Όγκος του ουροποιητικού συστήματος: αιτίες, συμπτώματα, διάγνωση και θεραπεία

Ο όγκος του ουροποιητικού συστήματος είναι μια κακοήθης νεοπλασία (κακοήθης όγκος) στα ουροφόρα όργανα. Σε αυτά περιλαμβάνονται ο νεφρός, η νεφρική κοιλότητα, ο ουρητήρας, καθώς και η ουροδόχος κύστη και ο ουρητήρας.
Συχνότερα πρόκειται για καρκίνωμα του ουροθηλίου του ανώτερου ουροποιητικού συστήματος, δηλαδή για έναν όγκο που αναπτύσσεται από τον βλεννογόνο (ουροθήλιο) της νεφρικής λεκάνης ή του ουρητήρα.
Ένας τέτοιος κακοήθης όγκος του ουροποιητικού συστήματος μπορεί να παραμείνει τοπικά περιορισμένος ή να εξαπλωθεί μέσω του ουροποιητικού συστήματος σε γειτονικές δομές.
Εάν διαγνωστεί έγκαιρα, ο όγκος του ουροποιητικού συστήματος συνήθως αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά – ειδικά όταν η διάγνωση και η θεραπεία πραγματοποιούνται από έμπειρους ειδικούς ουρολόγους.
Ανάλογα με την τοποθεσία, διακρίνουμε:

Το καρκίνωμα του ουροθηλίου του ανώτερου ουροποιητικού συστήματος (δηλαδή της νεφρικής λεκάνης και του ουρητήρα) αντιπροσωπεύει περίπου το 5–10 % όλων των καρκινωμάτων του ουροθηλίου.
Δεδομένου ότι ολόκληρο το ουροποιητικό σύστημα είναι επενδεδυμένο με τον ίδιο βλεννογόνο, μπορούν να αναπτυχθούν ταυτόχρονα ή διαδοχικά περισσότεροι όγκοι. Ιδιαίτερα στο ανώτερο ουροποιητικό σύστημα – δηλαδή στην περιοχή της νεφρικής λεκάνης και του ουρητήρα – εμφανίζονται όγκοι του ανώτερου ουροποιητικού συστήματος, οι οποίοι συχνά συνδέονται με ένα σύμπτωμα όγκου της νεφρικής λεκάνης ή του ουρητήρα, όπως η παρουσία αίματος στα ούρα χωρίς πόνο.
Αυτές οι παθήσεις, μαζί με τον καρκίνο της ουροδόχου κύστης, συγκαταλέγονται στις σημαντικότερες κακοήθεις μεταβολές του αποχετευτικού ουροποιητικού συστήματος.

Οι ουροφόροι αγωγοί μεταφέρουν τα ούρα από τα νεφρά στην ουροδόχο κύστη @ bilderzwerg /AdobeStock

Οι αιτίες ενός όγκου του ουροποιητικού συστήματος είναι ποικίλες και δεν έχουν διευκρινιστεί πλήρως.
Οι γιατροί θεωρούν ότι γενετικοί παράγοντες, περιβαλλοντικές επιδράσεις και χρόνιες ερεθισμοί του ουροποιητικού συστήματος μπορούν να συμβάλουν στην εμφάνιση ενός όγκου του ουροποιητικού συστήματος.
Ιδιαίτερα ευάλωτα είναι τα άτομα με μακροχρόνια καπνιστική συνήθεια, έκθεση σε αρωματικές αμίνες ή χρόνιες λοιμώξεις του ουροποιητικού συστήματος.
Αυτοί οι παράγοντες προκαλούν αλλοιώσεις στον βλεννογόνο (ουροθήλιο) και μπορούν να ευνοήσουν την εμφάνιση καρκινωμάτων του ουροθηλίου του ανώτερου ουροποιητικού συστήματος.

• Κάπνισμα (σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου· έως και 50 % όλων των περιπτώσεων)
• Έκθεση σε αρωματικές αμίνες (π.χ. σε χρώματα, βερνίκια, βιομηχανία καουτσούκ)
• Χρόνιες λοιμώξεις του ουροποιητικού συστήματος ή ουροστασία
• Κατάχρηση αναλγητικών (μακροχρόνια λήψη παυσίπονων, π.χ. φαινακετίνη)
• Έκθεση σε αρσενικό στο πόσιμο νερό
• Γενετικοί παράγοντες και οικογενειακή συχνότητα
• Προηγούμενη ακτινοθεραπεία ή χημειοθεραπεία στην περιοχή της πυέλου

Σε ασθενείς με όγκους στον ουρητήρα ή στην νεφρική λεκάνη μπορεί αργότερα να αναπτυχθούν όγκοι και στην ουροδόχο κύστη – και το αντίστροφο.

Ένας όγκος του ουροποιητικού συστήματος συχνά δεν προκαλεί συμπτώματα για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Το πρώτο σημάδι είναι συνήθως η παρουσία αίματος στα ούρα χωρίς πόνο, η οποία εμφανίζεται σε όλους σχεδόν τους ασθενείς κάποια στιγμή.
Άλλα πιθανά συμπτώματα:

• Πόνος στα πλευρά ή αίσθημα αμβλύς πίεσης στην πλάτη
• Συχνή ανάγκη ούρησης ή αίσθημα καύσου κατά την ούρηση
• Διαταραχές στην εκροή των ούρων, ενδεχομένως με νεφρική απόφραξη
• Πόνος στην περιοχή των νεφρών
• Γενικά συμπτώματα όπως κόπωση, απώλεια βάρους, νυχτερινή εφίδρωση

Σημαντικό: Η παρουσία αίματος στα ούρα πρέπει πάντα να διερευνάται ουρολογικά, ακόμη και αν δεν υπάρχει πόνος.

Η διάγνωση πραγματοποιείται από έμπειρους ειδικούς ουρολόγους.
Συνδυάζει τη φυσική εξέταση, τις εργαστηριακές εξετάσεις, την ενδοσκόπηση και την απεικόνιση:

• Κυτταρολογική εξέταση ούρων: ανίχνευση καρκινικών κυττάρων (κυττάρων ουροθηλιακού καρκινώματος) στα ούρα.
• Οι καρκινικοί δείκτες στο αίμα μπορούν να βοηθήσουν στην παρακολούθηση της εξέλιξης της νόσου.

• Υπερηχογραφική εξέταση της ουροδόχου κύστης και των νεφρών για τον εντοπισμό ουροστασίας.
• Αξονική ουρογραφία ή μαγνητική ουρογραφία με σκιαγραφικό μέσο για την εκτίμηση του μεγέθους του όγκου, της διήθησης και των λεμφαδένων.
• Αντίστροφη πυελογραφία: απεικόνιση της νεφρικής λεκάνης με τη χρήση σκιαγραφικού μέσου.
• Κυστεοσκόπηση (εξέταση της ουροδόχου κύστης) και ουρητηρορενοσκόπηση για άμεση ενδοσκοπική αξιολόγηση και λήψη δείγματος ιστού (βιοψία).

Κατά την ενδοσκοπική εξέταση των ουροφόρων οδών, οι ουρολόγοι δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στις στομίες των ουρητήρων στην ουροδόχο κύστη, καθώς εκεί μπορεί να εμφανιστούν καρκινικά κύτταρα ή αιμορραγίες.
Στο πλαίσιο της διαουρηθρικής εκτομής (TUR) μπορούν να αφαιρεθούν μικρότεροι όγκοι από την ουροδόχο κύστη και να εξεταστούν ιστολογικά.
Έτσι, μπορεί να ανιχνευθεί έγκαιρα η πιθανή ύπαρξη μεταστάσεων ή διήθησης.

Αυτή η διαγνωστική εξέταση επιτρέπει την ακριβή σταδιοποίηση σύμφωνα με την ταξινόμηση TNM και χρησιμεύει για τη λήψη απόφασης σχετικά με την περαιτέρω θεραπευτική προσέγγιση.

Η θεραπεία του όγκου του ουροποιητικού συστήματος εξαρτάται από το στάδιο του όγκου, την τοποθεσία και τη γενική κατάσταση του ασθενούς. Η θεραπεία καλύπτει ολόκληρο το φάσμα της ουρολογίας – από την ενδοσκοπική εξέταση έως τις ελάχιστα επεμβατικές επεμβάσεις και τη ριζική χειρουργική επέμβαση.
Στα αρχικά στάδια, συχνά αρκεί μια διαουρηθρική εκτομή (TUR) για την αφαίρεση του όγκου.
Στόχος είναι η πλήρης εξάλειψη του όγκου του ουροποιητικού συστήματος και, ταυτόχρονα, η διατήρηση της λειτουργίας των ανώτερων ουροφόρων οδών.

Οι μικρότεροι όγκοι στο νεφρικό λεκάνη ή στον ουρητήρα μπορούν να αφαιρεθούν με ελάχιστα επεμβατικό τρόπο μέσω ουρητηρορενοσκόπησης ή αφαίρεσης με λέιζερ.
Σε αυτή την περίπτωση, το όργανο διατηρείται. Στη συνέχεια, συχνά ακολουθεί τοπική θεραπεία έκπλυσης με μιτομυκίνη C, προκειμένου να προληφθούν υποτροπές.

Σε περίπτωση μεγαλύτερων ή διηθητικών όγκων, απαιτείται νεφρουρητηρεκτομή (χειρουργική αφαίρεση νεφρού και ουρητήρα).
Αφαιρείται επίσης η στοματική άκρη του προσβεβλημένου ουρητήρα προς την ουροδόχο κύστη, προκειμένου να αποφευχθούν υποτροπές.

Σε προχωρημένα στάδια μπορεί να απαιτηθεί συστηματική χημειοθεραπεία (π.χ. με σισπλατίνη).
Σε μη χειρουργήσιμους ή μεταστατικούς όγκους του ουροποιητικού συστήματος χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο ανοσοθεραπείες με αναστολείς σημείων ελέγχου (π.χ. pembrolizumab, atezolizumab). Μέσω του συνδυασμού διαφόρων μορφών θεραπείας, οι γιατροί μπορούν να αξιοποιήσουν πλήρως το σύνολο των σύγχρονων μεθόδων της ουρολογικής ογκολογίας.
Σε μεμονωμένες περιπτώσεις, πραγματοποιείται επιπλέον θεραπεία του προστάτη, εάν υπάρχουν εκεί καρκινικά κύτταρα ή διαταραχές της ροής.

Η τακτική παρακολούθηση είναι καθοριστική για την έγκαιρη ανίχνευση υποτροπών ή δευτερογενών όγκων. Σε αυτό το πλαίσιο, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στο ανώτερο ουροποιητικό σύστημα.
Τόσο τα ανώτερα ουροποιητικά όσο και η ουροδόχος κύστη ελέγχονται τακτικά μέσω ενδοσκόπησης ή υπερήχου, προκειμένου να αποκλειστεί η επανεμφάνιση του όγκου.
Μπορεί επίσης να αναπτυχθεί αργότερα όγκος στον ουρητήρα ή στην νεφρική λεκάνη, γι’ αυτό συνιστάται η ολοκληρωμένη παρακολούθηση ολόκληρου του ουροποιητικού συστήματος.
Αυτή περιλαμβάνει υπερηχογράφημα, αξονική τομογραφία, κυστεοσκόπηση και κυτταρολογική εξέταση ούρων σε καθορισμένα χρονικά διαστήματα (κάθε 3–6 μήνες τον πρώτο χρόνο, στη συνέχεια ετησίως).

Η θεραπεία του όγκου του ουροποιητικού συστήματος πραγματοποιείται σήμερα συνήθως με ελάχιστα επεμβατικές ή ενδοσκοπικές μεθόδους, εφόσον ο όγκος είναι ακόμη περιορισμένος.
Σε περιπτώσεις μεγαλύτερων ευρημάτων, η χειρουργική αφαίρεση μέσω νεφρουρητηρεκτομής παραμένει η θεραπεία επιλογής.
Σε εξειδικευμένα ουρολογικά κέντρα, όπως το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Κολωνίας, διατίθενται όλες οι σύγχρονες μέθοδοι διάγνωσης και θεραπείας.

Η πρόγνωση ενός όγκου του ουροποιητικού συστήματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το στάδιο του όγκου, το βάθος διήθησης και την εμπλοκή των λεμφαδένων.
Εάν ο όγκος διαγνωστεί νωρίς και αφαιρεθεί πλήρως, οι πιθανότητες ίασης είναι πολύ καλές.
Σε προχωρημένα στάδια με μεταστάσεις, η νόσος είναι συχνά χρόνια, αλλά χάρη στις σύγχρονες θεραπείες μπορεί συχνά να ελέγχεται για μεγάλο χρονικό διάστημα. 

Για τη διάγνωση ενός όγκου του ουροποιητικού συστήματος, οι ουρολόγοι χρησιμοποιούν διάφορες απεικονιστικές και διαγνωστικές μεθόδους.
Εκτός από την υπερηχογραφική εξέταση της ουροδόχου κύστης και των νεφρών, η αξονική τομογραφία με σκιαγραφικό μέσο θεωρείται η μέθοδος επιλογής για τον εντοπισμό της έκτασης του όγκου και της πιθανής ύπαρξης μεταστάσεων.
Επιπλέον, συχνά πραγματοποιείται κυστεοσκόπηση ή ουρητηρορενοσκόπηση, κατά την οποία εξετάζεται άμεσα ο βλεννογόνος των ουροφόρων οδών και λαμβάνεται δείγμα ιστού.
Αυτές οι μέθοδοι επιτρέπουν την αξιόπιστη διαγνωστική ταξινόμηση του σταδίου του όγκου.

Γερμανική Αντικαρκινική Εταιρεία – Καρκίνος της ουροδόχου κύστης 2024; Onkopedia 2024.

Πώς αφαιρείται χειρουργικά ένας όγκος του ουροποιητικού συστήματος;

Η χειρουργική αφαίρεση εξαρτάται από το στάδιο και την τοποθεσία του όγκου.
Οι μικρότεροι όγκοι μπορούν συχνά να αντιμετωπιστούν με ενδοσκοπική αφαίρεση του όγκου – για παράδειγμα, με τη χρήση λέιζερ μέσω μιας ελάχιστα επεμβατικής ουρητηρορενοσκόπησης.
Σε προχωρημένη νόσο, η νεφρουρητηρεκτομή, δηλαδή η πλήρης αφαίρεση του νεφρού και του ουρητήρα, αποτελεί τη θεραπεία επιλογής.
Μετά την επέμβαση μπορεί να ακολουθήσει τοπική έκπλυση με μιτομυκίνη C ή περαιτέρω θεραπεία, όπως χημειοθεραπεία ή ανοσοθεραπεία, προκειμένου να αποφευχθούν υποτροπές.

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ καρκινώματος του ουρητήρα και όγκου της νεφρικής λεκάνης;

Και οι δύο ανήκουν στα ουροθηλιακά καρκινώματα του ανώτερου ουροποιητικού συστήματος.
Στο καρκίνωμα του ουρητήρα, ο όγκος βρίσκεται στον βλεννογόνο του ουρητήρα και μπορεί να εμποδίζει την εκροή των ούρων.
Αντίθετα, ένας όγκος της νεφρικής λεκάνης βρίσκεται στη μετάβαση μεταξύ νεφρού και ουρητήρα.
Δεδομένου ότι ολόκληρο το ουροποιητικό σύστημα είναι επενδεδυμένο με τον ίδιο βλεννογόνο, και οι δύο τύποι όγκων μπορούν να αναπτυχθούν παράλληλα ή διαδοχικά.
Για τον λόγο αυτό, οι κατευθυντήριες οδηγίες συνιστούν τακτικούς ελέγχους ολόκληρου του ουροποιητικού συστήματος μετά την αρχική διάγνωση.

Το στάδιο του όγκου περιγράφει το βάθος στο οποίο ο όγκος του ουροποιητικού συστήματος έχει διεισδύσει στον βλεννογόνο και στον περιβάλλοντα ιστό, καθώς και αν έχουν ήδη εμφανιστεί μεταστάσεις στους λεμφαδένες ή σε άλλα όργανα.
Η ταξινόμηση γίνεται σύμφωνα με την ταξινόμηση TNM μέσω αξονικής τομογραφίας, εξέτασης με σκιαγραφικό μέσο και ενδοσκοπικής βιοψίας.
Το στάδιο του όγκου είναι καθοριστικό για τον σχεδιασμό της θεραπείας και την πρόγνωση των ασθενών.

Πού αντιμετωπίζεται ένας όγκος του ουροποιητικού συστήματος και σύμφωνα με ποιες κατευθυντήριες οδηγίες;

Η θεραπεία πραγματοποιείται συνήθως σε κλινική ουρολογίας, συχνά σε εξειδικευμένα κέντρα όπως το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Κολωνίας ή σε παρόμοια πανεπιστημιακά ιδρύματα.
Εκεί, ειδικοί από διάφορους κλάδους συνεργάζονται με βάση τις τρέχουσες κατευθυντήριες οδηγίες για τη διάγνωση και τη θεραπεία των ουροθηλιακών καρκινωμάτων του ανώτερου ουροποιητικού συστήματος.
Ανάλογα με το στάδιο του όγκου, οι οδηγίες αυτές συνιστούν ενδοσκοπική, ελάχιστα επεμβατική ή ριζική χειρουργική επέμβαση, η οποία, ανάλογα με την περίπτωση, συνδυάζεται με χημειοθεραπεία ή ανοσοθεραπεία.