dochodzi do martwicy tkanek (nekrozy) w gruczole i okolicy. Lekarze mówią tu o ostrym martwiczym zapaleniu trzustki. Może to szybko doprowadzić do pogorszenia stanu pacjenta z niewydolnością wielonarządową.
W takim przypadku konieczna jest intensywna terapia na oddziale intensywnej terapii z wentylacją, wspomaganiem krążenia za pomocą katecholamin i dializą itp. Jest to zatem choroba zagrażająca życiu.
Wymaga ona zatem jak najszybszego leczenia w szpitalu. W zależności od stopnia zaawansowania choroby można tam zastosować wczesne, dostosowane do indywidualnych potrzeb leczenie interdyscyplinarne. W przypadku przewlekłego zapalenia trzustki typowe są nawracające lub stałe bóle w górnej części brzucha, promieniujące w pasie do pleców. Mogą im towarzyszyć nudności i wymioty. W wyniku przebudowy tkanki łącznej trzustki i zniszczenia normalnej tkanki pojawiają się problemy trawienne.
W związku z tym pojawiają się również następujące dolegliwości:
- wzdęcia
- biegunka
- Tłuste stolce po spożyciu tłustych potraw (niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki)
W konsekwencji dochodzi do utraty wagi.
Uszkodzona trzustka nie jest już w stanie wytwarzać insuliny, hormonu regulującego poziom cukru we krwi. Dlatego u około jednej trzeciej osób dotkniętych chorobą w wyniku przewlekłego zapalenia trzustki rozwija się cukrzyca. Lekarze mówią wówczas o cukrzycy pankreoprewnej, ponieważ organizm nie wytwarza już hormonu glukagonu.
W celu zdiagnozowania ostrego zapalenia trzustki lekarz najpierw przeprowadza wywiad z pacjentem, aby poznać jego historię choroby. Następnie przeprowadza badanie fizykalne. Jeśli pacjent zgłasza typowe dolegliwości, kamicę żółciową lub nadmierne spożycie alkoholu, lekarz może już postawić diagnozę wstępną.
W celu potwierdzenia diagnozy wykonuje się badanie krwi. Lekarz zleca w tym celu oznaczenie poziomu enzymów trzustkowych, takich jak amylaza i/lub lipaza, we krwi. Na podstawie tej trójcy (typowy wywiad, dolegliwości i badania laboratoryjne) lekarz może postawić diagnozę „ostre zapalenie trzustki”.
Ponieważ pacjenci zgłaszają się do lekarza z ostrymi dolegliwościami, zazwyczaj wykonuje się badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej. Pozwala to np. wykryć kamienie żółciowe, co potwierdza przyczynę ostrego zapalenia trzustki spowodowanego kamicą żółciową. Ponieważ trzustka znajduje się w tylnej części jamy brzusznej, a brzuch jest często wzdęty, badanie ultrasonograficzne nie jest miarodajne. W związku z tym ważne jest jednak prawidłowe oszacowanie stopnia ciężkości choroby, a tym samym przebiegu.
Rozróżnienie między łagodnym a ciężkim przebiegiem ostrego zapalenia trzustki odbywa się poprzez:
- określenia poziomu markerów zapalenia i białka C-reaktywnego (CRP) oraz
- tomografii komputerowej (TK) z kontrastem
W diagnostyce przewlekłego zapalenia trzustki stosuje się obecnie następujące metody obrazowania:
- endosonografii
- TK
- Rezonans magnetyczny (MR) połączony z obrazowaniem dróg żółciowych i trzustkowych (MRCP)
Umożliwiają one wykrycie zwapnień, które są typowymi objawami przewlekłego zapalenia trzustki, oraz zmian w przewodach (np. kamieni w przewodzie trzustkowym i rozszerzeń przewodów). Ponadto dostępne jest specjalne badanie endoskopowe przewodu trzustkowego i dróg żółciowych, zwane ERCP. Jest to procedura, która może wywołać zapalenie trzustki. Dlatego obecnie stosuje się ją w sposób celowy. W przypadku odpowiednich wskazań lekarze mogą usunąć kamienie z przewodu trzustkowego i żółciowego. W przypadku żółtaczki zakładają stent w celu odprowadzenia żółci.
W przypadku zwapniałego guza głowy trzustki przy przewlekłym zapaleniu trzustki lekarze nie mogą z całkowitą pewnością wykluczyć nowotworu złośliwego. Może on wystąpić nawet w 5% przypadków tej choroby. Oprócz tych zmian w budowie narządu i przewodach lekarze sprawdzają funkcję zewnątrzwydzielniczą i wewnątrzwydzielniczą trzustki. Ogólne badanie wydolności trawiennej w zakresie funkcji zewnątrzwydzielniczej lekarze sprawdzają poprzez oznaczenie elastazy w kale.
W celu oceny endokrynnej regulacji poziomu glukozy we krwi dostępne są następujące metody:
- pomiar stężenia glukozy na czczo oraz profil glikemii dobowej
- doustny test obciążenia glukozą oraz
- długoterminowy wskaźnik stężenia glukozy we krwi (HbA1c)
Ostre zapalenie trzustki może stanowić zagrożenie dla życia w ciężkich przypadkach. Dlatego leczenie zawsze odbywa się w szpitalu. Leczenie łagodnych postaci choroby może odbywać się na oddziale ogólnym. Natomiast pacjenci z ciężkim ostrym zapaleniem trzustki wymagają intensywnej terapii na oddziale intensywnej terapii.
Leczenie ostrego zapalenia trzustki polega na powstrzymaniu się od jedzenia oraz podawaniu wystarczającej ilości płynów i leków przeciwbólowych. Dzięki tym środkom terapeutycznym łagodne zapalenie trzustki szybko ustępuje, a pacjent może wkrótce ponownie zacząć przyjmować pokarm. Następnie należy ustalić dokładną przyczynę. W przypadku zapalenia trzustki spowodowanego kamieniami żółciowymi lekarze powinni usunąć woreczek żółciowy. Zazwyczaj udaje się to przy użyciu metody minimalnie inwazyjnej.
Pęcherzyk żółciowy powyżej trzustki, po prawej stronie z kamieniami żółciowymi © Henrie | AdobeStock
W przypadku ciężkiego ostrego zapalenia trzustki soki trawienne powodują uszkodzenie gruczołu i otoczenia trzustki. Lekarze mówią wtedy o martwiczym ostrym zapaleniu trzustki. Na początku intensywnej terapii skupia się na leczeniu skutków choroby dla innych narządów: płuc, nerek i serca. Często pacjenci ci są poddawani wentylacji mechanicznej, dializie i otrzymują leki stabilizujące krążenie. Leczenie powstających obszarów martwicy w przypadku utrzymującej się niewydolności narządów odbywa się zgodnie z tzw. „podejściem stopniowym”.
Oznacza to, że najpierw stosuje się mniej inwazyjne środki, a dopiero w razie potrzeby środki inwazyjne. Pacjenci z ciężkim ostrym zapaleniem trzustki powinni zatem być leczeni w specjalistycznych klinikach. Stosuje się tu zakładanie rozległych drenów z płukaniem oraz nekrosektomię (nekrosektomię przezżołądkową).
Jeśli to wszystko nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, stosuje się minimalnie inwazyjne i otwarte nekrosektomie. Leczenie ma charakter interdyscyplinarny. W przeciwieństwie do przeszłości, chirurdzy trzustkowi mają znacznie mniej pracy w przypadku ostrego zapalenia trzustki. Można sobie jednak wyobrazić, że pacjenci ci często wymagają bardzo długiego pobytu na oddziale intensywnej terapii i w szpitalu. Ta ciężka postać choroby, pomimo wszystkich dobrych środków, nadal wiąże się z wysoką śmiertelnością wynoszącą 10–20%.
Leczenie ostrego nawrotu przewlekłego zapalenia trzustki przebiega podobnie jak w przypadku ostrego zapalenia trzustki.
W przypadku przewlekłego zapalenia trzustki pacjent musi przede wszystkim unikać czynników prowadzących do choroby. Z reguły oznacza to trwałe zrezygnowanie ze spożywania alkoholu i nikotyny. Niedobór enzymów trzustkowych można leczyć za pomocą kapsułek enzymatycznych. W przypadku niewydolności endokrynnej z wystąpieniem cukrzycy trzustkowej (cukrzyca typu 3c) stosuje się insulinoterapię.
W przypadku rozwoju cukrzycy w wyniku zapalenia trzustki konieczna jest terapia insulinowa © Sherry Young | AdobeStock
Przez przewlekły przebieg tej postaci choroby pojawiają się coraz większe problemy. Wykazano, że w przypadku wczesnej interwencji chirurgicznej przebieg choroby jest korzystniejszy. Dlatego chirurdzy trzustkowi powinni być zaangażowani w sposób interdyscyplinarny. Jest to ważne zalecenie zawarte w aktualnych wytycznych dotyczących leczenia przewlekłego zapalenia trzustki.
W leczeniu chirurgicznym dostępnych jest szereg procedur, dostosowanych do konkretnego przypadku pacjenta, w tym:
- resekcja segmentowa
- Resekcja głowy trzustki z zachowaniem dwunastnicy
- Operacja Whipple'a i inne
Łagodne ostre zapalenie trzustki zazwyczaj nie powoduje powikłań ani późnych uszkodzeń. Przy odpowiednim leczeniu zwykle szybko dochodzi do całkowitego wyleczenia. Rokowanie jest więc korzystne. Jednak w przypadku ostrego zapalenia trzustki spowodowanego kamicą żółciową należy bezwzględnie wykonać laparoskopowe usunięcie pęcherzyka żółciowego. W ciężkim przebiegu choroby z martwicą nadal jest to schorzenie zagrażające życiu. Pomimo zastosowania wszystkich maksymalnych środków terapeutycznych śmiertelność wynosi niestety 10–20%!
Jeśli pacjent przeżyje tę chorobę, często dochodzi do nieprawidłowego gojenia się ran i konieczne są dalsze zabiegi interwencyjne i/lub chirurgiczne. W większości przypadków ta postać choroby wymaga dożywotniej opieki i nadzoru lekarskiego u gastroenterologa oraz w specjalistycznych ośrodkach. Przewlekłe zapalenie trzustki charakteryzuje się nieodwracalnym uszkodzeniem tkanki trzustkowej.
Oprócz przewlekłego bólu utrata tkanki prowadzi do niewydolności zewnątrzwydzielniczej i wewnątrzwydzielniczej trzustki. W wyniku procesu zapalnego pojawiają się również lokalne powikłania w sąsiednich narządach. Dzięki zabiegom chirurgicznym można spowolnić postęp choroby oraz zmniejszyć problemy w sąsiednich narządach i strukturach. Również w tym przypadku, podobnie jak w przypadku ostrego martwiczego zapalenia trzustki, konieczna jest dożywotnia opieka medyczna. Rokowanie jest dobre, jeśli środki terapeutyczne są ściśle dostosowane do indywidualnego przypadku i stosowane w sposób optymalny. Nie odnotowuje się przypadków wczesnej śmiertelności.
Jednak w przypadku przewlekłego zapalenia trzustki lekarze powinni zawsze brać pod uwagę możliwość wystąpienia nowotworu złośliwego.
Ostre zapalenie trzustki to poważna choroba, która często rozwija się nagle i powoduje silny ból. Szczególnie ciężkie ostre zapalenie trzustki i martwicze zapalenie trzustki mogą w ciężkich przypadkach zagrażać życiu i wymagać intensywnej terapii. Typowe są silne bóle w górnej części brzucha, które często promieniują w pasie do pleców i pojawiają się nagle. Przyczyną ostrego zapalenia trzustki jest często kamica żółciowa lub nadmierne spożycie alkoholu.
Oprócz tych częstych czynników wywołujących istnieją również inne przyczyny ostrej postaci, takie jak rozszczep trzustki lub zapalenie dróg żółciowych, które mogą wywołać zapalenie trzustki. Statystycznie na tę chorobę zapada rocznie 100 000 osób, przy czym zapalenie trzustki rozwija się i w niektórych przypadkach przechodzi w postać ostrą i przewlekłą. Przewlekłe zapalenie trzustki jest długotrwałym stanem zapalnym, który może prowadzić do zaburzeń trawienia i trwałego uszkodzenia trzustki.
Diagnoza ostrego zapalenia trzustki opiera się na typowych objawach, wynikach badań laboratoryjnych i obrazowych, przy czym diagnoza ostrej postaci choroby powinna zostać postawiona wcześnie. Leczenie ostrego zapalenia trzustki odbywa się zazwyczaj w szpitalu, aby uniknąć powikłań. W ciężkich przypadkach może być konieczne dodatkowe leczenie chirurgiczne, na przykład w klinice chirurgii ogólnej i chirurgii jamy brzusznej. Celem terapii jest złagodzenie bólu i zapobieganie postępowi choroby.
W perspektywie długoterminowej leczenie przewlekłego zapalenia trzustki ma również kluczowe znaczenie dla zachowania funkcji trzustki w miarę możliwości. Choroba ta dotyka centralny organ układu pokarmowego, dlatego uszkodzenie trzustki może mieć daleko idące konsekwencje. Ogólnie rzecz biorąc, widać, że wczesna diagnoza i konsekwentna terapia mają kluczowe znaczenie, ponieważ zapalenie trzustki często rozwija się stopniowo lub objawia się nagle i nieleczone może prowadzić do poważnych powikłań.
Czym jest zapalenie trzustki?
Zapalenie trzustki to stan zapalny trzustki, który może mieć przebieg ostry lub przewlekły. Ostre zapalenie trzustki pojawia się nagle i jest poważną chorobą.
Jakie są najczęstsze przyczyny ostrego zapalenia trzustki?
Do najczęstszych przyczyn należą kamienie żółciowe i spożywanie alkoholu. Zapalenie trzustki spowodowane kamieniami żółciowymi często wynika z zablokowania przewodu żółciowego.
Jakie objawy występują w przypadku zapalenia trzustki?
Typowe objawy to silny ból w górnej części brzucha, nudności i wymioty. Ból może promieniować w okolice pleców i pojawić się nagle.
Jak leczy się ostre zapalenie trzustki?
Leczenie ostrego zapalenia trzustki odbywa się zazwyczaj w szpitalu. W zależności od przebiegu choroby stosuje się leki przeciwbólowe, terapię płynową lub nawet zabiegi chirurgiczne.
Kiedy zapalenie trzustki jest niebezpieczne?
Ciężkie ostre zapalenie trzustki lub martwicze zapalenie trzustki może zagrażać życiu. W ciężkich przypadkach konieczne jest leczenie intensywne.
