Ścięgno Achillesa (Tendo calcaneus) jest najgrubszym i najsilniejszym ścięgnem w ludzkim ciele. Łączy ono część mięśni zginających nogę z częścią szkieletu stopy.
Ścięgno to przyczepia się do tzw. mięśnia trójgłowego łydki (musculus triceps surae). W przedłużeniu tego mięśnia biegnie stromo w górę, stając się przy tym znacznie cieńsze. W ten sposób około czterech centymetrów od początku znajduje się jego najwęższe miejsce. Następnie znów się poszerza i ostatecznie przyczepia się do kości piętowej.
Łącznie ścięgno Achillesa ma długość od 15 do 20 centymetrów.
Jej najważniejszą funkcją jest zgięcie podeszwowe, czyli zgięcie stopy lub palców w kierunku podeszwy stopy. Umożliwia ona również opuszczenie stopy w okolicy stawu skokowego.
Ścięgno Achillesa odgrywa więc kluczową rolę przede wszystkim podczas chodzenia i biegania.
Zerwanie ścięgna Achillesa (kod ICD: S86.0) znane jest również jako pęknięcie ścięgna Achillesa. Jest to całkowite lub częściowe zerwanie ścięgna Achillesa.
Rzadko takie zerwanie jest spowodowane działaniem siły zewnętrznej. Zerwanie wynika raczej z przewlekłego przeciążenia, na przykład spowodowanego zbyt intensywnym lub niewłaściwym treningiem sportowym. Często zerwanie ścięgna dotyczy obszaru kilka centymetrów powyżej kości piętowej, gdzie ścięgno jest najbardziej wrażliwe.
Często ścięgno pęka w najwęższym miejscu, ale czasami dochodzi również do zerwania w miejscu przyczepu ścięgna.
Położenie ścięgna Achillesa w tylnej części stopy i ilustracja zerwania ścięgna Achillesa © Henrie / Fotolia
Po zerwaniu ścięgna Achillesa staw skokowy nie jest już w pełni sprawny, co prowadzi do ograniczenia ruchomości.
W zależności od rodzaju urazu zerwanie ścięgna Achillesa można leczyć zachowawczo lub operacyjnie.
Zerwanie ścięgna Achillesa jest typowym urazem sportowym. Ścięgno zrywa się najczęściej w wyniku nagłego i silnego obciążenia. Szczególnie szybkie sprinty z gwałtownymi zatrzymaniami i wieloma nagłymi zmianami kierunku obciążają staw skokowy. Ryzykowne dla ścięgna Achillesa są na przykład
- tenis,
- piłka nożna,
- narciarstwo lub
- bieganie.
U osób niewytrenowanych ścięgno Achillesa może zerwać się już przy niewielkim obciążeniu.
Szybkie zmiany kierunku podczas uprawiania sportu są najczęściej przyczyną zerwania ścięgna Achillesa © pavel1964 / Fotolia
Zasadniczo jednak obowiązuje zasada: zdrowe ścięgno Achillesa nie pęka. W większości przypadków jeszcze przed samym zerwaniem dochodzi do uszkodzenia tkanki ścięgna.
Na przykład stany zapalne spowodowane najmniejszymi pęknięciami mogą osłabiać wytrzymałość struktury ścięgna. Należą do nich achillodynia lub piętka Haglunda.
Szczególnie często takie uszkodzenia ścięgna występują w przypadku chorób takich jak
. Jednak również długotrwałe obciążenia mogą trwale uszkodzić tkankę ścięgna.
Oprócz intensywnego uprawiania sportu z nagłymi ruchami istnieją inne czynniki ryzyka zerwania ścięgna Achillesa. Należą do nich
- wrodzone lub nabyte wady stóp (na przykład płaskostopie),
- nieodpowiednie obuwie lub
- skrócone mięśnie łydki.
Wcześniejsze częściowe zerwanie ścięgna Achillesa również zwiększa prawdopodobieństwo drugiego, zazwyczaj całkowitego zerwania.
Do grupy ryzyka zerwania ścięgna Achillesa zaliczają się zarówno aktywni pacjenci o dużym obciążeniu treningowym, jak i starsi pacjenci z już uszkodzoną tkanką ścięgna.
Ścięgno Achillesa może być dotknięte różnymi schorzeniami © bilderzwerg / Fotolia
Zerwanie ścięgna Achillesa może być poprzedzone
- przewlekłym podrażnieniu ścięgna Achillesa (achillodynia) lub
- zapalenia ścięgna
w postaci bólu przy napinaniu lub rozciąganiu mięśni łydki. Również długotrwałe obciążenie stawu skokowego może powodować ból.
Samo zerwanie ścięgna Achillesa objawia się głośnym dźwiękiem przypominającym trzask bicza. Ten tak zwany trzask bicza jest dobrze słyszalny zwłaszcza w przypadku zerwań spowodowanych bardzo intensywnym obciążeniem lub nagłym ruchem.
Bezpośrednio po trzasku osoby dotknięte urazem odczuwają silny, kłujący ból powyżej pięty. Ze względu na specyficzne objawy bólowe osoba poszkodowana może początkowo pomylić zerwanie ścięgna z uderzeniem w łydkę lub piętę.
W obszarze powyżej pięty już krótko po zerwaniu widoczne i wyczuwalne są wgłębienia i/lub siniaki. Tył kostki i obszar łydki wydają się opuchnięte.
Z powodu urazu nie można już opuścić palców stopy w kierunku podeszwy. W większości przypadków bieganie jest całkowicie niemożliwe, chodzenie udaje się sporadycznie przy silnym bólu. Jednak stopa nie może już w żadnym wypadku przetoczyć się.
Lekarz rozpoznaje zerwanie ścięgna Achillesa najczęściej na podstawie charakterystycznych objawów w stopie. Aby potwierdzić swoje podejrzenie zerwania ścięgna Achillesa, prosi pacjenta o dokładny opis przebiegu wypadku (wywiad).
W ramach badania fizykalnego zwraca on szczególną uwagę na widoczne lub wyczuwalne wgłębienia w okolicy ścięgna Achillesa, a także na siniaki.
Dodatkowe wskazówki dostarcza test Thompsona. Podczas tego testu pacjent leży na brzuchu, a stopa z urazem zwisa swobodnie z leżanki. Lekarz ściska dłońmi mięśnie łydki. Jeśli ścięgno Achillesa jest nienaruszone, palce stóp odruchowo poruszają się w kierunku podeszwy. W takim przypadku wynik testu Thompsona jest ujemny.
W przypadku pozytywnego wyniku testu Thompsona odruch nie występuje. Jest to wyraźna wskazówka na zerwanie ścięgna Achillesa.
Ponadto do postawienia diagnozy można wykorzystać badania obrazowe. Za pomocą badania rentgenowskiego ortopeda może wykluczyć wyrwanie kości. W przypadku tego urazu uszkodzeniu uległoby nie tylko ścięgno Achillesa, ale również elementy kości.
Za pomocą badania ultrasonograficznego (sonografii) lekarz dokładniej bada miejsce zerwania. W ten sposób może ocenić, jak daleko od siebie znajdują się końce ścięgna. Ma to znaczenie przede wszystkim przy wyborze metody leczenia.
Jeśli badanie ultrasonograficzne nie dostarczy jednoznacznych wyników, dalsze szczegóły może dostarczyć rezonans magnetyczny (MRI).
Leczenie zerwania ścięgna Achillesa zależy od stopnia ciężkości urazu. Może ono polegać na leczeniu zachowawczym zerwania ścięgna Achillesa lub na leczeniu operacyjnym. Celem leczenia jest przywrócenie pełnej sprawności i wytrzymałości ścięgna oraz kostki.
Leczenie zachowawcze zerwania ścięgna Achillesa
Nie zawsze konieczna jest operacja w leczeniu zerwania ścięgna Achillesa. W niektórych przypadkach wystarczające może być leczenie zachowawcze:
- w przypadku częściowego zerwania,
- u pacjentów mało aktywnych sportowo,
- gdy istnieje większe ryzyko powikłań po operacji, na przykład z powodu wcześniejszych chorób.
W ramach leczenia zachowawczego pacjenci otrzymują gips na podudzie. Leczenie polega na unieruchomieniu stopy. Stopa jest unieruchomiona przez dwa tygodnie w pozycji palców skierowanych do góry. Następnie gips zastępuje się wkładkami do butów lub butami ortopedycznymi, które są podwyższone w okolicy pięty. Dzięki tej pozycji palców skierowanych do góry końce ścięgien łatwiej się zrastają.
W trakcie leczenia zachowawczego ortopeda stopniowo dostosowuje te wkładki do fizjologicznej pozycji stopy.
Aby sprawdzić skuteczność leczenia, lekarz wykonuje również w regularnych odstępach czasu badania ultrasonograficzne.
Po zakończeniu terapii pacjent musi przez pewien czas zapewnić odpoczynek dotkniętej stopie © sunnychicka / Fotolia
Jednak leczenie zachowawcze jest możliwe tylko wtedy, gdy końce ścięgien mogą się jeszcze ze sobą stykać. Jeśli końce ścięgien są bardzo oddalone od siebie, nie mogą się już ze sobą zrosnąć i trzeba je połączyć operacyjnie.
Leczenie operacyjne zerwania ścięgna Achillesa
Operację wykonuje się przede wszystkim u młodych sportowców lub w przypadku poważnych zerwań. Zaletą zabiegu chirurgicznego jest to, że w porównaniu z leczeniem zachowawczym ścięgno Achillesa rzadziej ulega ponownemu zerwaniu. Jednak podczas operacji, podobnie jak w przypadku każdego innego zabiegu chirurgicznego, mogą wystąpić powikłania.
Podczas operacji chirurg zszywa końce ścięgna. W tym celu wykonuje nacięcie bezpośrednio nad ścięgnem Achillesa i otwiera pochewkę otaczającą ścięgno. W większości przypadków do zszycia ścięgna stosuje się specjalny materiał szewny, który ulega samoczynnej resorpcji po kilku tygodniach.
Aby przyspieszyć proces gojenia, po operacji pacjenci mają przez kilka dni założony gips.
Zarówno w przypadku leczenia zachowawczego, jak i operacyjnego ważne jest, aby jak najwcześniej ponownie obciążać stopę. W tym przypadku wskazana może być ograniczona terapia ruchowa. Jednak aktywność sportowa jest możliwa dopiero po kilku miesiącach.
Przebieg choroby, czas gojenia i rokowanie zależą przede wszystkim od leczenia. Odpowiednie, wczesne leczenie wraz z nadzorowaną opieką fizjoterapeutyczną ma ogromne znaczenie. W wielu przypadkach pozwala to przywrócić funkcjonalność stawu skokowego i wytrzymałość ścięgna.
Opieka pooperacyjna rozpoczyna się zazwyczaj po sześciu tygodniach i trwa łącznie około 6 do 8 tygodni. Czas powrotu do zdrowia może się różnić w zależności od pacjenta, często mija kilka miesięcy od zerwania ścięgna Achillesa, zanim osiągnięta zostanie pełna wytrzymałość. Po około sześciu miesiącach większość pacjentów może ponownie uprawiać sport bez bólu, a nawet brać udział w zawodach.
Z kolei zawodowi sportowcy rzadko są w stanie powrócić do swoich wcześniejszych sukcesów po zerwaniu ścięgna Achillesa. W wielu przypadkach muszą zakończyć karierę.
Ważne jest wczesne leczenie, aby uniknąć powikłań. W dalszym przebiegu należy rozpocząć fizjoterapię, aby w sposób ukierunkowany przywrócić ruchomość i siłę w stawie skokowym.
1. Jak dochodzi do zerwania ścięgna Achillesa?
Do zerwania ścięgna Achillesa dochodzi zazwyczaj w wyniku silnego, nagłego obciążenia – na przykład podczas uprawiania sportu lub gwałtownych ruchów stawu skokowego. Często ścięgno zrywa się kilka centymetrów powyżej kości piętowej, gdzie jest najbardziej wrażliwe.
2. Jakie objawy wskazują na zerwanie?
Typowe objawy to głośny trzask, ostry ból i obrzęk powyżej pięty. Osoby dotknięte tym urazem nie są w stanie aktywnie opuścić stopy ani stanąć na palcach. Również widoczne wgłębienie z tyłu stawu skokowego może wskazywać na zerwanie ścięgna.
3. Jak stawia się diagnozę?
Oprócz badania fizykalnego i testu Thompsona stosuje się badania obrazowe, takie jak USG lub rezonans magnetyczny. Dzięki temu ortopeda sprawdza, jak poważne jest zerwanie ścięgna Achillesa i czy konieczne jest leczenie chirurgiczne.
4. Jak długo trwa powrót do zdrowia po zerwaniu ścięgna Achillesa?
Czas powrotu do zdrowia zależy od rodzaju terapii. Po leczeniu zachowawczym z użyciem gipsu lub specjalnego buta stopniowe obciążanie kończyny rozpoczyna się zazwyczaj po sześciu tygodniach. Ogólnie rzecz biorąc, powrót do zdrowia trwa około sześciu do ośmiu tygodni, zanim pacjenci będą mogli znów normalnie chodzić – aktywność sportowa jest zalecana dopiero po kilku miesiącach.
