Bacak Damarları – Damar Merkezinin Yapısı, Damarın İşlevi ve Bacak Damar Hastalıkları (Damar Sorunları)

Kalbe giden venöz geri akışın büyük bir kısmı (%95) derin bacak damarlarından oluşan bir ağ aracılığıyla gerçekleşir. Bu ağ, orta eksende yer alır ve bacak arterlerini takip eder. Bu ağ, kaslar ve “aponevroz” olarak adlandırılan düz bir bağ dokusu yapısı ile çevrilidir. Damarlar, eşlik eden damarlar (Venae comitantes) olarak bacak arterlerine paralel uzanır. Daha kolay tanınabilmeleri için arterlerle aynı isimleri taşırlar; örneğin, Arteria poplitea ve Vena poplitea. Eşlik eden damarlar çoğunlukla çift olarak bulunur.

Büyük derin bacak damarları arasında şunlar bulunur

• Vena poplitea,
• Vena tibialis anterior ve Vena tibialis posterior ile
• Vena fermoralis.

Vena fermoralis, Vena poplitea'nın uyluk bölgesindeki uzantısıdır. Küçük pelviste Vena iliaca externa'ya dökülür. Vena tibialis anterior ve Vena tibialis posterior, alt bacaklardan oksijeni azalmış venöz kanı taşır. Bu damarlar birleşerek popliteal veni oluşturur. Dorsalis pedis veni (ayak sırtı veni), kanı tibialis anterior venine, plantar venlere (ayak tabanı venleri) ve tibialis posterior venine taşır.

Bacak damarlarının gösterimi © Blausen.com ekibi | Wikimedia

Derin bacak damarları, bacaklardan kalbe oksijeni az kanın büyük bir kısmını taşır. Kanın yalnızca yüzde beşi, çok değişken bir yüzeysel bacak damarları ağı kullanır.

Yüzeysel bacak damarları, arterlerden bağımsız olarak uzanır. Kasların dışında, deri duvarı ile kasları saran aponevroz arasındaki deri altı yağ dokusunda yer alırlar. Hayati öneme sahip değildirler.

Yüzeysel bacak ven sistemi, birkaç büyük damar ve geniş bir alana yayılan venöz ağlardan oluşur. Yüzeysel ven ağının iki ana bileşeni şunlardır:

• bacağın iç tarafında uzanan ve Vena femoralis’e dökülen Vena saphena magna (Vena saphena interna olarak da bilinir) ile
• baldırın arka yüzünden geçen ve popliteal vene (Vena poplitea) açılan vena saphena parva (Vena saphena externa olarak da bilinir).

Derin ve yüzeysel bacak damarları arasında, perforan damarlar olarak adlandırılan bağlantılar bulunmaktadır. Bu amaçla, perforan damarlar kas fasyalarını ve aponevrozu geçer.

Perforans venler,

• bacak alt kısmının iç tarafında uzanan Cockett damarları,
• diz ekleminin altında ve alt bacağın iç tarafında uzanan Boyd damarları ve
• diz üstünde uyluk iç tarafında uzanan Dodd perforan damarları

olarak sınıflandırılır.

Sağlıklı bir ven sisteminde kan her zaman yüzeysel bacak venlerinden derin bacak venlerine doğru akar. Deri ve deri altı dokudaki küçük venoller (en ince damarlar) ayak tabanının tamamını kaplar. Böylece, Lejárs tabanı veya plantar ven pleksusu olarak da adlandırılan karmaşık bir ağ oluştururlar.

Derin ağ, esas olarak iç ve dış plantar venlerden oluşur. Bunlar ayak tabanındaki kasların arasında uzanır ve kanı

• derin bacak damarlarına ait arka tibial damarlara ve
• derinin altında kolayca fark edilebilen dorsal ven arkadını oluşturan dorsal ayak damarlarından taşır.

Yetişkin bir insanın damarları günde yaklaşık 7.000 litre kan taşır. Kanın kalbe geri dönmesi için büyük ölçüde yukarı doğru akması gerekir. Otururken veya ayakta dururken de kanın geri akışı sağlanmalıdır.

Bacak damarları, sağ kalbe kadar uzanan tüm kan sütununun ağırlığını taşır. Kanın sürekli olarak uzuvlara geri akmasını önlemek için, damar duvarlarında katmanlar halinde ve düzenli aralıklarla damar kapakçıkları bulunur. Bunlar çek valf gibi çalışır ve kanın “yanlış yöne” geri akmasını engeller.

Vena kapakçıkları, kese benzeri çıkıntılardır. Baldır kaslarının kasılmasıyla, yani “kas pompası” olarak adlandırılan mekanizma ile birlikte, kalbe doğru ritmik bir kan akışını sağlarlar.

Derin bacak damarları, kaslarla birlikte esnemeyen bir fasya tüpü (bağ dokusu tüpü) içinde bulunur. Böylece her kas kasılması, tüpün içindeki damarları da sıkıştırarak kanı ileriye doğru iter. Kasların gevşeme aşamasında damarlar yeniden dolar.

Dinlenme sırasında kalp pompası ve solunum, pozitif bir basınç gradyanı aracılığıyla venöz geri akışı sağlar. Vücuttaki tüm damarlar gibi bacak damarları da yüksek esneklikleri nedeniyle kan rezervuarı görevi görür. Mikro dolaşım, en küçük kan damarlarının (venüller, arteriyoller ve kan kılcal damarları) oluşturduğu geniş dallı ağda gerçekleşir. Bu, organizma için önemlidir; çünkü sadece önemli bir kan rezervuarı olmakla kalmaz, aynı zamanda kan basıncını düzenler ve ısı alışverişini ve hücrelere besin taşınmasını destekler.

Venoller, bu süreçte kılcal damarların venöz kolundan kanı alır ve komşu venollerle birleşerek kanı damarlara taşır.

Tüm kadınların yarısından fazlası ve erkeklerin yaklaşık üçte biri hayatlarında en az bir kez damar sorunlarıyla karşılaşmaktadır. Yaş ilerledikçe damar hastalıkları riski artar.

70 yaşın üzerindeki kişilerin üçte ikisinden fazlası varis (varikoz) ve bunun sonuçlarından muzdariptir. Tıp uzmanları tarafından varis olarak adlandırılan varisler, yüzeysel sistemdeki düğüm şeklinde genişlemiş damarlardır. Birincil varis hastalığında (birincil varikoz), bağ dokusundaki zayıflık nedeniyle damar kapakçıkları artık tam olarak kapanmamaktadır. Bu da kanın geriye akmasına neden olur. Sonuç olarak bacak damarlarında basınç artışı meydana gelir ve damarlar deri altında gözle görülür ve elle hissedilebilir şekilde genişler. Ayrıca yüzeysel damarda lokal bir iltihaplanma (bacak damar iltihabı veya flebit) da ortaya çıkabilir.

Varisler, başka bir damar hastalığının – örneğin bacak ven trombozu – bir sonucu da olabilir (sekonder varis). Bacak ven trombozunda, bir kan pıhtısı bacağın derin bir damarını tıkar. Bu durum, kan akışının engellenmesine veya hatta akut ven tıkanmasına yol açar. Etkilenen bacak şişer, ısınır ve mavimsi bir renk alır. Ayrıca hastalar bacaklarında ağrı çekerler. Özellikle baldırda baskıya bağlı ağrı ve kas ağrısı benzeri bir gerginlik hissi belirgindir.

Bu nedenle varisler, her zaman bacak ven trombozunun olası bir göstergesi olarak kabul edilir. 

Bacak ven trombozu tedavisi,

• kan akışındaki engelin giderilmesini ve
• komplikasyonların önlenmesini – örneğin pulmoner emboli

.

Bacak damarları, kanın kalbe geri taşınması için hayati öneme sahiptir ve alt ekstremitedeki karmaşık damar sisteminin bir parçasıdır. Bu süreçte yüzeysel damarlar ve derin damar sistemi, perforan damarlar ve düzgün işleyen kapakçıkların desteğiyle birbirleriyle sıkı bir işbirliği içinde çalışır.

Derin ven trombozu veya DVT gibi hastalıklar pıhtıların oluşmasıyla ortaya çıkabilir ve kan akışını önemli ölçüde bozabilir. Ayrıca varisler ve damar genişlemesi de damar duvarında sık görülen değişikliklerdir ve bu durum kıvrımlı damarlara ve şikayetlere yol açar. Femoral ven, popliteal ven veya büyük safena magna gibi en önemli damarlar, kanın kalbe geri taşınmasında merkezi bir rol üstlenir. Kan, sonunda inferior vena kava yoluyla tekrar dolaşıma girer. Ağır bacaklar, gerginlik hissi veya ödem gibi tipik semptomlar, artan damar basıncı ve dokuda birikme nedeniyle ortaya çıkar. Ağır vakalarda, bir pıhtı koparsa nefes darlığı görülebilir.

Fleboloji, örneğin dupleks ultrasonografi veya uygun kompresyon çorapları ile kompresyon tedavisi yoluyla tanı ve tedaviyle ilgilenir. Antikoagülasyon da gerekli olabilir. Sağlıklı bir yaşam tarzı, egzersiz ve uzun süre ayakta durmaktan kaçınmak, damar rahatsızlıklarını önlemeye yardımcı olur. Özellikle derin ve yüzeysel damarların birbiriyle etkileşimi, damar sisteminin işleyişi açısından belirleyicidir.

Genel olarak bacak damarları, kanı sürekli olarak taşıyarak dolaşımı dengede tuttukları için, vücut için işlevsel kan damarlarının ne kadar önemli olduğunu gösterir.

Bacak damarları nedir ve işlevleri nelerdir?

Bacak damarları, kanı bacaktan kalbe geri taşıyan kan damarlarıdır. Venöz sisteme aittirler ve ven kapakçıkları sayesinde kan akışını sağlarlar.

Derin ven trombozu nedir?

Derin bacak damarlarında oluşan tromboz, derin damarlarda bir kan pıhtısının oluşmasıyla ortaya çıkar. Bu pıhtı kan akışını engelleyebilir ve en kötü durumda pulmoner emboliye yol açabilir.

Varis nedir ve nasıl oluşur?

Varisler, genişlemiş ve yüzeysel olarak uzanan damarlardır. Damar kapakçıklarının yetersizliği nedeniyle oluşurlar ve bacakta kıvrımlı damarlara yol açarlar.

Bacak damar hastalığını gösteren belirtiler nelerdir?

Tipik şikayetler arasında ağrı, şişlik, bacaklarda ağırlık hissi ve gerginlik hissi bulunur. İleri vakalarda cilt değişiklikleri veya ödem de görülebilir.

Bacak damar hastalıkları nasıl tedavi edilir?

Tedavi, kompresyon tedavisinden antikoagülasyona ve cerrahi müdahalelere kadar uzanır. Ayrıca, dupleks ultrasonografi ile yapılan takip kontrolleri de önemlidir.