Każdy człowiek ma cztery przytarczyce. Głównym zadaniem tych gruczołów jest regulowanie poziomu wapnia i fosforanu w organizmie za pomocą hormonu przytarczyc (parathormonu). Zarówno wapń, jak i fosforan są kluczowymi czynnikami w budowie kości.
Jednak wapń odgrywa również bardzo ważną rolę w tkance nerwowej i mięśniach. Przez całą dobę przytarczyce mierzą poziom wapnia we krwi. Jeśli poziom ten spadnie zbyt mocno, parathormon powoduje, że z zapasów w kościach uwalnia się więcej wapnia.
W przypadku nadczynności przytarczyc (= hiperparatyreoidizm) wydzielana jest zbyt duża ilość parathormonu, nawet jeśli poziom wapnia we krwi jest prawidłowy. Wapń jest uwalniany z kości, co prowadzi do osteoporozy. Ponieważ w wyniku tego we krwi stale znajduje się więcej wapnia niż potrzebuje organizm, dochodzi również do zwiększonego wydalania wapnia. Powstają kamienie nerkowe.
Schematyczne przedstawienie kości i nerek. Dzięki uprzejmości dr. med. Georga Wille.
W przypadku nadczynności przytarczyc dochodzi do łagodnego rozrostu komórek przytarczyc, co powoduje powiększenie przytarczyc (zwykle do średnicy około 1 cm). Te tak zwane gruczolaki przytarczyc wytwarzają zbyt dużo parathormonu i zalewają nim organizm. Gruczolak wytwarza znacznie więcej hormonu niż jest to potrzebne (mała, niekontrolowana fabryka hormonów).
Preparat gruczołów przytarczyc. Dzięki uprzejmości dr. med. Georga Willego.
Bardzo często (ok. 80%) takie gruczolaki dotyczą tylko jednej z czterech przytarczyc. Według statystyk u pacjentów w około 20% przypadków występują dwie lub więcej dotkniętych gruczołów. Niezwykle rzadko nowotwór złośliwy powoduje nadczynność przytarczyc.
W wyniku zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej nadczynność przytarczyc powoduje zmiany w tkance kostnej. Kości tracą wapń, a tym samym stabilność. Lekarze nazywają to „zmiękczenie kości”, czyli osteoporozę.
Równie powszechne są bóle stawów i kości. Bóle układu ruchu spowodowane pierwotną nadczynnością przytarczyc są często mylnie rozpoznawane jako niejasne dolegliwości, ponieważ nie wykrywa się żadnej choroby. Dlatego często stawia się diagnozę zastępczą, jaką jest polimialgia reumatyczna. Kluczem do prawidłowej diagnozy byłoby zmierzenie poziomu wapnia i parathormonu we krwi (w tej samej próbce krwi).
W dalszym przebiegu choroby, z powodu zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej, coraz częściej dochodzi również do powstawania kamieni nerkowych. Osady wapniowo-fosforanowe często występują w małych naczyniach, zwłaszcza w nerkach, co w dłuższej perspektywie prowadzi do zaburzeń czynności nerek.
Do typowych objawów należą trudne do uchwycenia symptomy, takie jak zmęczenie, spadek wydajności i większa skłonność do stanów depresyjnych. Często mogą również występować nadciśnienie, zaparcia i zaburzenia rytmu serca.
Wczesne rozpoznanie nadczynności przytarczyc jest niezbędne, aby uniknąć długotrwałych uszkodzeń lub przynajmniej je ograniczyć. Niestety, choroba ta jest często wykrywana dopiero podczas rutynowych badań krwi. W takich przypadkach często stwierdza się jedynie nieznacznie podwyższony poziom wapnia.
Jeśli lekarz rodzinny stwierdzi, że poziom wapnia jest nieco zbyt wysoki, należy poprosić o oznaczenie stężenia parathormonu (PTH we krwi). Jeśli wartość ta również jest podwyższona, oznacza to wyraźną nadczynność przytarczyc.
Scyntygrafia i badania ultrasonograficzne są odpowiednimi metodami obrazowymi do lokalizacji nadczynnej przytarczycy.
W przypadku pierwotnej nadczynności przytarczyc należy chirurgicznie usunąć gruczolaka będącego przyczyną choroby w ramach operacji przytarczyc. Operacja ta jest minimalnie inwazyjna i bardzo dobrze tolerowana przez pacjentów. Ponieważ zazwyczaj nie wszystkie przytarczyce są w równym stopniu dotknięte chorobą, pozostałe gruczoły przejmują ważną funkcję regulacyjną w gospodarce wapniowej organizmu.
Jeśli operacja nie jest możliwa lub w celu pomostowania do terminu właściwej operacji, pacjent może być leczony farmakologicznie, np. za pomocą tzw. kalcymimetyków. Inne leki obniżają poziom wapnia we krwi i sprawiają, że więcej wapnia jest magazynowane w tkance kostnej.
Zwiększone spożycie płynów lub wlewy mogą ponadto zapobiegać powstawaniu kamieni nerkowych. Ponadto pacjenci powinni unikać pokarmów bogatych w wapń.
Gdy tylko chora przytarczycę zostanie usunięta chirurgicznie, a tym samym poziom wapnia we krwi się unormuje, ustaną również uszkodzenia dotkniętych narządów (kości, nerek, serca).
Bóle, które czasami utrzymywały się przez lata, bardzo często ustępują natychmiast po operacji. Często po kilku tygodniach pacjenci czują się znacznie bardziej energiczni, wypoczęci i mniej wyczerpani.
Lekarzami zajmującymi się leczeniem nadczynności przytarczyc są przede wszystkim endokrynolodzy (dokładna diagnoza).
Operację powinien przeprowadzić chirurg posiadający udokumentowane doświadczenie w zakresie chirurgii tarczycy i przytarczyc. Duża liczba przeprowadzonych operacji zwiększa doświadczenie i zmniejsza ryzyko powikłań. Fakt ten został wielokrotnie potwierdzony naukowo w ostatnich latach.
Kogo dotyczy nadczynność przytarczyc?
Najczęściej chorują kobiety powyżej 50. roku życia. Nadczynność przytarczyc występuje częściej u osób z przewlekłymi chorobami nerek lub niedoborem aktywnej witaminy D.
Jak wygląda leczenie pierwotnego nadczynności przytarczyc?
Diagnozę pierwotnego nadczynności przytarczyc stawia się na podstawie oznaczenia stężenia wapnia i PTH we krwi oraz dodatkowych badań obrazowych. Standardowym sposobem leczenia jest operacja, podczas której usuwa się chore przytarczyce lub gruczolaka. W większości przypadków prowadzi to do całkowitego wyleczenia. Jeśli operacja nie jest możliwa, leki mogą obniżyć poziom hormonów we krwi i złagodzić objawy.
Jak powstaje pierwotna nadczynność przytarczyc?
Pierwotna nadczynność przytarczyc powstaje najczęściej w wyniku łagodnego gruczolaka lub przerostu przytarczyc. Zmiany te prowadzą do zwiększonego i niekontrolowanego wydzielania parathormonu (PTH). Rzadziej przyczyną może być również nowotwór złośliwy.
Co oznacza łagodna nadczynność przytarczyc?
Łagodna nadczynność przytarczyc występuje, gdy przytarczyce wydzielają tylko nieznacznie zwiększoną ilość parathormonu (PTH). Często objawia się to jedynie nieznacznie podwyższonym poziomem wapnia we krwi, a wiele osób dotkniętych tą chorobą początkowo nie odczuwa żadnych objawów lub odczuwa jedynie objawy niespecyficzne, takie jak zmęczenie lub trudności z koncentracją. Często łagodny nadczynność przytarczyc wykrywa się przypadkowo podczas rutynowych badań
