Badanie psychologiczne ma kluczowe znaczenie w psychiatrii, psychosomatyce i psychoterapii. Ważnym elementem badania psychologicznego jest wywiad. Jest to szczegółowa rozmowa między lekarzem a pacjentem. Wywiad dostarcza najważniejszych informacji na temat rodzaju zaburzeń psychicznych.
Pełne badanie psychologiczne obejmuje:
- zebranie aktualnego wywiadu medycznego oraz wywiadu z przeszłości. Istotne są zarówno zaburzenia psychiczne, jak i fizyczne
- Zebranie informacji o historii życia i występowaniu chorób psychicznych w rodzinie
- opis aktualnego stanu psychicznego pacjenta (= wynik psychopatologiczny)
- Badanie fizykalne i ewentualne zlecenie dalszych badań. Mogą one obejmować: dodatkowe badania psychologiczne lub dodatkowe badania przyrządowe, takie jak EEG, tomografia komputerowa w celu wykluczenia fizycznych przyczyn objawów psychicznych
Do najważniejszych objawów psychopatologicznych należą:
- Dezorientacja: pacjent nie orientuje się np. w czasie, miejscu lub sytuacji. Występuje np. w przypadku demencji lub majaczenia
- Zaburzenia pamięci: występują jako zaburzenia pamięci krótkotrwałej, np. w przypadku demencji lub depresji
- Zaburzenia koncentracji: występują w wielu zaburzeniach psychicznych
- Formalne zaburzenia myślenia: przebieg myśli jest zaburzony. Np. zaburzenia procesu myślowego w schizofrenii: tok myślenia jest całkowicie chaotyczny i niezrozumiały
- Zaburzenia treści myślenia: treść jest zaburzona, np. urojenia w schizofrenii z patologicznie błędnymi przekonaniami na temat rzeczywistości. Np. przekonanie, że jest się otruwanym lub prześladowanym, nawet jeśli obiektywnie nie ma na to żadnych dowodów
- Zaburzenia percepcji (halucynacje): Pacjent widzi, słyszy, wącha lub smakuje rzeczy, których nie ma. Typowo występują jako słyszenie głosów w schizofrenii
- Zaburzenia świadomości: przekonanie, że własne myśli są odbierane, rozprzestrzeniają się lub są podawane z zewnątrz. Należy do tego również uczucie bycia sterowanym z zewnątrz (doświadczenie wpływu z zewnątrz). Występuje typowo w schizofrenii
- Objawy afektywne: w postaci braku radości, utraty zainteresowań i zwiększonej męczliwości w przypadku depresji lub w postaci podwyższonego (euforycznego) lub podrażnionego nastroju w przypadku manii
- Lęki: jako lęk sytuacyjny (zaburzenia lękowe z napadami paniki, fobie) lub lęk nieokreślony (zaburzenia lękowe uogólnione)
- Zaburzenia motywacji: osłabienie lub nasilenie motywacji do wykonywania określonych czynności. Występują w depresji lub manii
- Skłonności samobójcze: myśli o tym, że nie chce się już żyć, lub plany popełnienia samobójstwa. Występują we wszystkich zaburzeniach psychicznych, najczęściej w depresji, uzależnieniach i schizofrenii. Wypowiedzi pacjenta o samobójstwie należy zawsze traktować bardzo poważnie! Stwierdzenia typu „Kto mówi o samobójstwie, ten i tak tego nie zrobi” itp. są błędne – w przypadku myśli samobójczych pacjenci muszą jak najszybciej trafić do specjalisty psychiatrii i psychoterapii lub do specjalistycznej kliniki psychiatrycznej! Pacjentów z tendencjami samobójczymi nie wolno nigdy zostawiać samych!
Pojedyncze objawy nigdy nie są z zasady patologiczne i nigdy nie występują wyłącznie w przypadku określonej choroby. Tylko całościowy obraz objawów w połączeniu z innymi wynikami badań może prowadzić do postawienia diagnozy. Precyzyjna diagnoza stanowi podstawę skutecznego leczenia.
W psychiatrii, psychosomatyce i psychoterapii szczególne znaczenie ma tajemnica lekarska. Objawy psychiczne są często piętnowane (odrzucane) przez społeczeństwo i wiążą się z poczuciem wstydu u pacjentów.
Wszyscy pracownicy medyczni i inni pracownicy kliniki lub gabinetu podlegają tajemnicy lekarskiej. Mogą oni zatem przekazywać informacje tylko wtedy, gdy pacjent wyraźnie na to zgodził się. Dotyczy to również krewnych.
Zaburzenia psychiczne należy zawsze rozpatrywać indywidualnie, skupiając się na pacjencie i jego samopoczuciu. Niemniej jednak w psychologii rolę odgrywają również standardowe procedury badawcze i diagnostyczne. Służą one lepszej klasyfikacji i porównaniu. W określonych warunkach mogą one uzupełniać badanie psychologiczne w ramach rozmowy lekarskiej. A mianowicie:
- W celu obiektywizacji podejrzenia wystąpienia zaburzenia psychicznego. Należą do nich np. standardowe wywiady, których wyniki można oceniać według określonych kryteriów. Np. „Statystyczny wywiad kliniczny według amerykańskiego systemu diagnostycznego DSM-IV”, SKID.
- W celu określenia stopnia nasilenia zaburzeń. Dla prawie wszystkich chorób istnieją takie kwestionariusze. Na przykład „Inwentarz Depresji Becka (BDI)”, który określa stopień nasilenia depresji.
- W celu jeszcze dokładniejszego opisania zaburzeń. Należą do nich np. kwestionariusze, które obejmują szerokie spektrum różnych objawów, aby uzyskać ogólny obraz sytuacji. Np. „Lista kontrolna objawów” zawierająca 90 pytań, SCL-90.
We wszystkich metodach badania rozróżnia się
- metody oceny zewnętrznej (wypełniane przez badającego) oraz
- metody samooceny (wypełniane przez samego pacjenta).
W prawie wszystkich klinikach pacjenci wypełniają takie kwestionariusze na początku i na końcu leczenia. Jest to ważne, aby móc lepiej przedstawić przebieg terapii i wprowadzić środki mające na celu poprawę.
Diagnostyka psychologiczna służy zazwyczaj analizie określonych aspektów funkcjonowania psychicznego, takich jak
- percepcji,
- koncentracji,
- pamięć lub
- motoryki.
Najczęściej diagnostyka psychologiczna oparta na testach jest stosowana w psychiatrii do
- pomiaru inteligencji (najczęściej za pomocą Hambursko-Wechslerowskiego Testu Inteligencji dla Dorosłych, HAWIE) oraz
- oceny koncentracji i uwagi (np. za pomocą testu wydajności koncentracji lub testu obciążenia uwagi d2)
.
Badania psychologiczne z wykorzystaniem testów można jednak rozszerzyć również o pewne inne objawy psychiczne. Średnio dodatkowe badanie trwa około godziny.
Ocena psychologiczna odbywa się w ramach psychiatrii sądowej. Dotyczy ona w szczególności sprawców przestępstw. Słowo „forensik” pochodzi od łacińskiego forum = rynek, plac sądowy.
Psychiatria sądowa ocenia w szczególności poczytalność osób chorych psychicznie, które popełniły przestępstwo. Jest to ważne, gdy osoba chora psychicznie popełnia przestępstwo w stanie ostrego zaburzenia psychicznego. Wówczas poczytalność może zostać zniesiona lub ograniczona. Jest to uregulowane w Kodeksie karnym (StGB) w paragrafach 20 i 21.
Kodeks karny reguluje również umieszczanie przestępców cierpiących na choroby psychiczne w placówkach opieki. Zazwyczaj są oni umieszczani w wyspecjalizowanych szpitalach psychiatrycznych.
W praktyce ekspertyz dominują następujące przestępstwa:
- przestępstwa związane z alkoholem,
- przestępstwa popełnione w afekcie,
- przestępstwa seksualne oraz
- kradzieże.
W przypadku długotrwałego zaburzenia psychicznego o znacznym nasileniu może wystąpić niezdolność do czynności prawnych. Jest to uregulowane w §104 BGB.
Pacjenci z poważnymi zaburzeniami psychicznymi często nie są już w stanie samodzielnie funkcjonować. Należą do nich np. pacjenci ze schizofrenią lub demencją typu Alzheimera. W ich przypadku należy zapewnić opiekę.
Obowiązująca od 1 stycznia 1992 r. ustawa o opiece (§§ 1896–1908 BGB) zastępuje paragrafy
- § 6 BGB (pozbawienie zdolności do czynności prawnych),
- § 114 BGB (ograniczona zdolność do czynności prawnych osób pozbawionych zdolności do czynności prawnych),
- § 1906 (tymczasowa opieka) oraz
- § 1910 (kuratela)
. Używając terminu „opieka”, przepis ten podkreśla, że pacjent nie jest całkowicie pozbawiony zdolności do czynności prawnych ani nie podlega kurateli. Dzięki opiekunowi ma on raczej możliwość kształtowania swojego życia zgodnie z własnymi wyobrażeniami, w ramach swoich możliwości.
W celu ustanowienia opieki sąd musi wysłuchać samego zainteresowanego. Ponadto wymagana jest opinia lekarska zawierająca informacje o
- konieczności ustanowienia opieki,
- przewidywany czas trwania potrzeby opieki oraz
- zakresu obowiązków
. Do typowych zadań objętych opieką należą
- zarządzanie majątkiem,
- opieka zdrowotna oraz
- decydowanie o miejscu pobytu.
W szczególnych przypadkach można również zdefiniować inne zakresy zadań. Wniosek o ustanowienie kuratora może złożyć również sama osoba zainteresowana. Częściej jednak wnioskodawcami są
- małżonkowie,
- krewni,
- lekarze lub
- prokuratorzy.
To oni zazwyczaj przejmują również opiekę. Opieka może być sprawowana tylko tak długo, jak jest to konieczne. Najpóźniej po upływie pięciu lat, a w przypadku umieszczenia w szpitalu po upływie roku, należy zweryfikować przesłanki jej ustanowienia.
Umieszczenie pacjentów z zaburzeniami psychicznymi w szpitalu psychiatrycznym
W przypadku bezpośredniego zagrożenia dla siebie lub innych osób osoby chore psychicznie muszą być objęte opieką. W niektórych okolicznościach oznacza to umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym i leczenie wbrew ich woli. Środek ten służy ich ochronie oraz ochronie innych osób.
Takie środki są regulowane w przepisach dotyczących umieszczenia w szpitalu (UBG) w poszczególnych krajach związkowych.
Rozmowa z psychologiem jest ważnym aspektem diagnostyki psychologicznej © VadimGuzhva | AdobeStock
W wyniku chorób psychicznych pacjenci mogą stać się niezdolni do pracy lub do wykonywania zawodu. Warunki tego są uregulowane w prawie ubezpieczeń społecznych.
Za niezdolnego do pracy uznaje się ubezpieczonego, „którego zdolność do pracy w wyniku choroby lub innych dolegliwości lub osłabienia sił fizycznych lub umysłowych spadła do mniej niż połowy zdolności ubezpieczonego zdrowego fizycznie i umysłowo, posiadającego podobne wykształcenie oraz równoważną wiedzę i umiejętności”. (§ 43 ust. 2 Kodeksu Socjalnego VI).
Niezdolny do pracy jest ubezpieczony, „który w wyniku choroby lub innych dolegliwości lub osłabienia sił fizycznych lub umysłowych nie może przez nieokreślony czas wykonywać pracy zarobkowej z pewną regularnością lub nie może osiągać z pracy zarobkowej więcej niż jedynie niewielkie dochody.” (§ 44 ust. 2 Kodeksu Socjalnego VI).
W przypadku stwierdzenia niezdolności do pracy przysługuje prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Stwierdzenie niezdolności do wykonywania zawodu w ramach oceny psychologicznej uprawnia do renty z tytułu niezdolności do wykonywania zawodu. Wynosi ona 2/3 renty z tytułu niezdolności do pracy.
Od 2001 r. w nowych przypadkach renta z tytułu ograniczonej zdolności do pracy zastępuje rentę z tytułu niezdolności do pracy i rentę z tytułu niezdolności do wykonywania zawodu. Pełną rentę z tytułu ograniczonej zdolności do pracy otrzymuje osoba, która może pracować mniej niż 3 godziny dziennie. Połowę renty z tytułu ograniczonej zdolności do pracy otrzymuje osoba, która może pracować od 3 do 6 godzin.
Decyzja o niezdolności do pracy, wykonywania zawodu lub służby jest decyzją sądową lub administracyjną. Biegły psychiatra wydaje opinię jedynie w sprawie tego,
- czy pacjent może regularnie pracować oraz
- jakie czynności i w jakim zakresie może wykonywać bez szkody dla swojego zdrowia.
Środki rehabilitacyjne finansują
- instytucje ubezpieczenia emerytalnego,
- ustawa o promocji zatrudnienia oraz
- federalna ustawa o pomocy społecznej.
Celem jest przywrócenie zdolności do pracy oraz wspieranie reintegracji osób z chorobami psychicznymi. Również w przypadku pacjentów z chorobami psychicznymi obowiązuje zasada: rehabilitacja przed rentą.
Niezdolność do pracy stwierdza biegły. Ocenia on nie tylko ograniczenie wydajności w życiu zawodowym, ale także szanse na rehabilitację.
Zaburzenia psychiczne i przyjmowanie leków psychotropowych mogą wpływać na zdolność do prowadzenia pojazdów mechanicznych. Jest to również stwierdzane w ramach oceny psychologicznej.
Federalne Ministerstwo Transportu i Ministerstwo Zdrowia wydały wytyczne dotyczące oceny zdolności do prowadzenia pojazdów. Regulują one między innymi następujące kwestie:
Osoby cierpiące na „ostre psychozy” nie mogą prowadzić pojazdów silnikowych (wszystkich kategorii). Należą do nich
Po ustąpieniu „ostrej psychozy” zdolność do prowadzenia pojazdów można ponownie uznać za zachowaną pod pewnymi warunkami. Warunki te są następujące:
- nie stwierdza się już zaburzeń, które w znacznym stopniu upośledzają ocenę rzeczywistości, np.
- urojenia,
- halucynacje,
- poważne zaburzenia myślenia
- Nie mogą występować już objawy ciężkiej depresji lub manii. Nie należy spodziewać się ich ponownego wystąpienia (np. dzięki odpowiedniej farmakoterapii).
W przypadku ostrego lub długotrwałego leczenia lekami psychotropowymi nie mogą one wywoływać skutków ubocznych na mózg. Długotrwałe leczenie nie wyklucza jednak pozytywnej oceny zdolności do kierowania pojazdami. Może być nawet warunkiem koniecznym do jej uzyskania.
W przypadku nawracających zaburzeń afektywnych lub schizofrenii z powtarzającymi się fazami choroby: aktywność choroby musi ulec zmniejszeniu. Nie można już spodziewać się opisanego ciężkiego przebiegu. Musi to być potwierdzone regularnymi kontrolami psychiatrycznymi.
W przypadku uzależnień należy wykazać abstynencję. Służy temu zazwyczaj
- kuracja odwykowa oraz
- roczna abstynencja z odpowiednimi badaniami laboratoryjnymi po detoksykacji w okresach odwyku.
W metodach diagnostyki psychosomatyczno-psychoterapeutycznej na pierwszym planie znajduje się wyjaśnienie konstelacji problemów. Na tej podstawie formułuje się zalecenia terapeutyczne.
Diagnostyka psychodynamiczna ma na celu przede wszystkim uchwycenie
- struktur osobowości,
- konfliktów oraz
- konstelacji relacji międzyludzkich w teraźniejszości i przeszłości, w szczególności procesów nieświadomych,
.
Diagnostyka behawioralna obejmuje obserwację i analizę zachowań. W tym przypadku w centrum uwagi znajduje się
- zachowanie obserwowalne,
- subiektywne przeżycia (emocje i procesy poznawcze) oraz
- reakcje psychofizjologiczne
.
Metody diagnostyki psychodynamicznej
Istnieją różne metody oceny psychodynamicznej:
- Psychoanalityczna rozmowa wstępna
- Wywiad interakcyjny według Balinta
- Pierwsza rozmowa psychoanalityczna według Argelandera
- Anamneza biograficzna oparta na psychologii głębi według Dührssena i Rudolfa
- Wywiad strukturalny według Kernberga
- Wywiad dotyczący epizodów relacyjnych według Luborsky'ego
- Częściowo ustrukturyzowane wywiady psychodynamiczne według Janssena: W ostatnim czasie opracowano operacjonalizowaną diagnostykę psychodynamiczną (OPD), do której przedstawiono specjalny wywiad.
Wywiad biograficzny
Wywiad biograficzny (zbadanie historii pacjenta) ma na celu symptomatyczne
- psychiczne,
- społecznych oraz
- medyczne
linii rozwoju danej osoby. W ten sposób terapeuta uzyskuje kompleksowy obraz rozwoju osobowości pacjenta.
Dzięki temu psycholog może zrozumieć ewentualne charakterystyczne konflikty i akcenty w rozwoju osobowości. W pewnych okolicznościach mogą one mieć istotny związek z obecnymi lub przeszłymi chorobami pacjenta.
W porównaniu z ogólnym wywiadem klinicznym wywiad biograficzny przyjmuje perspektywę silniej zorientowaną na osobę.
Zakres wywiadu biograficznego
- Wywiad rodzinny:
- Rodzice: pochodzenie, wiek i zawód rodziców;
- konstelacja rodzeństwa (liczba, wiek, rozwój rodzeństwa);
- klimat rodzinny: atmosfera emocjonalna w rodzinie, styl wychowania, stosunek rodziców do dziecka lub dzieci, małżeństwo rodziców, znaczenie innych krewnych (np. dziadków) w rodzinie, relacje między rodzeństwem;
- Choroby, ryzyko zachorowań i zachowania zdrowotne w rodzinie
- Wywiad indywidualny:
- ciąża i poród (szczególne zagrożenia, np. alkoholizm, stosunek rodziców do ciąży i narodzin dziecka);
- status społeczny przy urodzeniu (np. dziecko z nieformalnego związku);
- Rozwój wczesnodziecięcy (szczególne choroby, pobyty w szpitalu, nauka chodzenia, nauka mowy i nauka czystości);
- zaburzenia zachowania u dzieci: np. moczenie nocne, lęk przed szkołą, obgryzanie paznokci, zaburzenia odżywiania
- Wywiad dotyczący relacji:
- relacje z rodzicami;
- pytać o różne etapy rozwoju osobno; relacje z rodzeństwem; okres przedszkolny;
- okres szkolny
- Kształcenie zawodowe lub/i studia: W tym przypadku interesują nas nie tylko wyniki i zachowanie. Istotny jest również rodzaj i zakres integracji społecznej w różnych fazach rozwoju
- Rozwój psychoseksualny: okres dojrzewania, pierwsza miesiączka, pierwsze doświadczenia seksualne, orientacja seksualna, związki partnerskie
- Własna konstelacja rodzinna: np.
- małżeństwo, rozwód, dzieci;
- sposób wyboru partnera, jak rozwijał się związek w małżeństwie,
- relacje z własnymi dziećmi, oczekiwania i życzenia wobec dzieci
- Sytuacja zawodowa:
- rozwój zawodowy (np. kariera, rozczarowania zawodowe),
- dalsze możliwości rozwoju zawodowego, sytuacja finansowa, zakres obowiązków zawodowych;
- motywacja do osiągania wyników
- Zaangażowanie w sferach życia poza rodziną: stowarzyszenia, partie polityczne, pełnienie funkcji publicznych itp., sukcesy lub porażki w tych kontekstach
- Poglądy, system wartości i style emocjonalne
- Podejście do choroby i motywacja do zmiany
Wywiad psychodynamiczny
Celem wywiadu psychodynamicznego jest nawiązanie relacji terapeutycznej. Obejmuje to diagnostyczną ocenę
- nieświadomych konfliktów
- rozwoju funkcji ja (nieświadome mechanizmy obronne)
- gotowości do przeniesienia oraz
- zdolności do refleksji.
Podczas godzinnej rozmowy pacjent może
- opisać swoje dolegliwości,
- przedstawić swoje relacje interpersonalne w teraźniejszości i przeszłości oraz
- ujawnić nieświadome konflikty w teraźniejszości.
W tym zakresie rozwój procesów przeniesienia i przeciwprzeniesienia odgrywa kluczową rolę już podczas wywiadu.
Na podstawie połączenia wywiadu biograficznego i wywiadu analitycznego powstaje ocena psychodynamiki. Powstaje ona albo w formie swobodnej, albo zgodnie z Operacjonalizowaną Diagnostyką Psychodynamiczną (OPD).
Diagnostyka OPD obejmuje ocenę
- doświadczenia choroby oraz warunków leczenia,
- relacji,
- konfliktów oraz
- struktury.
Badania kliniczne są uzupełniane diagnostyką psychologiczną opartą na testach. Rozważane są również standardowe procedury diagnostyczne. Należą do nich na przykład ustrukturyzowane lub standardowe wywiady lub listy kontrolne dla określonych grup zaburzeń.
Zasadniczo diagnoza zaburzeń psychicznych opiera się na rozmowie psychiatryczno-psychoterapeutycznej.
Jednak w celu dalszej diagnostyki, a w szczególności w celu wykluczenia przyczyn somatycznych, stosuje się dodatkowo procedury przyrządowe. Do procedur diagnostyki przyrządowej należą w szczególności:
- elektrokardiogram (EKG)
- elektroencefalogram (EEG)
- polisomnografię (PSG)
- neurochemiczna diagnostyka laboratoryjna
- diagnostyka za pomocą metod obrazowania
Elektrokardiografia (EKG)
Za pomocą elektrokardiogramu (EKG) mierzy się pobudliwość i przewodnictwo serca. Dostarcza on m.in. informacji o
- częstotliwości tętna,
- rytmu serca,
- rozprzestrzenianie się sygnałów elektrycznych w sercu (przewodzenie) oraz
- stan mięśnia sercowego.
W diagnostyce wykluczającej zawsze należy wykonać EKG przed rozpoczęciem leczenia.
Wiele leków ma niepożądane skutki uboczne dla serca. Dlatego przed rozpoczęciem terapii farmakologicznej lekami psychotropowymi zawsze zaleca się wykonanie EKG.
W trakcie terapii należy przeprowadzać badania kontrolne. W szczególności w przypadku następujących leków należy spodziewać się zmian w EKG:
- trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne,
- niektóre nowsze neuroleptyki oraz
- lit i
- karbamazepina.
Elektroencefalografia (EEG)
Elektroencefalogram (EEG) rejestruje wahania potencjału elektrycznego. Odzwierciedlają one aktywność zespołów komórek nerwowych w mózgu. W tym celu na skórze głowy pacjenta umieszcza się od 32 do 128 elektrod.
EEG rejestruje najpierw aktywność mózgu w stanie spoczynku. Jednak dla porównania wywołuje się również epileptyczne wahania potencjału. Jest to możliwe poprzez:
- hiperwentylacji: wymuszonego przyspieszonego oddychania przez 3 do 5 minut z około 25 głębokimi oddechami na minutę
- Fotostymulację: zastosowanie bodźców migotliwych o wysokiej częstotliwości
- EEG po pozbawieniu snu: wykonanie EEG po całkowitym pozbawieniu snu
Od czasu opracowania metod obrazowania znaczenie EEG zmniejszyło się w porównaniu z przeszłością. Rejestracja EEG nadal odgrywa ważną rolę w psychiatrii w następujących wskazaniach:
- w celu wykrycia padaczki (chorób napadowych), którym towarzyszą typowe zmiany w EEG
- w diagnostyce niektórych innych chorób mózgu, którym towarzyszą typowe zmiany w EEG. Należą do nich na przykład choroba Jakoba Creutzfeldta i niektóre zapalenia mózgu
- w celu wykrycia zmian w EEG podczas leczenia farmakologicznego. Pozwala to na wykrycie zwiększonego ryzyka wystąpienia skutków ubocznych/napadów drgawkowych.
Polisomnografia (PSG)
Polisomnografia (PSG) jest stosowana w specjalistycznych ośrodkach do diagnostyki zaburzeń snu. Podczas snu rejestruje się jednocześnie
- EEG,
- elektrookulogram (EOG, rejestracja ruchów gałek ocznych) oraz
- elektromiogram (EMG, rejestracja aktywności mięśni, zwłaszcza nóg i okolicy szczęki)
. Ponadto za pomocą specjalnych elektrod można rejestrować okresowe nocne ruchy nóg. Służy to diagnostyce zespołu niespokojnych nóg.
Inne specjalistyczne metody diagnostyczne to
- pomiar nocnych erekcji u mężczyzn oraz
- rejestracja określonych parametrów fizjologii oddychania.
Nauka rozróżnia różne fazy snu. Charakteryzują się one różnymi zmianami w EEG, EOG i EMG. Fazy snu można z grubsza podzielić na
- sen płytki (fazy snu S 1-2),
- sen głęboki (fazy snu S 3-4) oraz
- fazę REM.
W zakresie diagnostyki zaburzeń snu za pomocą PSG można zarejestrować:
- obiektywny zakres zaburzeń snu (który często odbiega od subiektywnych odczuć pacjenta)
- fizyczne przyczyny zaburzeń snu, takie jak np.
Neurochemiczna diagnostyka laboratoryjna
Oprócz wymienionych metod diagnostycznych stosuje się również diagnostykę laboratoryjną. Obejmuje ona badania krwi, moczu i, w razie potrzeby, płynu mózgowo-rdzeniowego. Diagnostyka laboratoryjna stanowi jeden z głównych elementów diagnostyki wykluczającej i uzupełniającej w psychiatrii.
U każdego pacjenta należy określić następujące parametry:
- Szybkość opadania krwinek (OSG)
- Morfologia krwi wraz z rozmazem
- Sole: przede wszystkim sód, potas i wapń
- Czynność nerek: kreatynina
- Czynność wątroby: GOT, GPT i gamma-GT
- Poziom cukru we krwi
- Wartości tarczycy (TSH)
- Wyniki badania moczu
W zależności od wstępnej diagnozy lub wyników badania fizykalnego mogą być konieczne dalsze badania.
Parametry te służą również jako wartości wyjściowe do kontroli przebiegu leczenia farmakologicznego. Różne leki mogą wpływać na wyniki badań laboratoryjnych, np.
- obniżenie liczby białych krwinek,
- do wzrostu poziomu enzymów wątrobowych lub
- do zmian stężenia soli w krwi (zwłaszcza sodu).
Należy to uwzględnić podczas interpretacji wyników.
Niektóre leki mogą mieć szkodliwy wpływ na ciążę. Szczególnie w pierwszym trymestrze ciąży nienarodzone dziecko jest wrażliwe. Dlatego w razie wątpliwości kobiety przed rozpoczęciem terapii farmakologicznej muszą wykonać test ciążowy.
Wiele zaburzeń psychicznych może być spowodowanych zażywaniem narkotyków. Dlatego ważne jest wykluczenie zaburzeń wywołanych przez narkotyki. Za pomocą standardowych metod badań przesiewowych na obecność narkotyków w krwi lub moczu można zazwyczaj wykryć następujące substancje:
- alkohol,
- amfetaminy,
- barbiturany,
- benzodiazepiny,
- marihuana,
- halucynogeny,
- kokaina,
- LSD oraz
- opiaty.
Diagnostyka płynu mózgowo-rdzeniowego
Płyn mózgowo-rdzeniowy, zwany również likworem, to płyn występujący w mózgu i kręgosłupie.
Podczas badania płynu mózgowo-rdzeniowego pobiera się około 10–20 ml płynu z okolicy kręgosłupa lędźwiowego. Ponieważ w tym obszarze nie ma nerwów rdzeniowych, zasadniczo nie ma ryzyka uszkodzenia nerwów.
Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego powinno być wykonywane zwłaszcza w przypadku podejrzenia zapalenia mózgu.
Badanie to zazwyczaj wiąże się z niewielkimi skutkami ubocznymi. Czasami mogą wystąpić bóle głowy. Można temu jednak zapobiec poprzez odpowiednie nawodnienie organizmu i stosowanie bardzo cienkich igieł do pobrania płynu.
Metody obrazowania
W przypadku metod obrazowania rozróżnia się metody strukturalne i funkcjonalne. W ramach diagnostyki neuroradiologicznej stosuje się następujące metody strukturalne. Służą one głównie do wykluczenia chorób mózgu jako przyczyny zaburzeń psychicznych:
W ramach diagnostyki medycyny nuklearnej stosuje się następujące metody funkcjonalne:
- tomografia emisyjna pojedynczych fotonów (SPECT)
- tomografia emisyjna pozytonowa (PET)
Dostarczają one informacji na temat ukrwienia lub wykorzystania cukru w mózgu. Dzięki temu możliwe jest sformułowanie wniosków dotyczących funkcji mózgu.
Badania strukturalne (TK i MRI)
W przypadku
- każdym pierwszym wystąpieniu choroby psychicznej lub
- w przypadku podejrzenia organicznego zaburzenia psychicznego
należy wykonać badanie obrazowe.
Zazwyczaj wykonuje się tomografię komputerową (TK) czaszki. Za pomocą TK można wykryć choroby, takie jak
- nowotwory,
- krwotoki,
- stare zawały mózgu,
- ropnie,
- wady rozwojowe,
- zanik mózgu oraz
- zmiany kostne
.
Rezonans magnetyczny (MRI) zapewnia lepszą rozdzielczość różnych tkanek. Dzięki temu pozwala na lepsze odwzorowanie struktur mózgowych niż tomografia komputerowa (CT). W związku z tym rezonans magnetyczny coraz częściej zastępuje tomografię komputerową w diagnostyce wykluczającej zaburzeń psychicznych.
MR wykrywa w szczególności
. W przypadku MRI nie występują artefakty związane z kością. Dlatego MRI jest lepsze od tomografii komputerowej, zwłaszcza w przypadku podstawy czaszki i tylnej jamy czaszki.
Rezonans magnetyczny wykorzystuje silne pola magnetyczne. Noszenie rozrusznika serca stanowi zatem przeciwwskazanie. Oznacza to, że osoby z rozrusznikiem serca nie mogą poddać się badaniu rezonansu magnetycznego. Również inne metalowe ciała obce, takie jak implanty lub śruby, mogą stanowić przeciwwskazanie w zależności od ich położenia.
W przeciwieństwie do tomografii komputerowej (CT) badanie MRI nie wiąże się z ekspozycją na promieniowanie.
Badania funkcjonalne (SPECT i PET)
Badania funkcjonalne służą do wykrywania procesów fizjologicznych i patofizjologicznych w mózgu. W obu przypadkach wstrzykuje się substancje znakowane radioaktywnie. Dlatego wiąże się to z narażeniem na promieniowanie (mniej więcej tak samo wysokie jak w przypadku tomografii komputerowej).
Tomografia emisyjna pojedynczego fotonu (SPECT) jest metodą medycyny nuklearnej lub scyntygraficzną. Pacjentowi wstrzykuje się do żyły substancje znakowane radioaktywnie.
Wykorzystuje się przy tym substancje takie jak np. technet-99m lub jod-123. Te emitery promieniowania gamma są następnie łączone ze specjalnymi substancjami nośnikowymi. Ich rozmieszczenie w tkankach lub wiązanie z receptorami można następnie zmierzyć za pomocą kamery gamma. Badanie trwa od 20 do 60 minut.
Jako radiofarmaceutyki stosuje się na przykład:
- Technetium-99m-HMPAO do pomiaru przepływu krwi w mózgu
- 123Jod-IBZN do obrazowania miejsc wiązania neuroprzekaźnika dopaminy w mózgu
- 123Jod-Jomazenil do obrazowania miejsc wiązania benzodiazepin
Obecnie badanie SPECT jest rzadko stosowane w rutynowej diagnostyce.
W tomografii emisyjnej pozytonowej (PET) rejestruje się kwanty gamma emitowane w wyniku rozpadu izotopów emisyjnych pozytonów. Stosuje się następujące izotopy emisyjne pozytonów:
- Woda znakowana tlenem 15 do pomiaru ukrwienia mózgu: 0-15-H2O-PET
- 18-fluorodeoksyglukoza do pomiaru metabolizmu energetycznego (cukrowego): F-18-FDGPET
- 18-fluorodopa do oceny funkcji dopaminy: F-18-fluorodopa-PET
Tomografia emisyjna pozytonowa jest najczęściej stosowana klinicznie w rozszerzonej diagnostyce demencji typu Alzheimera. W tym przypadku często wykrywa się zmniejszone zużycie cukru w płacie skroniowym mózgu w badaniu F-18-FDG-PET. Zastosowanie znajduje również w chorobie Parkinsona. W tym przypadku mierzy się wiązanie F-18-fluordopy z miejscami wiązania dopaminy w mózgu.
