Operacje raka skóry są wykonywane głównie przez specjalistów w dziedzinie chorób skóry i chorób przenoszonych drogą płciową (dermatologii) posiadających doświadczenie chirurgiczne. Wiele zabiegów można przeprowadzić ambulatoryjnie w znieczuleniu miejscowym; bardziej złożone przypadki są leczone stacjonarnie na oddziale chirurgicznym z udziałem anestezjologów. W zależności od lokalizacji i wielkości guza ściśle współpracują ze sobą specjaliści z zakresu dermatologii, chirurgii plastycznej, otolaryngologii lub chirurgii szczękowo-twarzowej oraz patologii. Usunięta chirurgicznie tkanka jest oceniana w badaniu histologicznym, co pozwala upewnić się, że guz został całkowicie usunięty. W przypadku zmian na twarzy lub dłoniach często stosuje się chirurgię kontrolowaną mikroskopowo (MKC), aby całkowicie usunąć nowotwór i oszczędzić zdrową tkankę. Strukturalna opieka pooperacyjna pozwala sprawdzić przebieg gojenia się rany i ewentualne skutki uboczne.
Wskazania do operacji raka skóry: rak białokomórkowy i czarnokomórkowy
W przypadku raka skóry operacja jest zazwyczaj najskuteczniejszą metodą leczenia, ponieważ pozwala na chirurgiczne usunięcie guza z zachowaniem bezpiecznego odstępu od zdrowych tkanek. Procedura zależy od stadium choroby.
Częste rodzaje raka skóry (przegląd):
- Rak białoskórny: rak podstawnokomórkowy oraz rak płaskonabłonkowy (rak płaskonabłonkowy).
- Czarny rak skóry: czerniak/czerniak złośliwy.
Rak podstawnokomórkowy: zwykle rośnie powoli i rzadko daje przerzuty, ale może lokalnie niszczyć tkanki – zwłaszcza na twarzy. Dlatego guz jest zazwyczaj wycinany (ekscyzja) i badany histologicznie; w przypadku niejasnych brzegów wskazane jest badanie MKC.
Rak płaskonabłonkowy/spinaliom: jest nowotworem złośliwym i w pojedynczych przypadkach może dawać przerzuty. Standardem jest tutaj chirurgiczne usunięcie z zachowaniem marginesu bezpieczeństwa; w zależności od stadium choroby bada się również węzły chłonne. Bardzo wczesne postacie (rak in situ) można częściowo leczyć bez operacji nowotworu skóry – na przykład za pomocą krioterapii (zamrażania ciekłym azotem) lub terapii fotodynamicznej.
Czerniak (czarny rak skóry): ze względu na ryzyko przerzutów czerniak usuwa się chirurgicznie jak najwcześniej; przy określonej grubości guza bada się węzeł chłonny strażniczy. W zaawansowanym stadium można dodatkowo zastosować immunoterapię, radioterapię lub chemioterapię.
Zwracaj uwagę na podejrzane zmiany skórne lub znamiona (np. nowe, rosnące, nieregularne zmiany). Wczesna diagnostyka z badaniem histopatologicznym zwiększa szansę na całkowite usunięcie nowotworu i dobre gojenie się rany.
Podstawowe informacje dotyczące operacji raka skóry
Dla planowania operacji raka skóry kluczowa jest klasyfikacja guza. Obejmuje ona typ komórek (np. rak podstawnokomórkowy, rak płaskonabłonkowy/spinaloma, czerniak/czerniak złośliwy), stopień złośliwości, wielkość i tempo wzrostu, a także to, czy w węzłach chłonnych lub innych narządach występują przerzuty (stadium). Pobraną tkankę bada się pod mikroskopem (histologia), aby pewnie wykryć komórki nowotworowe i ocenić, czy brzegi rany są wolne od guza.
W przypadku raka skóry metodą z wyboru jest zazwyczaj chirurgiczne usunięcie: chirurg wycina guz z zachowaniem bezpiecznego odstępu od zdrowej tkanki, aby całkowicie go usunąć. Preparat jest pobierany i badany histologicznie; jeśli wykryje się resztki guza, może być konieczna ponowna resekcja, aż do całkowitego usunięcia guza. W zależności od lokalizacji, stadium i wielkości operacja może odbywać się ambulatoryjnie w znieczuleniu miejscowym; większe zabiegi odbywają się w znieczuleniu ogólnym.
Zamknięcie rany po wycięciu odbywa się, w zależności od obszaru skóry i wielkości ubytku, za pomocą metod plastyczno-rekonstrukcyjnych, przeszczepu skóry lub w ramach gojenia wtórnego. Celem jest jak najpełniejsze usunięcie guza przy jednoczesnym osiągnięciu dobrego efektu kosmetycznego i pewnego gojenia rany.
Dodatkowo – w zależności od stadium i rodzaju nowotworu – można zastosować radioterapię, chemioterapię, immunoterapię lub krioterapię (np. zamrażanie ciekłym azotem). W przypadku czerniaka, przy określonej grubości guza, dodatkowo ocenia się węzeł chłonny strażniczy. Strukturalna opieka pooperacyjna pozwala ustalić, czy guz został całkowicie usunięty, oraz monitoruje ewentualne skutki uboczne (np. krwawienie wtórne, infekcja), a także gojenie się rany.
Rak białoskórny obejmuje przede wszystkim raka podstawnokomórkowego i raka płaskonabłonkowego (spinaliom). Celem operacji jest całkowite usunięcie guza z zachowaniem bezpiecznego odstępu od zdrowej tkanki, a jednocześnie zapewnienie dobrego gojenia się rany i jak najlepszego wyniku kosmetycznego. W zależności od stadium i wielkości guza zabieg może być wykonywany ambulatoryjnie w znieczuleniu miejscowym lub w znieczuleniu ogólnym.
Rak podstawnokomórkowy (basaliom):
Nieskomplikowane basaliomy są zazwyczaj wycinane z zachowaniem marginesu bezpieczeństwa wynoszącego około 5 mm. W przypadku guzów o niejasnych granicach wskazane jest zachowanie marginesu 5–10 mm. Jeszcze podczas operacji chirurdzy sprawdzają, czy brzeg cięcia jest wolny od nowotworu; jeśli nie, pobiera się dodatkową tkankę, aż do całkowitego usunięcia guza. W przypadku zmian na twarzy lub dłoniach zaleca się chirurgię kontrolowaną mikroskopowo (MKC), ponieważ rzadko dochodzi do nawrotów i oszczędza zdrową tkankę.
Dzięki operacji raka skóry raki podstawnokomórkowe często można wyleczyć, jeśli zostaną wykryte we wczesnym stadium © Sarawut | AdobeStock
Przebieg MKC (w uproszczeniu):
Po wycięciu rana często pozostaje początkowo otwarta i jest opatrywana. Pobraną tkankę bada się histologicznie. Jeśli na brzegach nadal znajdują się komórki nowotworowe, wykonuje się celową reekscyzję – oznaczenie na obszarze skóry umożliwia precyzyjne wykonanie zabiegu. Zamknięcie rany następuje dopiero wtedy, gdy wszystkie brzegi są wolne; w zależności od ubytku stosuje się zamknięcie pierwotne, plastykę rekonstrukcyjną z użyciem płata, przeszczep skóry lub gojenie wtórne.
Rak płaskonabłonkowy (spinaliom):
Rak płaskonabłonkowy jest nowotworem złośliwym i może dawać przerzuty. Standardem jest chirurgiczne usunięcie z odpowiednim marginesem bezpieczeństwa; w przypadku guzów trudnych do wyodrębnienia wskazane jest również badanie biopsji gruboigłowej (MKC). W przypadku większych zmian lub zaawansowanego stadium nowotworu węzły chłonne ocenia się klinicznie i obrazowo; w przypadku potwierdzonego zajęcia można je usunąć chirurgicznie. Nie zaleca się ogólnego profilaktycznego usuwania węzłów chłonnych.
Metody uzupełniające (w zależności od przypadku):
W zależności od wyników badań można zastosować radioterapię, terapię fotodynamiczną, krioterapię (zamrażanie ciekłym azotem) lub rzadziej chemioterapię – np. w przypadku raka in situ lub rogowacenia słonecznego. Wybór odpowiedniej terapii zależy od różnych czynników (rodzaj nowotworu, lokalizacja, stadium zaawansowania, choroby współistniejące).
W przypadku raka białego najskuteczniejszą metodą leczenia pozostaje chirurgiczne usunięcie guza. Jeśli nowotwór zostanie wykryty wcześnie i podjęta zostanie próba jego całkowitego usunięcia, szanse na wyleczenie są bardzo duże – zwłaszcza na twarzy metoda MKC pomaga całkowicie usunąć raka skóry, unikając jednocześnie usunięcia zdrowych tkanek i zapewniając dobry wynik leczenia.
Czarną postać raka skóry (czerniak, czerniak złośliwy) zazwyczaj usuwa się przede wszystkim chirurgicznie. Celem operacji jest całkowite usunięcie guza – czyli chirurgiczne wycięcie z odpowiednim marginesem bezpieczeństwa w stosunku do zdrowej tkanki. Szerokość marginesu bezpieczeństwa zależy od grubości guza (stopnia zaawansowania) i wynosi zazwyczaj od 1 do 2 cm. Mniejsze zabiegi mogą być częściowo wykonywane ambulatoryjnie w znieczuleniu miejscowym; większe zabiegi odbywają się na sali operacyjnej w znieczuleniu ogólnym. Tkanka jest następnie poddawana badaniu histopatologicznemu w celu potwierdzenia, że brzegi cięcia są wolne od nowotworu, a guz został całkowicie usunięty.
Węzły chłonne (węzły chłonne wartownicze):
Powyżej określonej grubości guza – często powyżej 1 mm – przeprowadza się celowe badanie odpowiedniego węzła chłonnego. W przypadku wykrycia komórek nowotworowych, w zależności od wyników, wskazane może być usunięcie węzła chłonnego lub ścisła obserwacja. Postępowanie zależy od stadium choroby i innych czynników.
Terapie uzupełniające w zaawansowanym stadium:
W przypadku obecności przerzutów lub wysokiego ryzyka nawrotu stosuje się dodatkowo immunoterapię, radioterapię lub (rzadziej) chemioterapię. Decyzje dotyczące terapii są podejmowane indywidualnie; ewentualne skutki uboczne są monitorowane podczas obserwacji pooperacyjnej.
Zamknięcie rany i przebieg leczenia:
Po usunięciu guza rana jest zamykana, w zależności od wielkości ubytku, metodą pierwotną lub za pomocą zabiegów plastyczno-rekonstrukcyjnych. Ważne jest dobre gojenie się rany oraz regularne kontrole – zwłaszcza w celu wczesnego wykrycia nowych zmian skórnych lub przerzutów oraz upewnienia się, że rak skóry został całkowicie wyleczony.
Po usunięciu guza o sposobie zamknięcia rany decyduje wielkość ubytku: zamknięcie pierwotne (bezpośrednie zszycie), plastyczna rekonstrukcja z użyciem płata lub przeszczep skóry. Małe ubytki mogą również goić się w procesie gojenia wtórnego. Celem jest całkowite usunięcie raka skóry, a jednocześnie osiągnięcie jak najlepszego wyniku kosmetycznego przy niezawodnym gojeniu się rany. W przypadku wrażliwych obszarów (np. twarzy) lekarze planują rekonstrukcję już przed operacją. Gojenie zależy m.in. od ukrwienia, profilaktyki infekcji i odnowy struktur komórkowych w skórze właściwej; staranne pielęgnowanie rany wspomaga ten proces.
Jak w przypadku każdej operacji, możliwe są skutki uboczne: krwawienie pooperacyjne, infekcja, obrzęk, ból lub opóźnione gojenie się rany. Mogą wystąpić przejściowe uczucia drętwienia lub podrażnienia; blizny są normalne, a widoczne zmiany skórne powinny być kontrolowane przez lekarza. Często dostosowuje się dawki leków (np. leków rozrzedzających krew). We wczesnych stadiach niektórych stanów przednowotworowych (np. rogowacenia słonecznego) lub zmian powierzchownych można rozważyć alternatywne metody – takie jak krioterapia/zamrażanie, terapia fotodynamiczna lub radioterapia – czyli leczenie raka skóry bez operacji. Wybór odpowiedniej opcji zależy od stadium, lokalizacji i chorób współistniejących. Pieprzyki mogą wyglądać podobnie; niejasne zmiany należy zbadać.
Po usunięciu raka skóry badanie histopatologiczne potwierdza, czy brzegi cięcia są wolne od nowotworu i czy wykryto komórki nowotworowe. Opieka pooperacyjna obejmuje badania skóry i węzłów chłonnych, a w zależności od wyników również badania obrazowe w celu wykluczenia przerzutów. Częstotliwość badań zależy od stadium i rodzaju nowotworu: w przypadku raka białego skóry leczenie jest zazwyczaj miejscowe i towarzyszą mu regularne kontrole; w przypadku czerniaków kontrole są zazwyczaj częstsze. Ważne są samokontrole skóry: nowe zmiany skórne lub znamiona (rozmiar, kolor, kształt) powinny być niezwłocznie zbadane. Im wcześniej zmiana zostanie wykryta i całkowicie usunięta, tym lepsze jest rokowanie w przypadku raka skóry.
Operacja raka skóry – dalsze informacje
Standardowe chirurgiczne usunięcie (wycięcie) z zachowaniem bezpiecznego odstępu od zdrowej tkanki jest metodą zgodną z wytycznymi, mającą na celu całkowite usunięcie guza. Stany przednowotworowe, takie jak rogowacenie słoneczne, można – w zależności od rozległości – leczyć farmakologicznie (np. kremami), za pomocą krioterapii/zamrażania lub terapii fotodynamicznej. W przypadku łagodnych i złośliwych nowotworów skóry obowiązuje zasada: złoty standard stanowi potwierdzenie histologiczne poprzez badanie mikroskopowe. Dla pacjentów ważne jest, aby wiedzieć, jak leczy się raka białego skóry, jakie są metody leczenia raka czarnego skóry oraz w jakich sytuacjach usunięcie raka skóry może odbywać się ambulatoryjnie. Informacje dotyczące usunięcia nowotworu, rekonstrukcji i opieki pooperacyjnej pomagają w podejmowaniu decyzji wspólnie z zespołem terapeutycznym.
