Osierdzie to medyczne określenie na torebkę serca. Jest to rodzaj torebki, w której znajduje się serce. Ściśle rzecz biorąc, osierdzie składa się z dwóch połączonych ze sobą błon, pomiędzy którymi znajduje się płyn. Płyn ten nazywany jest również płynem osierdziowym i jest stale wytwarzany oraz ponownie wchłaniany przez warstwy osierdzia. Dlatego też błony osierdzia nazywane są również warstwami tkanki surowiczej. Aby zapewnić prawidłowe funkcjonowanie osierdzia, między warstwami musi znajdować się 10–50 ml płynu. Warstwa ta nazywana jest również jamą osierdziową.
U pacjentów z wysiękiem osierdziowym między błonami osierdzia gromadzi się zwiększona ilość płynu. Powstający płyn jest stale wchłaniany przez organizm w celu utrzymania stabilnego krążenia. Jednak w przypadku wysięku osierdziowego, zazwyczaj w bardzo krótkim czasie, do jamy osierdziowej dostaje się znacznie więcej płynu niż z niej wypływa, przez co jama ta stopniowo się wypełnia. W wyniku tego uciskany mięsień sercowy traci swoją wydajność i nie jest już w stanie całkowicie wypełnić komór serca krwią. Ograniczenie to dotyczy przede wszystkim wypełnienia rozkurczowego, co dodatkowo zmniejsza wydajność serca. Jeśli płyn gromadzi się w krótkim czasie, już około 150–200 ml wystarczy, aby spowodować niewydolność serca. W przypadku przewlekłego wysięku, który tworzy się przez tygodnie i miesiące, może zgromadzić się nawet 2000 ml, zanim zacznie to powodować problemy.
Wiele osób określa tę chorobę również jako wysięk osierdziowy, ponieważ dotknięta jamy osierdziowej znajduje się bezpośrednio obok osierdzia. Niewielkie wysięki osierdziowe są bardzo rzadko zauważane przez osoby dotknięte tą dolegliwością. Niewielki wysięk osierdziowy nie wywołuje jeszcze odczuwalnych objawów. Dopiero w przypadku poważnych wysięków pojawia się wiele dolegliwości. Oprócz zmniejszonej wydajności serca często pojawiają się objawy wskazujące na niewydolność serca. Należą do nich wyraźnie widoczne zastój krwi w żyłach szyjnych oraz sinica warg.
Tamponada osierdziowa to ostry, zagrażający życiu rodzaj wysięku osierdziowego, w którym płyn szybko gromadzi się w jamie osierdziowej, co prowadzi do krytycznego wzrostu ciśnienia. Ogranicza to normalne rozszerzanie się serca podczas fazy napełniania, co znacznie upośledza napełnianie rozkurczowe i sprawia, że serce nie jest w stanie pobrać wystarczającej ilości krwi. W konsekwencji zmniejsza się wydolność wyrzutowa, co dotyczy w szczególności całego serca i funkcji prawej komory i może prowadzić do ciężkiej niewydolności serca. Typowymi objawami klinicznymi są widoczne zastój w żyłach szyjnych, spadek ciśnienia krwi oraz charakterystyczny puls paradoksalny. Nieleczona tamponada osierdziowa może szybko doprowadzić do wstrząsu, dlatego stanowi stan nagły wymagający natychmiastowej interwencji medycznej.
Do wysięku osierdziowego mogą prowadzić różne przyczyny.
- Uraz serca
- Zawał serca (zawał mięśnia sercowego)
- Choroby zakaźne
- Zapalenie zastawek serca
- Choroby nowotworowe (rak piersi i płuc)
- Operacja serca
- infekcje bakteryjne lub grzybicze
- idiopatyczne (bez wyraźnej przyczyny)
Do rzadkich, ale zagrażających życiu przyczyn zalicza się również rozwarstwienie aorty, które może prowadzić do szybkiego krwawienia do osierdzia. Jednak w około połowie przypadków nie można ustalić jednoznacznej przyczyny (idiopatyczne).
Czy wysięk osierdziowy jest niebezpieczny?
Ponieważ wysięk osierdziowy może prowadzić do ograniczenia lub utraty wydolności pompowania serca, zasadniczo każdy wysięk osierdziowy stanowi potencjalne zagrożenie dla życia. Istnieje jednak odmiana, która jest najbardziej niebezpieczna: krwawy wysięk osierdziowy, zwany również hematoperikardem. W tym przypadku dochodzi do krwawienia do osierdzia, wywołanego m.in. pęknięciem komory serca.
Rozumie się przez to pęknięcie ściany serca, które może powstać np. w wyniku rozległego zawału serca. Można to wyjaśnić tym, że w wyniku zawału serca dochodzi do martwicy tkanki mięśniowej, a blizna sprawia, że ściana nie jest już tak stabilna jak wcześniej. W wyniku pęknięcia dochodzi do silnego i szybkiego krwawienia do osierdzia, które może całkowicie ucisnąć komory serca. Nazywa się to również tamponadą osierdziową, która stanowi stan nagły.
Jeśli krwawienie nie zostanie natychmiast zatrzymane, a osierdzie nie zostanie otwarte i krwiak usunięty, istnieje bezpośrednie zagrożenie życia. Również uraz serca, np. spowodowany pchnięciem nożem lub kulą z pistoletu, może prowadzić do tamponady osierdziowej. Wreszcie, pęknięcie aorty w okolicy jej ujścia również często prowadzi do krwiaka osierdziowego lub tamponady osierdziowej.
Krwotok osierdziowy jest na szczęście bardzo rzadkim, ale poważnym i zagrażającym życiu powikłaniem badania cewnikowania serca lub wszczepienia rozrusznika serca. W takich przypadkach mówi się o jatrogennej przyczynie krwiaka osierdziowego, co oznacza „spowodowanym przez lekarza”.
Jakie choroby zakaźne mogą prowadzić do wysięku osierdziowego?
Również liczne choroby zakaźne mogą prowadzić do wysięku osierdziowego. Często towarzyszy on gruźlicy, opryszczce i HIV. Ponadto wysięk osierdziowy i niewydolność serca wzajemnie się warunkują. Podczas gdy zwężenie mięśnia sercowego prowadzi do drastycznego spadku wydolności, niewydolność serca spowodowana niewystarczającą wydajnością serca powoduje również gromadzenie się płynu w jamie osierdziowej. Ponadto choroba ta często wiąże się z ryzykiem operacji serca. Nierzadko dochodzi do łagodnego zapalenia osierdzia (perikarditis), które może szybko wywołać wysięk.
W końcu również niektóre nowotwory prowadzą do tej choroby. Oprócz raka piersi i płuc, również białaczka jest znana jako czynnik wywołujący ciężki wysięk osierdziowy. Ponadto reumatyzm, wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna prowadzą do tych klasycznych objawów. Są to trzy szczególnie ciężkie choroby immunologiczne.
Ciężki wysięk osierdziowy może prowadzić do wielu powikłań. Zazwyczaj pacjenci cierpią na
- ciężką dusznością,
- niskiej wytrzymałości oraz
- bolesnym kaszlem.
Jeśli jednak choroba pozostaje nieleczona, szybko pojawia się sinica warg i dochodzi do tzw. tamponady osierdziowej. Jest to stan, w którym serce nie jest już w stanie wykonywać swoich funkcji z powodu ogromnego ciśnienia w jamie osierdziowej. Ponadto często dochodzi do zwężenia tętnic wieńcowych przez coraz bardziej rozszerzającą się osierdzie. W związku z tym nie dostarczają one już sercu tlenu i niezbędnych składników odżywczych. Ostatecznie prowadzi to zazwyczaj do zatrzymania akcji serca i śmierci pacjenta. W ciężkich przypadkach może to prowadzić do szybkiego wzrostu objętości osierdzia, co ma skutki zagrażające życiu.
W przypadku podejrzenia wysięku osierdziowego należy działać szybko. Nawet łagodna postać choroby może prowadzić do ciężkiego wysięku osierdziowego, a tym samym do poważnych powikłań. Z tego powodu już przy niewielkim podejrzeniu zleca się badanie ultrasonograficzne serca (echokardiografię). Oprócz ilości płynu, wskazówką na większy wysięk może być również tzw. alternans elektryczny w EKG. W niektórych przypadkach wykonuje się dodatkowo tomografię komputerową (TK). Jeśli badania te potwierdzą podejrzenia, konieczne może być pobranie niewielkiej ilości płynu z jamy osierdziowej. W medycynie nazywa się to nakłuciem osierdzia. Pobrany płyn musi następnie zostać zbadany przede wszystkim pod kątem komórek nowotworowych i patogenów.
Zdjęcie tomograficzne wysięku osierdziowego; autor: James Heilman, MD – praca własna, CC BY-SA 3.0, link
Następnie zazwyczaj zleca się zebranie wywiadu. W ramach wywiadu bierze się pod uwagę w szczególności wcześniejsze choroby, infekcje lub traumatyczne wydarzenia. Służy to między innymi ustaleniu wszystkich czynników ryzyka oraz ewentualnych chorób dziedzicznych pacjenta. W większości przypadków wywiad nie przynosi konkretnych wyników, jednak pozwala wykluczyć wiele groźnych chorób jako przyczynę.
Jednak do postawienia diagnozy i rozpoczęcia leczenia wystarczy, że pacjent skarży się na duszności i ciągłe zmęczenie, a podczas badania ultrasonograficznego lub tomografii komputerowej wyraźnie widać nadmierną ilość płynu w osierdziu. W przypadku ciężkich chorób płyn ten otacza całe serce i jest dzięki temu wyraźnie widoczny.
Leczenie wysięku osierdziowego zależy zasadniczo od ciężkości choroby oraz jej przyczyny. Przewlekły wysięk rzadko prowadzi do poważnych powikłań i nie jest już leczony, zwłaszcza u pacjentów w podeszłym wieku. Wynika to między innymi z faktu, że każde leczenie wiąże się z ryzykiem, a zwłaszcza w podeszłym wieku może to mieć poważne konsekwencje. Dlatego u starszych pacjentów z niewielkimi dolegliwościami rezygnuje się z inwazyjnych zabiegów (takich jak np. nakłucie lub drenaż). Natomiast ostry wysięk w osierdziu stanowi bezpośrednie zagrożenie, które należy leczyć niezależnie od wieku.
Zasadniczo leczenie zależy od choroby podstawowej. W przypadku niewielkich wysięków spowodowanych infekcjami leczy się przede wszystkim chorobę zakaźną. Czasami w takich przypadkach, zwłaszcza w przypadku chorób wirusowych, wystarczy kilka dni leżenia w łóżku. Wizyta u lekarza jest jednak niezbędna, ponieważ ciężkie wysięki w osierdziu mogą szybko stać się zagrażające życiu. W przypadku bólu konieczne i pomocne może być leczenie farmakologiczne. Zazwyczaj stosuje się niewielkie dawki ibuprofenu. Natomiast w przypadku uporczywej choroby zakaźnej, zwłaszcza wywołanej przez bakterie, rozpoczyna się specyficzną terapię antybiotykami.
W niektórych przypadkach leczenie farmakologiczne nie przynosi efektów. Wówczas może być konieczne wykonanie tzw. nakłucia osierdziowego. Zabieg ten polega na wprowadzeniu igły do jamy osierdziowej pacjenta, a następnie usunięciu nadmiaru płynu za pomocą kaniuli. Może ona służyć zarówno celom diagnostycznym, jak i terapeutycznym i jest określana jako diagnostyczne nakłucie osierdzia. W ostrych przypadkach nakłucie służy przede wszystkim szybkiemu odciążeniu serca.
1. Co to jest wysięk osierdziowy?
Wysięk osierdziowy to nagromadzenie płynu w osierdziu, które może ograniczać ruchomość serca.
2. Kiedy wysięk osierdziowy staje się niebezpieczny?
Wysięk osierdziowy staje się niebezpieczny przede wszystkim w przypadku szybkiego wzrostu ilości płynu, ponieważ może to prowadzić do tamponady osierdziowej.
3. Jak rozpoznaje się wysięk osierdziowy?
W celu rozpoznania często stosuje się echokardiografię, która pozwala na wiarygodne wykrycie wysięku osierdziowego.
4. Jak leczy się wysięk osierdziowy?
Leczenie zależy od przyczyny i stopnia zaawansowania i obejmuje zarówno leczenie zachowawcze, jak i operacyjne, a także udrożnienie poprzez nakłucie terapeutyczne.
