Trzustka jest jednym z najważniejszych narządów w organizmie człowieka i znajduje się w górnej części brzucha, za żołądkiem. Trzustka pełni zarówno funkcję zewnątrzwydzielniczą, jak i wewnątrzwydzielniczą. Wytwarza enzymy trawienne, które są uwalniane do dwunastnicy i pomagają w trawieniu tłuszczów i węglowodanów. Jednocześnie trzustka wytwarza ważne hormony, takie jak insulina i glukagon, które regulują poziom cukru we krwi. Hormony te są uwalniane bezpośrednio do krwi. Trzustka jest ściśle powiązana z jelitami, wątrobą i śledzioną. Choroby trzustki mogą mieć charakter ostry i poważnie zaburzać trawienie oraz metabolizm. Dlatego też funkcjonowanie trzustki ma kluczowe znaczenie dla życia.
Autor artykułu specjalistycznego
Leading Medicine Guide Redaktion
Trzustka to narząd, który wytwarza zarówno hormony, jak i enzymy. Trzustka uwalnia enzymy trawienne do jelita, wspomagając w ten sposób trawienie. Jednocześnie hormony, takie jak insulina i glukagon, regulują poziom cukru we krwi. Anatomicznie trzustka znajduje się w górnej części brzucha, w pobliżu dwunastnicy, wątroby i śledziony.
Przegląd artykułów
Funkcja trzustki
Trzustka jest gruczołem wydzielania wewnętrznego, który za pośrednictwem komórek wysp Langerhansa wytwarza między innymi hormony insulinę i glukagon, regulujące poziom cukru we krwi. Tylko dzięki insulinie cukier znajdujący się w organizmie może być wykorzystany przez komórki.
Bez tego hormonu glukoza nie może być wchłaniana, co szybko prowadzi do stanów zagrażających życiu. Jeśli w organizmie jest za mało cukru, glukagon sprawia, że uwalniane są rezerwy organizmu, głównie z wątroby. Komórki wysp Langerhansa odpowiedzialne za produkcję hormonów stanowią jedynie około 2,5 g całkowitej masy trzustki.
W części zewnątrzwydzielniczej trzustki wytwarzane są dodatkowo enzymy trawienne, takie jak
- amylaza (do trawienia węglowodanów),
- trypsynę (do trawienia białek),
- oraz lipazy do trawienia tłuszczów
i uwalnia je do dwunastnicy. Enzymy są jednak przekształcane dopiero po dotarciu do jelita, tak aby mogły spełnić swoje zadanie. W przeciwnym razie trzustka strawiłaby samą siebie. Łącznie wytwarzanych jest 20 różnych enzymów.
Obie funkcje trzustki, czyli produkcja hormonów i enzymów trawiennych, funkcjonują w dużej mierze niezależnie od siebie. W przypadku choroby jedna z tych funkcji może być ograniczona, bez konieczności, aby druga również była dotknięta chorobą.
Częste choroby trzustki
Ostre zapalenie trzustki (ostre zapalenie trzustki)
Szybko pojawiające się, ciężkie zapalenie trzustki prowadzi do zniszczenia komórek tego narządu. Charakterystyczne są nagłe, silne bóle w górnej i środkowej części brzucha. Często występują nudności z wymiotami. Ból może promieniować w okolice pleców. Inne objawy to wzdęcia, gorączka i objawy wstrząsu.
Ostrą postać zapalenia trzustki należy odróżnić od nawrotu przewlekłego zapalenia trzustki. Częstą przyczyną jest nadmierne spożycie alkoholu oraz kamienie żółciowe, które zatykają główny przewód trzustkowy – rzadziej leki, zaburzenia metaboliczne i inne przyczyny.
Przewlekłe zapalenie trzustki (przewlekłe zapalenie trzustki)
Powtarzające się stany zapalne, które w niektórych przypadkach nie zostały rozpoznane jako takie ze względu na niespecyficzne objawy, mogą prowadzić do powolnego, tj. przewlekłego zniszczenia narządu. W miejscu zdrowej tkanki powstaje wówczas blizna.
W miarę postępu choroby znacznie upośledza to funkcje trawienne, a także ogranicza produkcję insuliny. Prowadzi to do cukrzycy i zaburzeń trawienia spowodowanych niedoborem enzymów. W około 80 procentach przypadków przyczyną jest nadmierne spożycie alkoholu, rzadziej wrodzone mutacje genetyczne, przewlekła kamica żółciowa i inne przyczyny.
Nowotwór trzustki
Gdy komórki trzustki rosną w sposób niekontrolowany, powstaje nowotwór trzustki. Najpierw rozróżnia się, czy jest on łagodny, czy złośliwy. Torbiele (puste przestrzenie wypełnione wodą) mogą być na przykład łagodne. Natomiast nowotwory złośliwe rozrastają się bardzo szybko, atakując również otaczające tkanki i narządy. W najgorszym przypadku rak trzustki daje przerzuty i tworzy guzy wtórne w innych narządach. Istnieją również rodzaje nowotworów, które wykazują niepewne zachowanie i nie można ich jednoznacznie określić jako łagodne lub złośliwe.
Pomimo intensywnych badań przyczyny nowotworów nie zostały dotychczas jednoznacznie wyjaśnione. Jednak w dotychczasowych badaniach zaobserwowano, że w genomie komórek trzustki zachodzą zmiany, które powodują, że normalna komórka przekształca się w komórkę nowotworową.
Ponadto w dużych badaniach obserwacyjnych określono czynniki ryzyka. Jeśli występują one u danej osoby, nie muszą one jednak koniecznie prowadzić do choroby. Najważniejsze czynniki ryzyka to palenie tytoniu (w tym bierne palenie) oraz znaczna nadwaga. Przewlekłe zapalenie trzustki oraz cukrzyca typu 2 również mogą zwiększać ryzyko.
W niektórych przypadkach geny ryzyka mogą być dziedziczne (rodzinny rak trzustki). Osobom tym zaleca się konsultację w specjalistycznym centrum trzustkowym. Jak dotąd nie udało się jednoznacznie powiązać odżywiania i toksyn środowiskowych z czynnikami ryzyka.
Rak trzustki w najwcześniejszym stadium rzadko powoduje dolegliwości. Objawami mogą być
- brak apetytu,
- nudności i wymioty
- uczucie osłabienia
- i/lub biegunka
. Mogą również wystąpić zaburzenia w produkcji enzymów trawiennych. Skutkiem tego jest tzw. stolce tłuste (steatorrhea). Objawy te występują jednak również w przypadku wielu innych chorób, co utrudnia postawienie diagnozy. Znaczna utrata masy ciała w krótkim czasie (ponad pięć procent w ciągu trzech miesięcy) jest zawsze sygnałem ostrzegawczym i wymaga bezwzględnie konsultacji lekarskiej.
Uwaga dotycząca cukrzycy
W rzeczywistości w mniej niż jednym procencie przypadków przyczyną cukrzycy jest choroba trzustki. Najczęstszą przyczyną insulinooporności jest niezdrowy tryb życia (duża nadwaga i brak ruchu). Tkanka tłuszczowa zmniejsza wrażliwość na insulinę, co trzustka początkowo kompensuje zwiększoną produkcją insuliny – aż do momentu, gdy się wyczerpie.
Metody diagnostyczne w przypadku chorób trzustki
Ze względu na niespecyficzne objawy choroby trzustki ważne jest, aby lekarz rozpoznał konkretną chorobę i odróżnił ją od innych. Stosuje się różnorodne metody badawcze, takie jak
- diagnostyka laboratoryjna (krew i mocz),
- USG,
- w niejednoznacznych przypadkach badania TK i MRI,
- badanie endoskopowe (ERCP)
- lub punkcja.
Również zdjęcie rentgenowskie może w niektórych przypadkach dostarczyć ważnych wskazówek (np. dotyczących porażenia jelit, zwapnień trzustki lub kamieni żółciowych). W każdym przypadku ważne jest zasięgnięcie opinii lekarza, a nie opieranie się wyłącznie na własnych ustaleniach.
