Ortopedia zachowawcza: informacje i specjaliści

Fizjoterapia

Fizjoterapia wykorzystuje ćwiczenia aktywne i pasywne w celu

• przywrócenia lub utrzymania funkcji ruchowych,
• rozluźnienia lub wzmocnienia mięśni oraz
• ćwiczeń koordynacyjnych.

Ćwiczenia aktywne pacjent wykonuje samodzielnie, stopniowo zwiększając poziom trudności. Podczas wykonywania ruchów może być wspomagany przez terapeutę (ruchy prowadzone). Trudność zwiększa się poprzez wykorzystanie ciężaru własnego kończyn, a później poprzez dodatkowy (dostosowany) opór.

Ćwiczenia aktywne służą przede wszystkim poprawie ruchomości w przypadku ograniczeń funkcjonalnych spowodowanych głównie czynnikami mięśniowymi.

Ćwiczenia ruchowe z asystą © gewitterkind / Fotolia

Ćwiczenia bierne stosuje się w przypadku sztywności spowodowanej przede wszystkim przez struktury bierne. Należą do nich

• torebki stawowe,
• więzadła,
• zrosty śródstawowe oraz
• bliznowate przykurcze.

Ćwiczenia te to przede wszystkim rozciąganie i trakcja. Pacjent może przy tym korzystać z pomocy mechanicznych, takich jak

• ciężarki,
• wahadła oraz
• szyny ruchowe.

Ćwiczenia izometryczne, izotoniczne i izokinetyczne wspomagają pracę mięśni:

• Ćwiczenia izometryczne: wzrost napięcia bez skracania (ćwiczenia z oporem).
• Ćwiczenia izotoniczne: mięsień skraca się przy stałym napięciu.
• Ćwiczenia izokinetyczne: utrzymuje się stały skurcz w całym zakresie ruchu, od pełnego zgięcia do pełnego wyprostu.

Ćwiczenia izokinetyczne zapewniają największy wzrost wydajności (trening siłowy i wytrzymałościowy w sporcie, „kulturystyka”), jeśli stosuje się przy tym ciężary lub zaawansowane urządzenia treningowe, na których można również regulować tempo zmian ruchu (urządzenia treningowe Cybex).

Natomiast statyczna praca mięśni (utrzymywanie pozycji) szybko prowadzi do niedokrwienia z niedoborem tlenu, a tym samym do zmęczenia. Jest więc niefizjologiczna.

Metody fizjoterapeutyczne oparte na neurofizjologii wymagają szczególnej uwagi. Zajmują się one specjalnymi technikami proprioceptywnego i rozwojowo-kinezjologicznego sterowania przebiegiem ruchów. Stosuje się je np. u małych dzieci z zaburzeniami motorycznymi. Stosuje się je również w przypadku dynamicznych przykurczów będących wyrazem zaburzeń koordynacji (metoda Voita lub Bobath).

Programy ćwiczeń realizowane są w formie gimnastyki indywidualnej i grupowej w sali gimnastycznej lub w basenie ruchowym. Terapeuta udziela wskazówek dotyczących korzystania ze sprzętu treningowego i opracowuje programy domowe do indywidualnych ćwiczeń pacjenta w domu.

Ogólny rozwój fizyczny powinien być wspierany poprzez zajęcia wychowania fizycznego w szkole, gimnastykę, sport itp. Z reguły nie wymaga to specjalistycznej fizjoterapii.

Leczenie specjalistyczne w ramach fizjoterapii jest natomiast wskazane m.in. w przypadku

• skoliozach,
• utrwalonych kifozach,
• zaburzeń wzrostu

.

Specjalnymi formami opieki są specjalne zajęcia gimnastyczne w szkole dla dzieci z wadami postawy oraz sport dla osób niepełnosprawnych.

Masaż

Określone ruchy rąk, takie jak

• gładzenie,
• pocieranie,
• ugniatanie,
• stukanie lub
• wibracja

sprzyjają miejscowemu zwiększeniu przepływu krwi poprzez rozszerzenie naczyń i przyspieszenie przepływu w naczyniach włosowatych i limfatycznych. Prowadzi to do

• lepsze ukrwienie tkanek wraz ze stymulacją lokalnego metabolizmu,
• lepszego zaopatrzenia w tlen oraz
• usuwania produktów przemiany materii.

Wiąże się to z relaksacją, rozluźnieniem i pośrednim wpływem na ból.

Punkty spustowe to napięcia mięśniowe z zatwardziałymi, wrażliwymi na ucisk punktami bólowymi. W takich przypadkach masaż punktów spustowych może okazać się bardzo pomocny. Punkty spustowe zazwyczaj powodują nie tylko zlokalizowany ból przy ucisku, ale promieniują również do bardziej oddalonych obszarów ciała. Zasada działania terapii punktów spustowych została jasno przedstawiona w filmie:

Masaże mogą wywierać pozytywny wpływ od skóry na narządy wewnętrzne. Ta aktywacja mechanizmów odruchów zwojowo-wewnętrznych ma również wpływ na

• przekazywanie bólu (aferencja) oraz
• funkcję nerwów naczyniowych tętnic (nerwów wazomotorycznych).

Specjalnymi technikami w tym zakresie są masaż tkanki łącznej i masaż refleksologiczny, na przykład stóp.

Drenaż limfatyczny jest wskazany w przypadku

• skłonności do zastoju,
• obrzęków oraz
• zaburzeń ukrwienia tkanek, na przykład po długim unieruchomieniu. 

Ogólnie rzecz biorąc, masaż poprawia samopoczucie, zapewnia ogólne odprężenie i uspokojenie (stymulacja układu przywspółczulnego). Masażem nie da się osiągnąć wzrostu siły mięśni!

Specjalne techniki wykorzystują urządzenia pomocnicze, takie jak masaż strumieniem podwodnym, masaż ssący i wibracyjny.

Masaże pobudzają m.in. krążenie krwi © wildworx / Fotolia

Chiroterapia

Chiroterapia nazywana jest również terapią manualną lub chiropraktyką. Obejmuje ona zabiegi medyczne mające na celu mobilizację stawów zesztywniałych włóknisto poprzez

• rozciąganie manualne (w określonych warunkach w znieczuleniu) oraz
• ręcznego prostowania (korekcji ortopedycznej) deformacji, np. w przypadku wrodzonej stopy końsko-szpotawej.

Chiroterapia wykorzystuje określone techniki manualne do leczenia zaburzeń funkcjonalnych struktury kończyn i stawów kręgowych. Manipulacje ograniczają się przy tym

• albo do naturalnego zakresu ruchu danego stawu, albo
• w kontrolowany sposób przekraczają fizjologiczną granicę ruchomości, zazwyczaj z towarzyszącym słyszalnym trzaskiem.

W ten sposób uwalniają mechaniczne mechanizmy blokujące (blokady). Ponadto poprzez rozciąganie aparatu torebkowo-więzadłowego mobilizują lokalny mechanizm odruchowy.

Chiroterapia może usuwać blokady © pololia / Fotolia

Terapia ta wymaga specjalistycznej wiedzy oraz doskonałego opanowania wskazań i technik. Ścisłymi przeciwwskazaniami są

• choroby zapalne,
• nowotwory,
• osteoporoza oraz
• możliwe uciski nerwów i przepukliny dysków.

Do terapii manualnej zaliczają się również fizjoterapeutyczne ćwiczenia ruchowe bierne. Poprawiają one ruchomość stawów i łagodzą przewlekłe bóle w stanach napięcia.

Ergoterapia

Funkcjonalnym rozszerzeniem i uzupełnieniem fizjoterapii jest ergoterapia (terapia zajęciowa).

Wykorzystuje ona wiele skutecznych metod, dzięki którym można w niemal zabawowy sposób przywrócić w szczególności zaburzone funkcje rąk i palców. Metody te są dostosowane do czynności wykonywanych w gospodarstwie domowym, w pracy lub w czasie wolnym.

Dzięki ergoterapii można przywrócić funkcje motoryczne © shootingankauf / Fotolia

W razie potrzeby nieodwracalne utraty ruchowe można

• ćwiczenie ruchów zastępczych lub
• dostarczając indywidualne środki pomocnicze

. Pomoce te obejmują zarówno proste dostosowanie sztućców, jak i skomplikowane szyny oraz narzędzia robocze.

Termoterapia i hydroterapia

Termoterapia (leczenie hipertermiczne) i hydroterapia (zabiegi wodne) wykorzystują działanie m.in.

• wody,
• poduszek rozgrzewających oraz
• okładów z lodu

na organizm.

W termoterapii stosuje się ciepło lub zimno. Ciepło powoduje natychmiastowe rozszerzenie naczyń krwionośnych, przekrwienie i przyspieszenie procesów metabolicznych. Zimno powoduje początkowo zwężenie naczyń krwionośnych. Po oddziaływaniu zimna rozszerzają się również naczynia włosowate, powodując „reaktywny” przekrwienie.

Ciepło i zimno wywierają zatem zasadniczo takie same skutki biologiczne, zależne jednak od intensywności i czasu trwania ich oddziaływania.

Holistyczne kombinacje bodźców termoterapeutycznych to na przykład

• okłady,
• kąpiele,
• gorąca para,
• zimno (okłady).

Terapia wykorzystuje ich działanie pobudzające krążenie, metabolizm oraz relaksujące.

Te pozytywne efekty zostały już opisane w terapii wodnej opracowanej przez Sebastiana Kneippa i wielokrotnie się sprawdziły. Służą one również jako przygotowanie i wsparcie dla innych rodzajów leczenia, takich jak masaż i fizjoterapia.

Kąpiele mają relaksujący wpływ na ciało i umysł © Stavros / Fotolia

Miejscowe stosowanie ciepła, na przykład za pomocą

• poduszek grzewczych,
• termoforów,
• okładów z fango,
• komory z gorącym powietrzem,
• promieniowania podczerwonego lub
• terapia wysokoczęstotliwościowa

są stosowane przede wszystkim w przypadku przewlekłych, niezapalnych stanów bólowych (np. artrozy).

Miejscowe stosowanie zimna (krioterapia) w postaci

• okładów z lodu,
• żelu chłodzącego,
• zimnego powietrza itp.

jest natomiast wskazana raczej w przypadku ostrych procesów zapalnych lub świeżych urazów tępych.

Woda ma duże znaczenie terapeutyczne ze względu na swoje właściwości fizyczne i chemiczne. Efekty termiczne są wzmacniane w kąpieli. Jednocześnie woda służy jako nośnik dla leków działających przezskórnie (kąpiele borowinowe, siarkowe itp.).

Wyporność wody zmniejsza ciężar ciała i ułatwia wszelkie ruchy. Terapia ruchowa w basenie ruchowym stanowi zatem istotne wzbogacenie fizjoterapii.

Odpoczynek i odciążenie

Unieruchomienie i odciążenie stosuje się w leczeniu chorób układu ruchu.

Bolesna, przeciążona, stan zapalny lub zakażona część ciała zazwyczaj wymaga odpoczynku. Często wystarczy już samo zmniejszenie zwykłego obciążenia lub leżenie w łóżku. Unieruchomienie (immobilizacja) odbywa się lokalnie za pomocą szyn lub bandaży, a w przypadku kręgosłupa za pomocą gorsetów lub pasów.

Brak ruchu zawsze wiąże się ze stagnacją lokalnego krążenia i metabolizmu. Dlatego po pewnym czasie prowadzi to do uszkodzeń tkanek z

• atrofią,
• kurczeniem się,
• zrostami (tzw. uszkodzeniami spoczynkowymi).

Dlatego należy ją stosować wyłącznie jako środek do celu, a więc nie dłużej niż to konieczne.

Odciążenie nie jest równoznaczne z unieruchomieniem. Na przykład chora część kończyny może zostać odciążona za pomocą bandaża lub ortezy, przy jednoczesnym zachowaniu ruchomości.

Leczenie pozycjonujące służy utrzymaniu określonej pozycji w celu

• złagodzenia bólu,
• rozluźnienia oraz
• zapobiegania przykurczom.

Pomocne w tym są m.in.

• poduszki,
• elementy materaca (np. ułożenie stopniowe w przypadku rwy kulszowej, przepukliny dysku lub lumbago),
• szyny oraz
• gipsowe szyny.

Bandaże

Bandaże są niezbędne do podtrzymania kończyn lub tułowia

• ,
• unieruchomienia,
• odciążyć,
• ucisnąć,
• wyprostować lub
• utrwalenie uzyskanych korekt pozycji.

Technika bandażowania odgrywa zatem dużą rolę zwłaszcza w ortopedii.

Leczenie pozycjonujące może łagodzić ból © C. Schüßler / Fotolia

Bandaże uciskowe stosuje się przede wszystkim

• na kończynach w przypadku obrzęków i żylaków,
• na stawach w przypadku wysięków stawowych,
• po skręceniach i stłuczeniach

.

Bandaże tapingowe podtrzymują staw dzięki nakładającym się jak dachówki i odpowiednio ułożonym pasom oraz eliminują bolesne ruchy. Sprawdzają się one szczególnie dobrze w praktyce sportowej.

Jako materiał stosuje się zazwyczaj bandaże elastyczne, elastoplast lub klej cynkowy. Dobrze sprawdzają się również gotowe bandaże i pończochy podtrzymujące wykonane z elastycznych tkanin.

W przypadku bandaży sztywnych bandaż gipsowy od 150 lat pozostaje bezkonkurencyjny ze względu na swoje właściwości. Jest przepuszczalny dla powietrza i łatwy w obróbce. Obecnie jednak w wielu przypadkach zastępują go lżejsze i wodoodporne bandaże z tworzyw sztucznych.

W celu unieruchomienia złamań lub jako miseczka pozycjonująca bandaż nakłada się zazwyczaj bez wyściółki. Wyściółka z waty lub celulozy chroni wystające fragmenty kości i nerwy przebiegające powierzchownie (np. w okolicy główki kości strzałkowej!).

Po niektórych operacjach i korektach ustawienia należy liczyć się z pewnym obrzękiem. W celu unieruchomienia kończyny konieczne jest wówczas silniejsze wyściełanie lub rozcięcie (rozcięcie) bandaża. Alternatywnie, w okresie obrzęku można całkowicie zrezygnować z bandaży okrężnych (bandaż miseczkowy).

W każdym przypadku niezbędne jest

• dobre dopasowanie bandaża,
• unikanie miejsc ucisku oraz
• dokładna kontrola funkcji naczyniowych i nerwowych po stwardnieniu bandaża.

Ponadto istnieją specjalne bandaże gipsowe lub gips do chodzenia z wbudowanym gumowym, plastikowym lub drewnianym podkładką na podeszwie.

Gips odciążający ma na celu uwolnienie określonych odcinków kończyn od ciężaru ciała. W ten sposób można zmniejszyć obciążenie, np.

• na wyrostku kości kulszowej (Tuber ischiadicum) lub
• na kłykciach piszczeli (wyrostkach kostnych górnej części piszczeli)

.

Inne możliwe opatrunki to:

• Bandaże rozciągające: mogą one korygować przykurcze stawów poprzez subtelne bodźce obrotowe. Ze względu na związane z tym ryzyko są one obecnie stosowane rzadko.
• Bandaże gipsowe korekcyjne: stosowane są obecnie rzadko. Służą do korekcji skręceń osiowych na długich trzonach kości lub do korekcji stawów.
• Specjalne bandaże gipsowe wyginające: stosowane są w leczeniu skrzywień kręgosłupa.
• Bandaże rozciągające: Rozciąganie można wykonać za pomocą prostych mankietów rozciągających na kostkach lub nadgarstku (rozciąganie mankietowe) lub za pomocą paska z tkaniny dresowej ułożonego w kształcie litery U wokół kończyny. Ten ostatni posiada na spodzie powłokę z piankowej gumy jako zabezpieczenie przed ślizganiem się i jest mocno owinięty elastycznymi bandażami („wyprost z gumowym pasem”).
• Bandaż gipsowy z klejem cynkowym: na świeży bandaż z klejem cynkowym obejmujący całą nogę nakłada się gips, w którym wbudowany jest pas napinający. Sprawdził się szczególnie u małych dzieci jako bandaż delikatny dla skóry i zapewniający pewne napięcie.
• Rozciąganie drutem lub gwoździem: zapewnia najsilniejsze i najbezpieczniejsze rozciąganie: drut Kirschnera lub gwóźdź Steinmanna jest wprowadzany przez kłykcie kości udowej (wyrostki kostne w dolnej części kości udowej), głowę kości piszczelowej, kość piętową lub wyrostek łokciowy (kość łokciowa), a następnie za pomocą specjalnego pałąka łączy się z linką napinającą.

Rozciąganie można również zastosować na kręgosłupie:

• za pomocą pasa biodrowego z siłą rozciągającą skierowaną w stronę stóp lub
• w przypadku kręgosłupa szyjnego i górnego odcinka piersiowego za pomocą kleszczy Crutchfielda lub pierścienia kalotowego („Halo”) na czaszce.

Ortezy

Ortezy to środki pomocnicze noszone i zakładane na zewnątrz. Zaczynają się od bandaży,

• na przykład na staw łokciowy,
• na nadgarstku oraz
• na stawie skokowym

, a kończą na szynach, które pełnią funkcję podtrzymującą i umożliwiają kontrolowaną ruchomość.

Bandaże kolanowe pomagają mięśniom w stabilizacji stawu © Picture-Factory / Fotolia

W tym miejscu należy przede wszystkim wspomnieć o dużej liczbie dostępnych ortez kolanowych. Stosuje się je zwłaszcza po zabiegach operacyjnych, takich jak plastyka więzadeł.

Niektóre z tych ortez muszą być noszone przez bardzo długi czas. Szczególnie podczas intensywnej aktywności sportowej są one chętnie stosowane również w celach profilaktycznych. Nie zapewnia jednak ochrony mechaniczna stabilizacja.

Zamiast tego propriocepcja uruchamia ochronę mięśniową. Oznacza to, że nacisk bandaża stymuluje mięśnie do odpowiedniego napięcia. W ten sposób bezpośrednio stabilizują one również dotknięty staw.

Istnieją również możliwości ortotyczne

• po urazach barku,
• w przypadku dolegliwości kręgosłupa, a także
• urazów palców i dłoni.

Terapia farmakologiczna

W ortopedii leki stosuje się przede wszystkim

• w celu zwalczania bólu, stanów zapalnych i infekcji,
• w celu regulacji metabolizmu kości i chrząstki,
• w profilaktyce zakrzepicy oraz
• jako środek chemioterapeutyczny w przypadku nowotworów.

Leki przeciwbólowe

Przede wszystkim chodzi tu o objawowe wyeliminowanie lub zmniejszenie bólu obwodowego. Środki przeciwbólowe o działaniu ośrodkowym stosuje się

• stosowane są wyłącznie w wyjątkowych przypadkach po operacji,
• w końcowej fazie nowotworów lub
• w przypadku silnego bólu neurogennego (np. kauzalgii)

.

Najczęściej stosuje się niesteroidowe leki przeciwreumatyczne (NLPZ), które działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Ich systemowe przepisywanie, zarówno pod względem dawkowania, jak i czasu trwania, zależy od konkretnego przypadku chorobowego. Obowiązuje tu zasada: tak skutecznie, jak to konieczne, i tak krótko, jak to możliwe.

Do zwalczania bólu zasadniczo nadają się następujące grupy leków:

• proste środki przeciwbólowe (analgetyki), np. paracetamol,
• leki przeciwbólowe o działaniu przeciwzapalnym (niesteroidowe leki przeciwreumatyczne – NLPZ), takie jak diklofenak lub ibuprofen,
• środki rozkurczające i rozluźniające mięśnie (miotonolityki), np. metokarbamol lub baklofen, a także
• środki uspokajające (sedatywy).

Niesteroidowe leki przeciwreumatyczne – NLPZ

Niesteroidowe leki przeciwreumatyczne to leki, które mogą zarówno łagodzić ból, jak i hamować stany zapalne. Czasami leki te nazywane są również niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, co oznacza, że są to leki przeciwzapalne niezawierające kortyzonu. Większość lekarzy używa po prostu skrótu „NLPZ”.

Leki przeciwreumatyczne są przepisywane nie tylko w przypadku chorób reumatycznych. Stosuje się je również w wielu innych bolesnych schorzeniach.

Leki są stosowane w ortopedii w celu leczenia bólu i hamowania stanów zapalnych © Lyudmyla V / Fotolia

Jak działają leki przeciwreumatyczne?

Leki przeciwreumatyczne hamują tworzenie prostaglandyn. Prostaglandyny to substancje przekaźnikowe, które pełnią różne zadania w organizmie. Niektóre prostaglandyny odgrywają rolę np. w powstawaniu

• bólu,
• stanów zapalnych oraz
• obrzęków

. Inne prostaglandyny pełnią ważne funkcje ochronne. Chronią one na przykład błony śluzowe żołądka i dwunastnicy przed agresywnym kwasem żołądkowym.

Za tworzenie prostaglandyn odpowiedzialne są dwa enzymy: cyklooksygenazy 1 i 2, w skrócie COX-1 i COX-2. Istnieje zasadnicza różnica między tymi dwoma enzymami:

• COX-1 pomaga w tworzeniu prostaglandyn chroniących żołądek,
• COX-2 odpowiada za tworzenie prostaglandyn, które wywołują ból i stany zapalne.

Opracowanie leków przeciwbólowych chroniących żołądek

Naukowcy wykorzystali tę wiedzę do opracowania nowej generacji leków przeciwreumatycznych. Do tej pory dostępne były jedynie tradycyjne leki przeciwreumatyczne, które hamowały zarówno COX-1, jak i COX-2. Tradycyjne leki przeciwreumatyczne co prawda łagodzą dolegliwości stawów, ale mogą też powodować poważne problemy żołądkowe.

Teraz udało się opracować leki, które hamują tylko produkcję COX-2. Leki te hamują tylko te prostaglandyny, które są odpowiedzialne za ból i stany zapalne.

Zastrzyki, nakłucia i infiltracje

Miejscowe podawanie leków odbywa się poprzez celowe wstrzyknięcie środka znieczulającego (Scandicain® 0,5–1%). Najczęściej łączy się go z preparatem kortykosteroidowym (suspensja krystaliczna prednizolonu).

Obszary zastosowania to

• przyczepy więzadeł, ścięgien i toreb stawowych,
• same stawy (wstrzyknięcie śródstawowe), a także
• infiltracja bolesnych zgrubień mięśniowych.

Punkcję stawu wykonuje się w ścisłych warunkach aseptycznych, aby zapobiec przedostawaniu się drobnoustrojów do torebki stawowej.

W przypadku schorzeń kręgosłupa, na przykład spondylozy, możliwe jest wstrzyknięcie wokół korzeni rdzeniowych. Można również przeprowadzić leczenie polegające na wyłączeniu funkcji wegetatywnych w okolicy zwoju gwiaździstego. W ten sposób przerywa się przekazywanie bólu wychodzącego z węzła nerwowego kręgosłupa piersiowego.

Ogólnie rzecz biorąc, w ortopedii nie ma potrzeby stosowania preparatów zawierających steroidy (kortyzon) w sposób ogólnoustrojowy. Co więcej, długotrwałe stosowanie wiązałoby się z ryzykiem, np.

• osteoporozą,
• martwicą kości,
• wyczerpaniem i osłabieniem.

Wyjątki stanowią m.in. przewlekłe zapalenie wielostawowe oraz 1. stadium choroby Sudecka (Morbus Sudeck lub CRPS) pod ścisłą kontrolą.

Środki przeciwbólowe o działaniu ośrodkowym: opioidy

Niektórzy uważają, że ból trzeba znosić. Jednak to nieprawda! Nawet w przypadku najsilniejszych bólów nowoczesna terapia przeciwbólowa oferuje skuteczne środki. Do najważniejszych środków przeciwko silnemu bólowi należą opioidy.

Działają one podobnie do endorfin wytwarzanych przez organizm i hamują ból w mózgu oraz w ścieżkach nerwowych. Działają poprzez specjalne miejsca dokowania, tzw. receptory opioidowe. Znajdują się one przede wszystkim w rdzeniu kręgowym i w ośrodkach przekazywania bólu w mózgu, ale także w prawie wszystkich narządach, a także w komórkach nowotworowych i zapalnych.

Opioidy mogą zapobiegać utrwaleniu się odczucia bólu w mózgu i powstaniu pamięci bólowej. W tym celu normalizują nadwrażliwość na bodźce bólowe.

Opioidy są przepisywane w przypadku silnego i bardzo silnego bólu, np. w przypadku

• wszelkich formach bólu nerwowego i przewlekłego,
• silnych bólach pleców,
• silnych bólach stawów,
• ostrym bólu lub
• bólu nowotworowego.

Stosuje się je zwłaszcza wtedy, gdy zwykłe leki przeciwbólowe nie są w stanie wystarczająco złagodzić bólu.

Ważne: Opioidy różnią się pod względem

• czas trwania i siły działania,
• formy podania oraz
• skutków ubocznych.

Jeśli lek nie łagodzi bólu, lekarz spróbuje zastosować inny preparat. W ten sposób można skutecznie zwalczyć nawet bóle, które wydają się nieuleczalne.

Skutki uboczne – nie u wszystkich preparatów występują z taką samą częstotliwością

Jeśli chodzi o skutki uboczne, to najczęściej problemem jest niepożądane zaparcie (obstypacja). Inne skutki uboczne, szczególnie na początku leczenia, to nudności i otępienie. Znikają one jednak po trzech do czterech dni, maksymalnie po tygodniu, zazwyczaj samoistnie.

W przeciwieństwie do zwykłych leków przeciwbólowych, opioidy nie uszkadzają żołądka, jelit, nerek ani wątroby, nawet przy długotrwałym stosowaniu.

Jeśli opioid szybko osiąga wysokie stężenie we krwi, to znaczy jeśli szybko „zalewa” organizm, może rozwinąć się uzależnienie psychiczne. Dzieje się tak w przypadku niektórych opioidów, które na przykład osoby uzależnione od narkotyków wstrzykują sobie do krwiobiegu.

W przypadku substancji o przedłużonym uwalnianiu, podawanych doustnie, nie ma już takiego ryzyka. Obawy przed uzależnieniem psychicznym są zatem bezpodstawne, jeśli preparaty są przyjmowane zgodnie z zaleceniami lekarza.

Leki wpływające na metabolizm kości i chrząstki

Środki wpływające na metabolizm szkieletowy to

• różne preparaty witaminy D,
• estrogeny i androgeny,
• kalcytonina,
• preparaty magnezu, wapnia i fluoru,
• bisfosfoniany itp.

Środki chondroprotekcyjne (od chondro – chrząstka) mają

• wspomagać metabolizm i śliskość powłok chrzęstnych,
• chronić je przed zużyciem (na przykład przed zmiękczeniem chrząstki, czyli chondromalacją) oraz
• wspierać ich zdolność regeneracji.

Do stosowania doustnego, a także śródstawowego przeznaczone są

• ekstrakty z chrząstki,
• preparaty siarczanu glukozaminy,
• siarczanowanych poliglikanów oraz
• kwasu hialuronowego

. Skuteczność takich „leków przeciwartretycznych” nie zawsze jest jednak potwierdzona naukowo.

Leki przeciwzakaźne

Zakażenie stawów i kości spowodowane zabiegiem medycznym (uraz jatrogenny) może mieć katastrofalne skutki. Dlatego podczas zabiegów z użyciem strzykawek i kaniul konieczne jest zapewnienie sterylnego środowiska poprzez staranne przestrzeganie zasad aseptyki.

Profilaktyczne podawanie antybiotyków podczas operacji może być wskazane w przypadkach ryzyka. W pozostałych przypadkach stosuje się je zasadniczo celowo

• po bakteriologicznej identyfikacji patogenów oraz
• ich wrażliwości na wybrany środek.

Leczenie można prowadzić doustnie, pozajelitowo poprzez wstrzyknięcie lub ciągły wlew, ale także miejscowo poprzez płukanie lub drenaż płuczący.

Długotrwałe doustne podawanie kilku preparatów o możliwie szerokim, nakładającym się spektrum działania może być w razie potrzeby wskazane w przypadku

• przewlekłych infekcjach bez możliwości konkretnego wykrycia patogenu oraz
• w przypadku długotrwałych infekcji specyficznych (gruźlica)

 .

Leki stosowane w profilaktyce zakrzepicy

Kontrola procesów krzepnięcia krwi odgrywa ważną rolę w przypadku długotrwałego leżenia w łóżku oraz operacji kończyn dolnych. Jest ona konieczna przede wszystkim w przypadku operacji stawu biodrowego i kolanowego.

Szczególnie narażone są osoby starsze oraz kobiety stosujące środki antykoncepcyjne. W takich przypadkach profilaktyka zakrzepicy za pomocą heparyny i preparatów kumarynowych, zgodnie z wynikami badań laboratoryjnych, ma szczególne znaczenie.

Elektroterapia

Elektroterapia obejmuje wszystkie zastosowania prądu elektrycznego w celach leczniczych. W elektroterapii stosuje się różne rodzaje prądu o różnym działaniu biologicznym.

Prąd elektryczny powoduje z jednej strony wymianę jonową w tkankach i zmiany ładunku błony komórkowej, pobudzając przepływ płynu śródmiąższowego. Z drugiej strony, w zależności od rodzaju prądu, wywołuje bodźce skurczowe komórek mięśniowych. Może wzmacniać lub osłabiać impulsy czynnościowe w komórkach nerwowych.

Z przepływem prądu zawsze wiąże się efekt cieplny.

W elektroterapii stosuje się różne rodzaje prądu o różnym działaniu biologicznym:

Prąd stały: jego ciągły przepływ działa przede wszystkim uspokajająco na receptory bólowe i wspomaga metabolizm. Najczęstsze formy zastosowania to kąpiele galwaniczne (kąpiel Stangera),

• jako kąpiel pełna z przepływem prądu przez całe ciało lub
• jako kąpiel częściowa z przepływem prądu przez jedną lub kilka kończyn.

Jonoforeza to wprowadzanie leków przez powłoki ciała za pomocą prądu galwanicznego. Często stosuje się w tym celu histaminę w celu wywołania silnego przekrwienia i zwalczania bólu w mięśniach i stawach.

Prądy przemienne o niskiej częstotliwości (faradyzacja, do 1 kHz) sprawdziły się jako tzw. terapia prądem stymulującym, m.in. do wywoływania reakcji nerwowych i mięśniowych. Mogą one znaleźć zastosowanie w różnorodnych formach zarówno do celów terapeutycznych, jak i diagnostycznych.

Do stymulacji mięśni zanikowych lub sparaliżowanych bardzo dobrze nadaje się tzw. technika prądu wykładniczego. Zdrowy mięsień ma zdolność dostosowywania się do powolnego wzrostu natężenia prądu. Nie dochodzi do podrażnienia, dopóki nie zostaną osiągnięte zbyt wysokie natężenia prądu.