Termin „leki psychotropowe” odnosi się do leków, których głównym działaniem jest oddziaływanie na mózg. Stosuje się je zatem w leczeniu chorób psychicznych. Leczenie tymi lekami nazywane jest również psychofarmakoterapią.
Tutaj znajdą Państwo dodatkowe informacje oraz listę wybranych specjalistów i ośrodków zajmujących się psychofarmakami.
Najważniejsze grupy leków psychotropowych to:
Leki przeciwdepresyjne były wcześniej nazywane również tymoleptykami. Są to leki psychotropowe, które poprawiają nastrój i, w zależności od leku, zwiększają motywację lub powodują senność.
Leki przeciwdepresyjne nie uzależniają!
Stosuje się je w leczeniu wszystkich rodzajów depresji. W przypadku łagodnej i umiarkowanej depresji wystarczająca może być sama psychoterapia. Jednak psychoterapia nie działa tak szybko.
Leki ziołowe, takie jak dziurawiec, powinny być stosowane tylko w przypadku łagodnej depresji. W przypadku ciężkiej depresji konieczne jest leczenie farmakologiczne lekami psychotropowymi!
Reakcja na leki przeciwdepresyjne może nastąpić dopiero po upływie sześciu tygodni. Pierwsze efekty poprawiające nastrój można zazwyczaj oczekiwać najwcześniej po 7–10 dniach. U około 70 procent pacjentów depresja ustępuje po 3 do 6 tygodniach terapii.
Próby zmiany leku na inny należy rozważać dopiero po 4–6 tygodniach bezskutecznej terapii przy wystarczająco wysokim dawkowaniu.
Pomimo intensywnych badań mechanizmy działania leków przeciwdepresyjnych nie są dotychczas dokładnie znane. Wszystkie leki przeciwdepresyjne wpływają przede wszystkim na neuroprzekaźniki, takie jak serotonina i noradrenalina. Powoduje to zmianę w układach regulacyjnych mózgu, co prowadzi do ustąpienia depresji.
Leki przeciwdepresyjne pomagają np. w przypadku depresji lub zaburzeń lękowych © Patrick Daxenbichler | AdobeStock
Pierwszą substancją o działaniu przeciwdepresyjnym była imipramina, odkryta przypadkowo w 1957 roku. Do dziś jest ona dostępna na rynku pod nazwą Tofranil®. Mniej więcej w tym samym czasie odkryto również właściwości przeciwdepresyjne inhibitora monoaminooksydazy – iproniazydu. Substancja ta jest stosowana w leczeniu gruźlicy. Na podstawie tych substancji opracowano w późniejszym okresie kolejne trój- i czterocykliczne leki przeciwdepresyjne oraz inhibitory monoaminooksydazy.
W latach 80. XX wieku opracowano selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). Przy tej samej skuteczności są one z reguły lepiej tolerowane niż trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne. Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne wywołują wiele skutków ubocznych poprzez wiązanie się z różnymi innymi receptorami.
Później pojawiły się kolejne nowe rozwiązania, takie jak
W zależności od tego, czy działają raczej pobudzająco, czy usypiająco, leki przeciwdepresyjne można również podzielić na następujące grupy:
Oprócz pożądanego działania przeciwdepresyjnego leki przeciwdepresyjne wywołują również skutki uboczne o różnym nasileniu. Występują one szczególnie w pierwszych dwóch tygodniach terapii, a następnie często ustępują.
Ponieważ w tym czasie często nie następuje jeszcze poprawa nastroju, wymaga to cierpliwości! Nie należy odstawiać leków, nawet jeśli nie odczuwa się jeszcze pozytywnego działania.
Skutki uboczne poszczególnych leków można bezpośrednio wywnioskować z wpływu, jaki wywierają one na substancje przekaźnikowe i ich miejsca wiązania:
Ze względu na działania niepożądane podczas terapii lekami przeciwdepresyjnymi konieczne są regularne badania kontrolne. Obejmują one
Lekarz dokładnie poinformuje Pana/Panią o szczegółach terapii i badań kontrolnych.
Leki stabilizujące nastrój stosuje się w celu stabilizacji wahań nastroju o charakterze depresyjnym i/lub maniakalnym w ramach zaburzeń afektywnych i schizoafektywnych. Nazywa się je również lekami profilaktycznymi i mają one zapobiegać nawrotom.
Z wyjątkiem lamotryginy, leki stabilizujące nastrój są również stosowane w terapii ostrych postaci niektórych zaburzeń afektywnych dwubiegunowych.
W praktyce klinicznej stosuje się obecnie następujące leki stabilizujące nastrój:
Lit (np. Quilonum® lub Hypnorex®)
Lit jest solą, która od dziesięcioleci jest z powodzeniem stosowana. Jest on dawkowany tak, aby stężenie we krwi wynosiło zazwyczaj od 0,6 do 0,8 mmol/l. Konieczne są regularne kontrole stężenia we krwi, ponieważ
Do skutków ubocznych należą przede wszystkim
Różne leki podawane jednocześnie mogą prowadzić do wzrostu stężenia w krwi, a nawet do zatrucia. Dlatego pacjenci powinni poinformować każdego lekarza o przyjmowaniu litu!
Ostry efekt działania litu w leczeniu manii często pojawia się już w ciągu kilku dni. Działanie zapobiegające nawrotom często ujawnia się dopiero po kilku miesiącach.
Kwas walproinowy (np. Ergenyl® lub Orfiril®)
Kwas walproinowy jest pierwotnie lekiem przeciwpadaczkowym, ale jest również skuteczny w leczeniu chorób afektywnych dwubiegunowych. Jest on dawkowany tak, aby stężenie we krwi wynosiło od 50 do 125 µg/ml.
Ogólnie kwas walproinowy jest dobrze tolerowany. Najważniejsze działania niepożądane to
Karbamazepina (np. Tegretal® lub Timonil®)
Karbamazepina jest również lekiem przeciwpadaczkowym. Stosuje się ją, gdy lit nie działa lub pacjent go nie toleruje. Również ten lek dostosowuje się do stężenia we krwi (6 do 12 µg/ml).
Najważniejsze (przeważnie przejściowe) skutki uboczne to
Lamotrygina (np. Elmendos®)
Aby uniknąć niebezpiecznych reakcji skórnych i błon śluzowych, dawkę lamotryginy należy zwiększać bardzo powoli. W ciągu pierwszych dwóch tygodni pacjent otrzymuje 25 mg dziennie, a następnie przez kolejne dwa tygodnie 50 mg. Następnie dawkę zwiększa się o 50 do 100 mg co dwa tygodnie.
W przypadku stosowania niektórych innych leków może być konieczne dostosowanie dawki.
Neuroleptyki działają hamująco na
Dlatego te leki psychotropowe nazywane są również lekami przeciwpsychotycznymi. Silne neuroleptyki stosuje się przede wszystkim w leczeniu schizofrenii i innych zaburzeń psychotycznych. W 75 procentach przypadków prowadzą one do znacznej poprawy stanu psychotycznego.
Słabe, powodujące senność neuroleptyki stosuje się również w przypadku
.
Mechanizm działania neuroleptyków nie jest jak dotąd w pełni wyjaśniony. Blokują one miejsca wiązania (receptory) neuroprzekaźników, takich jak dopamina. Powoduje to cały szereg reakcji następczych, które następnie prowadzą do działania przeciwpsychotycznego.
Neuroleptyki nie uzależniają!
Rozróżnia się neuroleptyki silne i słabe. Grupę neuroleptyków silnych dzieli się na neuroleptyki klasyczne i atypowe.
Silne neuroleptyki
Neuroleptyki klasyczne są dostępne na rynku od dziesięcioleci i są bezpieczne w stosowaniu. Mają dobrą skuteczność przeciwpsychotyczną. Można je podawać zarówno w postaci tabletek, jak i domięśniowo. Często jednak powodują skutki uboczne związane z motoryką.
Do neuroleptyków atypowych należą
Powodują one niewielkie skutki uboczne lub nie powodują ich wcale w zakresie motoryki i dlatego określa się je mianem „atypowych”. Zazwyczaj są one lepiej tolerowane niż klasyczne neuroleptyki. Dlatego też są one obecnie coraz częściej stosowane również w leczeniu pierwotnym ostrych przypadków schizofrenii.
Zasadniczo nie ma różnic w skuteczności poszczególnych substancji. Dlatego wybór leku opiera się na kryteriach takich jak skuteczność w poprzednim leczeniu lub profil skutków ubocznych.
Jedynie w przypadku atypowego neuroleptyku klozapiny (Leponex®) wykazano wyższą skuteczność w schizofrenii, która nie reaguje na inne neuroleptyki.
Neuroleptyki należy podawać w wystarczającej dawce przez co najmniej 4 do 6 tygodni. Jeśli nie wystąpi żadne działanie, dopiero wtedy możliwe jest przejście na inny preparat.
Słabe neuroleptyki
Słabe neuroleptyki stosuje się w leczeniu stanów niepokoju i zaburzeń snu. W leczeniu schizofrenii często łączy się je z silnymi neuroleptykami.
Przykładowymi substancjami są Eunerpan®, Dipiperon® i Atosil®.
Najważniejsze skutki uboczne klasycznych neuroleptyków dotyczą motoryki. Należą do nich
Jednak również atypowe neuroleptyki wywołują działania niepożądane. Działania niepożądane o charakterze ruchowym są jednak znacznie mniejsze lub w ogóle nie występują. Do najważniejszych działań niepożądanych należą
Dlatego konieczne są regularne badania kontrolne u lekarza. W przypadku stosowania leku Leponex® w rzadkich przypadkach może dojść do znacznego obniżenia liczby białych krwinek. Dlatego w ciągu pierwszych 18 tygodni należy wykonać morfologię krwi.
Leki neuroleptyczne o słabym działaniu charakteryzują się ogólnie bardzo dobrą tolerancją.
Leki przeciwlękowe to leki psychotropowe, które łagodzą lęk i napięcie. Natomiast leki nasenne to wszystkie leki psychotropowe, które wywołują sen. Wcześniej leki te nazywano również środkami uspokajającymi lub tranquilizatorami.
Najważniejszą grupą leków z grupy leków przeciwlękowych i nasennych są benzodiazepiny. Ich stosowanie jest problematyczne przede wszystkim ze względu na wysokie ryzyko nadużywania i uzależnienia.
Najważniejsze grupy leków to:
Należą do nich np.
Ich działanie ma charakter
Ponadto działają rozluźniająco na mięśnie. Dlatego też lek taki jak Musaril® może być stosowany również w przypadku silnych napięć mięśniowych i spastyczności.
Ze względu na swoją skuteczność w zwalczaniu napadów drgawkowych są one stosowane w neurologii również jako leki przeciwpadaczkowe.
W psychiatrii i psychoterapii benzodiazepiny stosuje się w leczeniu ostrym
.
Ze względu na wysokie ryzyko uzależnienia leki te mogą być stosowane tylko krótkotrwale. Standardowy czas leczenia wynosi maksymalnie 6 tygodni.
Jednak nadal są one przepisywane dość bezkrytycznie, nawet jeśli inne terapie wykazują dobrą skuteczność. Inne skutki uboczne to zaburzenia koncentracji i spowolnienie czasu reakcji, co powoduje ograniczenie zdolności do prowadzenia pojazdów!
Do leków stosowanych wyłącznie jako środki nasenne należą
Leki te ogólnie rzadziej prowadzą do rozwoju uzależnienia. Są one zazwyczaj bardzo dobrze tolerowane, ale powinny być przyjmowane wyłącznie tymczasowo.
Beta-blokery są stosowane przede wszystkim w przypadku lęków, które
Nie ma obaw o rozwój uzależnienia. W leczeniu zaburzeń lękowych stosuje się również leki przeciwdepresyjne (głównie selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny). W leczeniu łagodnych zaburzeń snu często wystarczają zmiany zachowań i preparaty ziołowe (preparaty z chmielu i waleriany).
Do dostępnych bez recepty środków nasennych należą również niektóre leki przeciwhistaminowe, takie jak np.
Ich działanie nasenne jest stosunkowo niewielkie w porównaniu z właściwymi środkami nasennymi. Dlatego nadają się one tylko w przypadku łagodnych zaburzeń snu.
Jako środek ułatwiający zasypianie można również stosować chloralhydrat (Chloraldurat®). Działanie nasenne pojawia się przy dawce od 0,5 do 2 g i utrzymuje się przez około 5 godzin. Po regularnym przyjmowaniu szybko następuje utrata skuteczności. Pacjenci z chorobami żołądka/jelit, wątroby lub serca nie mogą przyjmować wodorochloralu. Może dojść do uzależnienia.
Leki przeciwdemencyjne to różnego rodzaju leki psychotropowe, które przyczyniają się do poprawy
w przypadku organicznych zaburzeń psychicznych, zwłaszcza demencji.
Wyróżnia się trzy grupy substancji:
Do inhibitorów acetylocholinoesterazy należą
które są stosowane w leczeniu łagodnej i umiarkowanej postaci demencji typu Alzheimera. Na początku leczenia najczęstszymi skutkami ubocznymi są zazwyczaj
. Sporadycznie może dojść do spowolnienia akcji serca z ryzykiem upadku. Ryzyko to występuje szczególnie w przypadku jednoczesnego stosowania beta-blokerów. Inhibitory acetylocholinoesterazy należy stosować z szczególną ostrożnością w przypadku
.
Do modulatorów glutaminianu należy memantyna (np. Ebixa®). Jest ona stosowana w przypadku umiarkowanej i ciężkiej demencji typu Alzheimera oraz innych rodzajów demencji. Tolerancja leku jest stosunkowo dobra. Rzadko, ale możliwe są
Do nootropów zalicza się różne substancje, takie jak
które prawie nie powodują skutków ubocznych. Skuteczność tych substancji w leczeniu demencji nie została jednoznacznie wykazana.
Wśród leków psychotropowych stosowanych w leczeniu uzależnienia od alkoholu rozróżnia się
W przypadku odstawienia alkoholu w około 50 procentach przypadków konieczne jest leczenie farmakologiczne preparatem Distraneurin®. Lek ten może być stosowany wyłącznie podczas detoksykacji w specjalistycznej klinice.
Na rynku dostępny jest lek zapobiegający nawrotom o nazwie Campral®, który należy przyjmować codziennie. Zmniejsza on pragnienie spożycia alkoholu. Powinien być zawsze podawany w połączeniu z terapią psychoterapeutyczną.
