“Bağırsak florası başlı başına bir mikrokozmostur!” Prof. Güldütuna, gıda intoleransları hakkında

Prof. Dr. med. Güldütuna: Muhtemelen her zaman vardı, ancak gerçek şu ki bu intoleranslar günümüzde artıyor. Giderek daha fazla insan yemek yedikten sonra sorunlardan şikayet ediyor. Eskiden bu tür şikayetler – mide ekşimesi, karın ağrısı, şişkinlik, ishal – “irritabl bağırsak sendromu” başlığı altında toplanırdı. İrritabl bağırsak sendromunun nedenlerinden biri olarak, yanlış yönlendirilmiş bir bağışıklık tepkisine yol açan ve gıda intoleranslarına neden olabilen mide-bağırsak enfeksiyonları tartışılmaktadır. Belirsiz karın ağrıları nedeniyle tetkik amacıyla hastalara mide ve bağırsak endoskopisi yapılırdı; bulgular normal çıkarsa, buna basitçe “irritabl bağırsak sendromu” denirdi. Hastalara probiyotikler, spazmolitikler ve hatta antidepresanlar verilir. Birçok semptom da basitçe hipokondriyak veya psikosomatik olarak nitelendiriliyordu.

Prof. Dr. med. Güldütuna: Bu konuda biraz geriye gitmem ve disiplinimizin yıllardır düşünce tarzını değiştirme sürecinde olduğunu açıklamam gerekebilir. Mikrobiyom araştırmalarının tam ortasındayız ve sürekli yeni şeyler keşfediyoruz. Trilyonlarca farklı bakteriden oluşan insan bağırsak florası olan mikrobiyom, bizi sağlıklı tutan kendine özgü bir mikrokozmos, kendine özgü bir ekosistemdir. Ancak bunun tam olarak nasıl gerçekleştiği, orada neler olup bittiği ve nelerin bozulabileceği – bunları hâlâ tam olarak bilmiyoruz. Mikrobiyomun yaşam süreçlerimiz için ne kadar hayati öneme sahip olduğu, bilim dünyası tarafından şu anda adım adım ortaya çıkarılmaktadır.

Leading Medicine Guide: 2014 yılında, gıda intoleransları ve sözde irritabl bağırsak sendromu ile ilgili sansasyonel sonuçlar ortaya koyan önemli bir çalışma gerçekleştirildi.

Prof. Dr. med. Güldütuna: Evet, öyle denebilir. Ärztezeitung gazetesi o zamanlar “Yeni test nihayet mideyi rahatlatıyor” başlığını atmıştı. Kiel’li gastroenterolog Prof. Dr. Annette Fritscher-Ravens, endomikroskopi yardımıyla irritabl bağırsak sendromu hastalarının ince bağırsaklarında neler olup bittiğini inceledi. Bunlar gerçekten de sansasyonel bulgulardı. Endoskop aracılığıyla, en sık tolere edilemeyen gıdalar olan inek sütü, soya, maya ve buğdaydan oluşan solüsyonları bağırsağa verdi. Daha sonra mikroskop aracılığıyla bağırsak villuslarının nasıl tepki verdiği incelendi. Ve gerçekten de, bu irritabl bağırsak sendromu hastalarının yüzde 60’ı birkaç dakika içinde şaşırtıcı bir tepki gösterdi. Bağırsak tüylerindeki hücre kümeleri parçalanıyor, bağırsaktaki epitel hücrelerinde bozukluklar oluşuyor, bağırsak mukozası daha geçirgen hale geliyor – hastalar da bir süre sonra karın ağrısı ve şişkinlikten şikayet etmeye başlıyor. Tıp caması bu semptomlarla karşı karşıyaydı, ancak o zamana kadar şikayetlerin oluşum süreci tam olarak anlaşılamamıştı. Konfokal Lazer Endomikroskopi sayesinde artık bağırsağın mukoza reaksiyonlarını gerçek zamanlı olarak gösteren bir tanı aracına sahibiz.

Prof. Dr. med. Güldütuna: Örnekler alınarak laboratuvara gönderiliyordu, ancak bu işlemden herhangi bir bulgu elde edilemiyordu. Bağırsak villuslarındaki reaksiyonlar hızlı ve kısa süreli seyrederken, sadece sonuçları uzun süre devam eder. Ancak bu mikroskobik süreçlerin görünür hale getirilmesiyle tıp önemli bir adım daha ilerlemiştir. Bugüne kadar gözle görülür bir şey bulunamadığı için hastalar, “psikosomatik neden” veya “hipokondri” gibi etiketlerle yaşamak zorunda kalıyordu.

Prof. Dr. med. Güldütuna: Ne yazık ki bu muayene, henüz yasal sağlık sigortalıları için hizmet kataloğuna dahil edilmemiştir. Sigorta masrafları karşılamıyorsa, yavaş yavaş yaklaşmak gerekir: Belirli bir süre boyunca tek tek gıdaları diyetten çıkarırız ve her seferinde reaksiyonları gözlemleriz. Günümüzde alerjik reaksiyon gösteren sadece ince bağırsak değildir. Yemek borusu alerjileri de önemli ölçüde artmıştır. Bunun bir açıklaması olarak, gıdalardaki değişiklikler, içerdikleri koruyucu maddeler, renklendiriciler vb. gösterilebilir.

Prof. Dr. med. Güldütuna: Konfokal Lazer Endomikroskopi ile reflüden – yani mide ekşimesinden – şikayetçi olan hastaların yemek borusunu da inceliyoruz. Tedavi edilmeyen reflüde, zamanla yemek borusunun mukoza zarı değişime uğrar. Mide asidi ve çeşitli enzimler mide zarını tahrip eder, bu da Barrett özofagusu ortaya çıkarır ve bu durum da yemek borusu kanseri için bir risk faktörüdür. Yemek borusu mukozasındaki hücresel değişiklikler, yani displaziler, kansere yol açar. Konfokal lazer endomikroskopi sayesinde, Barrett özofagusundaki displazileri, yani kanserin doğrudan öncüllerini çok erken aşamada tespit edebiliyoruz; bu displaziler daha sonra ameliyat gerektirmeden endoskopik olarak çıkarılabilir.

Solda: Sağlıklı mide. Sağda: Mide asidinin yemek borusuna aktığı reflü hastalığı © bilderzwerg/AdobeStock

Prof. Dr. med. Güldütuna: Barrett özofagusunda kanser öncüllerini tespit etmek için endomikroskopi, özellikle ABD’de endomikroskopinin en yaygın uygulama alanıdır. Ayrıca, Barrett hastalarında ince bağırsağı da incelememiz gerektiğini ve burada geçirgenlik artışı olup olmadığını kontrol etmemiz gerektiğini tespit ettik. Çünkü bu durum – tahmin edilebileceği gibi – bir gıda intolerasyonuna işaret eder. Ancak bağırsak, savunma reaksiyonuna neden olan maddelere düzenli olarak maruz kalırsa, bağırsak mukozasının zarar göreceği tahmin edilebilir. Bu durum, “Leaky Gut Sendromu”na yol açar; bu terim, hasar görmüş ve geçirgen hale gelmiş bağırsak mukozasını ifade eder; bu mukoza, kan dolaşımına ait olmayan maddelerin girmesine izin verir ve bu maddeler çeşitli şekillerde hastalığa yol açabilir.

Prof. Dr. med. Güldütuna: Gıda alerjenlerine bağlı bir yemek borusu hastalığı, “eozinofilik özofajit” olarak adlandırılır. Hiç de nadir olmayan bu hastalıkta, gıdalar yemek borusunda çok belirgin bir iltihaplanmaya neden olur ve bu da yemek borusunda daralma ve yutma güçlüğü gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Gıda alerjenleri nedeniyle yanlış yönlendirilmiş bu bağışıklık tepkisi, glütene karşı belirli bir gıda alerjisi türü olan çölyak hastalığında da gördüğümüz gibi, birçok farklı hastalığa yol açabilir. Bu hastalıkta sadece bağırsaklar değil, cilt, karaciğer ve diğer organlar da etkilenebilir; hatta diyete uyulmaması durumunda mide-bağırsak tümörleri riski 100 kattan fazla artabilir. Gıda intoleranslarının insanı ne kadar hasta edebileceği konusu, bilim dünyasının son birkaç yıldır üzerinde çalıştığı bir alan ve bu konuda sürekli yeni bulgular elde ediliyor.

Leading Medicine Guide: Frankfurt’taki gastroenteroloji kliniğinizde konfokal lazer endomikroskopi uyguluyorsunuz. Bu çok zahmetli bir muayene mi?

Prof. Dr. med. Güldütuna: Şu ana kadar Almanya’da bu muayeneyi sunan çok fazla merkez yok. Bu, çok fazla deneyim gerektiren karmaşık bir işlemdir. Üstelik sadece muayeneyi yapmak yetmez, sonrasında hastaya uygun şekilde danışmanlık ve destek de sağlanabilmelidir. Yüksek çözünürlüklü bir endoskop ve 1000 kata kadar büyütme sağlayan bir mikroskop probu kullanıyorum. Bu sayede villusları veya epitel hücrelerini çok büyük boyutta görebiliyoruz. Bunlar adeta askerler gibi yan yana dizilmiş durumda, eldiven parmaklarına benziyorlar. Lazer ışığında bir şeyler görebilmek için, önceden hastaya floresan kontrast maddesi enjekte ediyoruz. Ardından, çeşitli gıdaları içeren küçük miktarlardaki çözeltileri sırayla bağırsak mukozasına uyguluyoruz. Örneğin hasta buğdayı tolere edemiyorsa, gerçekten şaşırtıcı görüntülerle karşılaşırız: Bağırsak villaları birbirinden ayrılır, mukoza geçirgen hale gelir; şiddetli bir reaksiyon durumunda epitel hücreleri hatta kopar. Bu hücreler yenilenebilirler, ancak iltihaplanma süreçleri de eklenirse artık iyileşemezler, tahrip olurlar. İlk gıda çözeltisinde bile şiddetli bir reaksiyon görülürse, teste devam edemeyiz.

Prof. Dr. med. Güldütuna: Frankfurt am Main’daki gastroenteroloji kliniğime gıda intoleransı ve alerjisi olan çok sayıda hasta geliyor. Araştırma sonuçlarımızla bu konuya ilişkin kendi güvenilir istatistiklerimizi oluşturmaya çalışıyoruz. Bu alandaki hem ulusal hem de uluslararası neredeyse tüm çalışmaları biliyorum. Her gün bu konuyla ilgili – özellikle de gençlerden gelen – çok sayıda soruyla karşılaştığım için, gelecekte bilgilendirme amacıyla interneti daha fazla kullanmak istiyorum. Çünkü bu konuda çok büyük bir ihtiyaç olduğunu görüyorum ve uzmanlığımla bu konuda önemli katkılarda bulunabilirim.

Prof. Güldütuna, ilginç sohbetiniz ve çoğumuzu ilgilendiren bir konudaki gelişmeler hakkında verdiğiniz bilgiler için çok teşekkür ederiz. Uzmanımızla doğrudan iletişime geçmek isteyenler, Leading Medicine Guide’daki profil sayfasından bunu yapabilirler.