Łagodzenie zapalenia zatok: objawy, diagnostyka i leczenie przewlekłego zapalenia zatok

Zapalenie zatok to stan zapalny błony śluzowej w zatokach przynosowych – czyli wypełnionych powietrzem jamach w kościach czaszki, które są połączone z jamą nosową. 

Należą do nich zatoki czołowe, szczękowe, sitowe i klinowe. Każda zatoka jest wyłożona błoną śluzową i połączona z nosem za pomocą małych otworów.

Lekarze rozróżniają dwie formy zapalenia zatok:

• Ostre zapalenie zatok przynosowych: rozwija się zazwyczaj po przeziębieniu i trwa zazwyczaj krócej niż 12 tygodni.
• Przewlekłe zapalenie zatok: jeśli dolegliwości utrzymują się dłużej niż 12 tygodni, mówi się o postaci przewlekłej. Może ona mieć charakter stały lub nawracający.

Zwykle błona śluzowa wytwarza śluz, który wiąże kurz, substancje obce i patogeny. Przez kanały łączące wydzielina może spływać w kierunku nosa i gardła. W przypadku zapalenia zatok błony śluzowe są podrażnione, opuchnięte lub ulegają zapaleniu. W rezultacie pogarsza się wentylacja, a jama nie może już odpowiednio się drenażować.

Dla osób dotkniętych tą chorobą oznacza to często znaczne pogorszenie jakości życia z powodu zatkanego nosa, bólów głowy i ogólnego złego samopoczucia.

Dolegliwości różnią się w zależności od lokalizacji dotkniętej zapaleniem zatoki. Częste objawy to:

• Zatkany lub cieknący nos
• Uczucie ucisku w twarzy, zwłaszcza w okolicy czoła, oczu i policzków
• Bóle głowy, które mogą nasilać się podczas schylania się
• Osłabiony zmysł węchu
• Zmęczenie i osłabienie
• Ropna wydzielina z nosa
• Gorączka w przypadku infekcji bakteryjnej
• Ból twarzy lub ucisk nad zatokami szczękowymi

Uwaga: Jeśli zapalenie obejmuje jednocześnie kilka zatok przynosowych, mówi się o zapaleniu wszystkich zatok przynosowych (pansinusitis).

Jeśli na przykład zajęte są zatoki szczękowe, mogą wystąpić bóle w okolicy policzków lub górnej szczęki. Sinusitis maxillaris określa właśnie tę lokalizację.

Ostre zapalenie powstaje najczęściej w wyniku infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych, czyli zwykłego kataru wywołanego przez wirusa. Z powodu obrzęku śluz nie może już prawidłowo odpływać – co stanowi idealną pożywkę dla bakterii.

Możliwymi czynnikami wywołującymi są:

• wirusy (np. w przypadku przeziębienia)
• Bakterie (często w wyniku nadkażenia)
• Rzadziej: grzyby
  

Czynniki ryzyka wystąpienia zapalenia zatok to między innymi:

• Alergie (np. katar sienny)
• Astma oskrzelowa
• Przegroda nosowa
• Polipy nosowe
• Nietolerancja leków przeciwbólowych
• Palenie
• Przewlekłe podrażnienia spowodowane zanieczyszczeniami lub suchym powietrzem
• Anatomiczne zwężenia

Diagnoza rozpoczyna się od szczegółowej rozmowy z lekarzem (wywiad) oraz badania nosa i błony śluzowej nosa. Stosowane metody badawcze:

• Endoskopia nosa: obejrzenie jamy nosowej za pomocą małej kamery
• Badanie ultrasonograficzne (głównie u dzieci)
• Tomografia komputerowa (TK): ważna w przypadku przewlekłego zapalenia zatok lub przed operacją
• Testy alergiczne: w przypadku podejrzenia współistnienia alergii
• Wymaz: w przypadku podejrzenia infekcji bakteryjnej

Leczenie zależy od tego, czy zapalenie zatok ma przebieg ostry czy przewlekły oraz od tego, co je wywołuje. Celem jest złagodzenie podrażnienia błon śluzowych, poprawa drenażu, złagodzenie bólu i przywrócenie funkcji oddechowej.

Ostre zapalenie zatok – leczenie:

W większości przypadków ostre zapalenie zatok ustępuje bez specjalnego leczenia. Pomocne są:

• aerozol do nosa lub krople do nosa zawierające substancję zmniejszającą obrzęk (nie dłużej niż 7 dni)
• Inhalacje roztworem soli fizjologicznej
  
• Picie dużej ilości płynów w celu rozrzedzenia śluzu
• Leki przeciwbólowe w razie potrzeby
• Wilgotne ciepło (np. kąpiele parowe, prysznice do nosa)

Stosowanie antybiotyków może być konieczne tylko w przypadku infekcji bakteryjnej.

Domowe sposoby, takie jak inhalacje, picie dużej ilości płynów, podwyższona pozycja podczas snu i płukanie nosa, mogą pomóc w łagodnym przebiegu zapalenia błony śluzowej nosa i zatok. Nie zastępują one jednak konsultacji lekarskiej w przypadku silnego bólu, wysokiej gorączki lub utrzymujących się dolegliwości.

Przewlekłe zapalenie zatok – leczenie:

W przypadku postaci przewlekłej przyczyną są zazwyczaj zmiany strukturalne lub zapalne. Opcje leczenia to:

• aerozole do nosa lub tabletki zawierające kortyzon
  
• Leczenie alergii, jeśli ma ona związek z chorobą
• Operacja (np. endoskopowa chirurgia zatok przynosowych) w przypadku wyraźnych dolegliwości lub anatomicznych zwężeń

Celem operacji w ramach chirurgii zatok przynosowych jest poprawa wentylacji i drenażu zatok.

Ostre zapalenie zatok zazwyczaj ustępuje bez powikłań w ciągu 1–2 tygodni. Ważne jest, aby konsekwentnie wyleczyć chorobę, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na sąsiednie struktury (np. oczy, mózg).

Przewlekłe zapalenie zatok może znacznie obniżyć jakość życia. Jednak dzięki odpowiedniemu leczeniu zapalenia zatok przynosowych (farmakologicznemu lub chirurgicznemu) zazwyczaj możliwe jest dobre opanowanie objawów.

Powikłania występują rzadko, ale mogą być poważne. W wyjątkowych przypadkach zapalenie może rozprzestrzenić się na oczodół, okostną lub mózg. Dlatego silne, jednostronne lub nagle nasilające się dolegliwości powinny zostać zbadane przez lekarza. 

Lekarz laryngolog (specjalista chorób ucha, nosa i gardła) jest właściwą osobą do konsultacji w sprawie diagnozy i terapii. Za leczenie przewlekłego zapalenia błony śluzowej nosa i zatok odpowiedzialni są m.in. lekarze chirurgii głowy i szyi. 

Zapalenie zatok (sinusitis) jest częstą i często nieprzyjemną chorobą. Podczas gdy postać ostra jest zazwyczaj łagodna, przewlekłe zapalenie zatok może być uporczywe. Dzięki wczesnej diagnozie i odpowiedniemu leczeniu można uniknąć powikłań i znacznie złagodzić dolegliwości.

Co szybko pomaga w przypadku zapalenia zatok?

W przypadku ostrego zapalenia zatok często pomagają środki zmniejszające obrzęk, inhalacje, płukanie nosa, picie dużej ilości płynów i odpoczynek. Krótkotrwałe stosowanie aerozolu do nosa może ułatwić oddychanie.

Jak długo trwa zapalenie zatok?

Ostre zapalenie zatok trwa zazwyczaj od kilku dni do około 2 tygodni. Jeśli dolegliwości utrzymują się dłużej niż 12 tygodni, stan ten uznaje się za przewlekły i należy zgłosić się do laryngologa.

Czy zapalenie zatok jest zakaźne?

Samo zapalenie zatok nie jest bezpośrednio zakaźne. Zakaźna może być jednak infekcja leżąca u jego podstaw, na przykład przeziębienie, które przenosi się drogą kropelkową lub poprzez kontakt.

Kiedy należy udać się do lekarza?

Wizyta u lekarza jest wskazana, jeśli dolegliwości utrzymują się dłużej niż 10 dni, występuje wysoka gorączka, silny ból twarzy lub dolegliwości ponownie nasilają się po krótkiej poprawie.

Słowniczek

• Zapalenie zatok: stan zapalny zatok przynosowych
• Ostre: pojawiające się nagle, krótkotrwałe
• Przewlekły: długotrwały, trwający ponad 12 tygodni
• Przegroda nosowa: ścianka dzieląca nos
• Osty: kanały łączące nos z zatokami
• Endonazalny: przez nos
• Pansinusitis: zapalenie wszystkich zatok