Zaburzenia odżywiania (Eating Disorders): anoreksja, bulimia, zaburzenie związane z napadowym objadaniem się oraz zaburzenia odżywiania u dzieci

Zaburzenia odżywiania (ICD-10: F50) to choroby psychiczne, w których zachowania związane z jedzeniem uległy trwałej zmianie i nie służą już zaspokajaniu głodu, lecz są w coraz większym stopniu wykorzystywane do radzenia sobie z wewnętrznymi konfliktami. Osoby dotknięte tymi zaburzeniami niemal nieustannie myślą o jedzeniu, masie ciała i własnej sylwetce. Z jedzeniem często wiążą się zachowania kompulsywne, z których trudno jest samodzielnie się wyrwać.

W zależności od objawów wyróżnia się zasadniczo trzy główne formy zaburzeń odżywiania: anoreksję, bulimię oraz zaburzenie związane z napadowym objadaniem się. Ponadto istnieją formy mieszane, w których osoby dotknięte chorobą wykazują cechy różnych obrazów klinicznych, na przykład atypowa bulimia lub atypowa anoreksja.

Kolejną, rzadszą formą jest zespół pica, który występuje przede wszystkim u osób z opóźnieniami rozwojowymi, niepełnosprawnością intelektualną lub demencją i charakteryzuje się spożywaniem substancji niejadalnych, takich jak ziemia lub papier.

Główną cechą anoreksji jest chorobliwa potrzeba ciągłego zmniejszania masy ciała, połączona z silnym lękiem przed przybraniem na wadze. W przypadku bulimii nerwowej, potocznie nazywanej również „zaburzeniem objadania się i wymiotowania”, osoby dotknięte tą chorobą mają zazwyczaj normalną wagę, ale mają skłonność do wahań wagi i nawracających napadów objadania się, po których następują wymioty. W przypadku zaburzenia napadowego objadania się również występują nawracające napady objadania się, jednak osoby dotknięte tym zaburzeniem nie stosują następnie środków przeciwdziałających, takich jak wymioty lub środki przeczyszczające, co w dłuższej perspektywie może przyczyniać się do nadwagi i otyłości.

Zaburzenia odżywiania powstają zazwyczaj w wyniku współdziałania kilku czynników. Stres psychiczny, niska samoocena, konflikty rodzinne oraz presja społeczna wynikająca z określonego ideału piękna często odgrywają rolę w powstawaniu zaburzeń odżywiania. Rozważa się również czynniki biologiczne i genetyczne.

Szczególnie narażone są nastolatki i młodzi dorośli, ponieważ w tym okresie życia obraz własnego ciała i tożsamość odgrywają kluczową rolę.

Problem ten coraz częściej dotyczy jednak również młodszych dzieci, dlatego też zaburzenia odżywiania u dzieci cieszą się coraz większym zainteresowaniem środowiska specjalistów.

Objawy różnią się w zależności od rodzaju zaburzenia odżywiania, mają jednak wspólne cechy: zaburzone zachowania żywieniowe, zniekształcone postrzeganie własnego ciała oraz często towarzyszące im dolegliwości psychosomatyczne.

W zależności od objawów można wyróżnić trzy główne formy zaburzeń odżywiania:

• Anoreksja
• bulimia oraz
• zespół napadowego objadania się

Najważniejszą cechą anoreksji (anorexia nervosa) jest chorobliwa potrzeba zmniejszenia masy ciała. Osoby dotknięte tą chorobą odczuwają niemal paniczny lęk przed przybraniem na wadze.

Dlatego starają się dostarczać organizmowi jak najmniej pożywienia. Ponadto zwracają uwagę na to, by spożywane pokarmy zawierały jak najmniej kalorii. Wielu pacjentów często i intensywnie uprawia aktywność fizyczną, aby zwiększyć swoje zużycie energii.

Anoreksji towarzyszy zaburzenie postrzegania własnego ciała. Prowadzi to do tego, że osoby dotknięte tą chorobą, nawet przy skrajnej niedowadze, nadal uważają się za zbyt grube.

Z kolei w przypadku bulimii (bulimia nervosa) osoby dotknięte tą chorobą mają zazwyczaj normalną wagę, ale są podatne na wahania wagi. Istotną cechą charakterystyczną są napady objadania się, po których następuje wymiotowanie. Ponadto pacjenci z zaburzeniami odżywiania często w sposób niekontrolowany sięgają po środki przeczyszczające.

W przypadku zaburzenia napadowego objadania się (napady objadania się z utratą kontroli) pacjenci cierpią na nawracające napady objadania się. Jednak w przypadku tego zaburzenia behawioralnego osoby dotknięte chorobą nie podejmują działań mających na celu zmniejszenie masy ciała. Tracą poczucie sytości i kontrolę nad spożywanym pokarmem. Nawet jeśli napady objadania się trwają krótko, ich częstotliwość może prowadzić do otyłości.

Ponadto mogą występować mieszane formy zaburzeń odżywiania. Wówczas osoby dotknięte tym problemem wykazują cechy charakterystyczne dla różnych obrazów klinicznych.

Terminem określającym ten stan jest na przykład:

• nietypowa bulimia lub
• atypowa anoreksja

Kolejnym zaburzeniem odżywiania jest zespół pica. Występuje on u pacjentów z zaburzeniami rozwoju, niepełnosprawnością intelektualną lub demencją. Osoby te spożywają przedmioty nienadające się do spożycia, takie jak ziemia, skrawki papieru lub odchody.

Zaburzenia odżywiania dotykają osoby w różnym wieku i obu płci, przy czym dziewczęta i kobiety nadal chorują na nie nieproporcjonalnie często.

Oznaki zaburzeń odżywiania są stosunkowo częste wśród dzieci i młodzieży: ponad 20 procent osób w wieku od 11 do 17 lat wykazuje niepokojące objawy, na przykład silną niezadowoloność ze swojej sylwetki i wagi lub napady wilczego apetytu. Dziewczęta są dotknięte tym problemem prawie dwukrotnie częściej niż chłopcy. Jednak pozytywny wynik badania przesiewowego nie oznacza automatycznie, że występuje zaburzenie odżywiania, które można zdiagnozować klinicznie

Zaburzenia odżywiania u dzieci są w praktyce nadal często pomijane, ponieważ zaburzenia zachowań żywieniowych w młodym wieku nie są początkowo postrzegane jako samodzielna choroba. Pierwsze niepokojące objawy pojawiają się już w wieku szkolnym, na przykład coraz bardziej wybredne lub restrykcyjne zachowania żywieniowe, obawy dotyczące własnej wagi lub wyraźne unikanie niektórych posiłków. Ponieważ dzieci nie potrafią jasno wyrazić swoich myśli i obaw związanych z jedzeniem i ciałem, odpowiednie oznaki często są dostrzegane przez rodziców i opiekunów dopiero w późniejszym czasie.

Wczesny początek choroby, zwłaszcza przed 11. rokiem życia, uznaje się za czynnik niekorzystny dla jej dalszego przebiegu. Jednocześnie organizm dziecka znajduje się jeszcze w fazie wzrostu, dlatego objawy niedoborów odżywczych i utrzymująca się niedowaga mogą mieć w tym przypadku szczególnie poważne konsekwencje dla rozwoju fizycznego. Pediatrzy oraz specjalistyczne ośrodki psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej odgrywają zatem kluczową rolę we wczesnym rozpoznawaniu zaburzeń odżywiania u dzieci i wdrażaniu leczenia dostosowanego do wieku, w które zazwyczaj ściśle angażowana jest również rodzina.

Lekarz stawia diagnozę na podstawie wywiadu i badania fizykalnego pacjenta.

Niedowagę, nadwagę oraz otyłość ocenia na podstawie wskaźnika masy ciała (BMI). BMI określa stosunek masy ciała do wzrostu danej osoby.

W przypadku anoreksji masa ciała jest co najmniej o 15% niższa od normy. U dziewcząt i kobiet często dochodzi do braku miesiączki, może też pojawić się wypadanie włosów i uszkodzenia zębów.

Aby zdiagnozować bulimię, napady objadania się muszą występować co najmniej dwa razy w tygodniu przez okres co najmniej trzech miesięcy. Ponadto możliwe są zaburzenia pracy serca i układu krążenia, choroby nerek oraz schorzenia żołądkowo-jelitowe. 

W przypadku zaburzenia objadania się konieczne jest wystąpienie co najmniej trzech z poniższych pięciu cech:

• jedzenie bez uczucia głodu
• nadmiernie szybkie jedzenie
• jedzenie aż do pojawienia się uczucia przepełnienia
• jedzenie w samotności z powodu poczucia winy
• Emocje, takie jak depresja, odraza lub wstyd po napadach objadania się

Monachijskie stowarzyszenie ANAD e.V. – Centrum Pomocy w Zakresie Zaburzeń Odżywiania – oferuje test do samodzielnej oceny zachowań żywieniowych. Uwaga: test ten stanowi jedynie orientacyjne wskazówki. W żadnym wypadku nie może zastąpić wizyty u lekarza.

Terapia zaburzeń odżywiania opiera się na dwóch filarach:

• Psychoterapia oraz
• terapia żywieniowa

Może być prowadzona zarówno ambulatoryjnie, jak i stacjonarnie. W szczególnie ciężkich przypadkach istnieje możliwość długotrwałego leczenia w terapeutycznych grupach mieszkaniowych.

Główne cele terapii:

• nauka prawidłowych nawyków żywieniowych
• Stabilizacja masy ciała
• Przywrócenie pozytywnego obrazu własnego ciała
• Rozwinięcie normalnego odczuwania głodu i sytości
• Odzyskanie radości i przyjemności z jedzenia

W ramach psychoterapii na pierwszym planie znajduje się leczenie objawów nieprawidłowych zachowań żywieniowych. Należą do nich przede wszystkim głodzenie się, wymioty, napady objadania się oraz niskie poczucie własnej wartości.

W miarę możliwości terapeuta i pacjent powinni wspólnie zidentyfikować przyczyny zaburzeń zachowań żywieniowych i przywrócić równowagę psychiczną.

Oprócz terapii poznawczo-behawioralnej stosowana jest również systemowa terapia rodzinna. Dzięki temu osoby dotknięte zaburzeniami są w stanie samodzielnie przejąć odpowiedzialność za swoje zachowania żywieniowe i masę ciała.

Leczenie zorientowane na rodzinę jest odpowiednie przede wszystkim dla młodzieży, która nadal mieszka z rodzicami. Pomocne jest w tym przypadku zaangażowanie całej rodziny w rozwiązywanie problemów spowodowanych zaburzeniami odżywiania.

Terapia żywieniowa ma na celu uświadomienie osobom dotkniętym zaburzeniami objawów i konsekwencji nieprawidłowych zachowań żywieniowych.

Ponadto eksperci przekazują wiedzę na temat:

• uporządkowaną strukturę posiłków
• optymalnej wielkości porcji oraz
• zdrowej żywności

Terapia ambulatoryjna

Leczenie ambulatoryjne odbywa się kilka razy w tygodniu u psychoterapeuty prowadzącego prywatną praktykę.

Należy spełnić następujące warunki:

• wskaźnik BMI powyżej 15
• regularny przyrost masy ciała przy niedowadze
• brak znaczących objawów bulimii (np. gwałtownych napadów objadania się, częstych wymiotów, nadmiernego nadużywania środków przeczyszczających)
• widoczna świadomość problemu i motywacja do zmiany zachowań żywieniowych
• brak ryzyka samobójstwa
• spójne środowisko społeczne

Regionalne grupy wsparcia oferują dodatkowe wsparcie dla osób dotkniętych tą chorobą. Należy koniecznie upewnić się, że spotkania prowadzi odpowiednia osoba.

Wykwalifikowanymi liderami grup mogą być osoby dotknięte chorobą, które intensywnie zmierzyły się ze swoją chorobą i są stabilne. Istnieją również grupy prowadzone przez profesjonalistów, takie jak pedagodzy społeczni lub psychoterapeuci.

Leczenie stacjonarne

Leczenie stacjonarne jest wskazane w przypadku bardzo ciężkich oraz szczególnie długotrwałych zaburzeń odżywiania i rozważa się je pod następującymi warunkami:

• wskaźnik BMI poniżej 15
• szybka utrata masy ciała, która ponadto utrzymuje się przez dłuższy czas
• znaczne objawy bulimii (na przykład gwałtowne napady objadania się i częste wymioty, nadmierne nadużywanie środków przeczyszczających)
• ryzyko samobójstwa
• brak stabilnego środowiska społecznego
• niepowodzenie terapii ambulatoryjnej

W przypadku pacjentów cierpiących na anoreksję często konieczne jest leczenie szpitalne, ponieważ utrata masy ciała wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zgonu.

Technologie cyfrowe w terapii

Znani eksperci naukowi zrzeszyli się w Niemieckim Towarzystwie Zaburzeń Odżywiania (DGESS e.V.). Badają oni między innymi internetowe formy terapii.

Służą one między innymi do opieki po zakończeniu pobytu w szpitalu. Na stronie internetowej stowarzyszenia można znaleźć informacje na temat aktualnego stanu badań.

Szczególnie w przypadku młodszych pacjentów wczesne rozpoczęcie terapii daje duże szanse na wyleczenie. Jeśli Państwo lub ktoś z Państwa rodziny cierpi na zaburzenia odżywiania, ważne jest, aby jak najszybciej zasięgnąć porady lekarza.

Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym lepiej wraca do normy waga, a osoby dotknięte zaburzeniami odzyskują normalną oczekiwaną długość życia.

W niektórych przypadkach zaburzenia odżywiania pozostają jednak przewlekłe nawet podczas leczenia lub dochodzi do nawrotów.

Szanse na wyleczenie maleją wraz z:

• rozpoczęciem choroby przed 11. rokiem życia
• niską masą ciała wyjściową oraz
• długim czasem trwania zaburzeń odżywiania

Szczególnie pacjenci cierpiący na anoreksję są narażeni na odwodnienie lub ostrą niewydolność narządową prowadzącą do śmierci.

Dlatego bliscy powinni jak najwcześniej dostrzegać objawy zaburzeń odżywiania i podjąć odpowiednie działania terapeutyczne.

Jakie są zaburzenia odżywiania?

Najczęstsze formy to anoreksja (Anorexia Nervosa), bulimia (Bulimia Nervosa) oraz zaburzenie związane z napadowym objadaniem się. Oprócz tego istnieją formy mieszane, a także rzadsze schorzenia, takie jak zespół pica.

Jak rozpoznać początkowe stadium zaburzeń odżywiania?

Sygnałami ostrzegawczymi są między innymi wyraźnie zmienione zachowania żywieniowe, znaczna niedowaga lub wahania wagi, silny lęk przed przybraniem na wadze, obsesyjne myślenie o jedzeniu i ciele oraz wycofanie się z życia społecznego.

Czy zaburzenia odżywiania można wyleczyć?

Tak, zwłaszcza w przypadku wczesnego rozpoczęcia leczenia szanse na wyleczenie są duże. Terapia zazwyczaj łączy psychoterapię z towarzyszącą jej terapią żywieniową i, w zależności od stopnia zaawansowania, odbywa się ambulatoryjnie lub stacjonarnie.

Do kogo mogą zwrócić się osoby dotknięte zaburzeniami odżywiania oraz ich bliscy?

Pierwszymi punktami kontaktowymi są lekarze rodzinni, specjaliści, poradnie oraz grupy wsparcia.