Cholesterol to niezbędna do życia substancja podobna do tłuszczu. Bierze udział w budowie komórek oraz w syntezie hormonów, kwasów żółciowych i witaminy D.
W większości przypadków organizm, a konkretnie wątroba i jelita, sam wytwarza niezbędny cholesterol. W znacznie mniejszym stopniu cholesterol dostaje się do organizmu wraz z pożywieniem (pochodzenia zwierzęcego).
Podwyższony poziom cholesterolu we krwi jest uważany za czynnik ryzyka wystąpienia patologicznych zmian w naczyniach krwionośnych. Nadmiar cholesterolu odkłada się na ściankach naczyń krwionośnych, przyczyniając się do niebezpiecznego tworzenia się blaszek miażdżycowych (miażdżycy). W przypadku miażdżycy naczynia krwionośne ulegają coraz większemu zwężeniu. Może to prowadzić do zawału serca lub udaru mózgu.
Wysoki poziom cholesterolu wynika z połączenia różnych czynników. Najczęściej niezdrowy tryb życia łączy się z genetycznymi zaburzeniami metabolizmu cholesterolu (hipercholesterolemia). Za niezdrowy tryb życia uważa się niewłaściwą dietę i brak ruchu.
Wraz z wiekiem wątroba traci zdolność do rozkładu cholesterolu. Dlatego poziom cholesterolu we krwi stale rośnie wraz z wiekiem.
Pokarmy bogate w cholesterol, takie jak
- mięso,
- jaja kurze lub
- produkty mleczne
od dziesięcioleci przypisuje się negatywny wpływ na poziom cholesterolu. W celu zapobiegania chorobom naczyniowym pacjenci z grupy ryzyka powinni unikać tych produktów. Zaleca się również przyjmowanie leków obniżających poziom cholesterolu (statyny) w przypadku przekroczenia wartości referencyjnej.
Ta wartość referencyjna wynosząca maksymalnie 200 mg/dl cholesterolu jest jednak przedmiotem kontrowersji w kręgach specjalistów pod względem jej ogólnej zasadności. Trwają również dyskusje na temat tego, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy między dietą bogatą w cholesterol a powstawaniem procesów miażdżycowych. Naukowcy nie są nawet pewni, w jakim stopniu nawyki żywieniowe wpływają na poziom cholesterolu.
Niezależnie od tego leki obniżające poziom cholesterolu znajdują się na czele listy najlepiej sprzedających się preparatów na rynku farmaceutycznym. Temat cholesterolu dotyczy zatem nie tylko interesów medyczno-naukowych, ale w szczególności również ekonomicznych.
Cholesterol jest substancją nierozpuszczalną w wodzie. Aby mimo to mógł być transportowany przez krew w organizmie, jest związany z różnymi białkami nośnikowymi (lipoproteinami).
Najważniejsze z nich to HDL („lipoproteiny o wysokiej gęstości”) i LDL („lipoproteiny o niskiej gęstości”). LDL odpowiada za transport cholesterolu do docelowych narządów i tkanek. Nadmiar cholesterolu jest transportowany przez HDL z powrotem do wątroby, gdzie ulega rozkładowi.
Dlatego lekarze zakładają obecnie, że nie tyle poziom cholesterolu całkowitego, co raczej stosunek cholesterolu LDL (LDL-C) do cholesterolu HDL (HDL-C) ma znaczenie.
Niebezpieczne są zbyt wysokie poziomy cholesterolu LDL. Jeśli występuje on w ilościach większych niż potrzeba, komórki żerujące we krwi pobierają LDL-C i odkładają go na ściankach naczyń krwionośnych.
W dłuższej perspektywie naczynia mogą się coraz bardziej zwężać i zagrażać ukrwieniu. Wówczas istnieje ryzyko przede wszystkim niedrożności naczyń wieńcowych (choroba wieńcowa serca). Może to prowadzić do bolesnych napadów dławicy piersiowej, a nawet zawału serca.
Zbyt wysoki poziom cholesterolu sprzyja powolnemu zatykaniu się tętnic © freshidea | AdobeStock
Z kolei im wyższy poziom HDL-C, tym większa ochrona przed miażdżycą: HDL kieruje nadmiar cholesterolu do wątroby w celu rozkładu, nawet jeśli już osadził się on na ściankach naczyń krwionośnych.
Pożądany stosunek HDL-C do LDL-C wynosi 1:2. W przypadku stosunku mniejszego niż 1:4 należy podjąć działania mające na celu obniżenie poziomu cholesterolu.
Oprócz cholesterolu za procesy miażdżycowe współodpowiedzialne są również trójglicerydy (tłuszcze neutralne). Stanowią one główny składnik tłuszczów przyjmowanych wraz z pożywieniem i są magazynowane w organizmie jako zapas energii. Są one również transportowane przez LDL.
Nadmiar trójglicerydów gromadzi się w kompleksach LDL, czyniąc je jeszcze bardziej niebezpiecznymi dla ścian naczyń krwionośnych.
Z reguły wysoki poziom cholesterolu i początkowa miażdżyca nie powodują jeszcze żadnych dolegliwości.
Dlatego warto skorzystać z badań profilaktycznych oferowanych przez publiczne kasy chorych od 35. roku życia. W ramach tych badań w laboratorium określa się poziom lipidów we krwi. Nie należy jednak zbyt rygorystycznie interpretować ogólnych wartości referencyjnych.
Również stężenie cholesterolu we krwi powyżej 200 mg/dl nie stanowi zagrożenia bez współistnienia innych czynników ryzyka, takich jak
nie wymagają z góry leczenia. Lekarz decyduje, czy zmierzone stężenia lipidów we krwi powinny zostać obniżone, czy też nie. Przy tym musi zawsze uwzględnić indywidualną, ogólną sytuację pacjenta.
W leczeniu niebezpiecznie wysokich poziomów lipidów we krwi ważne jest przede wszystkim wyeliminowanie lub zmniejszenie czynników ryzyka. Oznacza to w szczególności
- zmniejszenie nadwagi poprzez zbilansowaną, urozmaiconą i niskokaloryczną dietę,
- rzucenie palenia oraz
- w razie potrzeby odpowiednie leczenie cukrzycy i nadciśnienia.
Ponadto odpowiednia aktywność fizyczna zawsze korzystnie wpływa na stosunek HDL do LDL. Już dzięki tym środkom poziom cholesterolu prawie zawsze „samoczynnie” znacznie się obniża.
Leczenie farmakologiczne może być konieczne, jeśli
- po kilku miesiącach nie nastąpi wyraźna poprawa wyników cholesterolu lub
- występuje dziedziczna hipercholesterolemia.
Leczenie musi jednak zawsze opierać się na konsekwentnej zmianie diety i redukcji masy ciała.
Leczenie farmakologiczne podwyższonego poziomu cholesterolu
Najskuteczniejszymi lekami obniżającymi poziom cholesterolu są inhibitory enzymów syntezy cholesterolu (statyny). Blokują one określony enzym niezbędny do produkcji cholesterolu w wątrobie. Statynki obniżają poziom LDLC, ale także trójglicerydów i podnoszą poziom HDL-C.
Jeśli chodzi o skuteczność profilaktyczną w zapobieganiu zawałom serca, statyny są dość kontrowersyjne. Jednym z powodów są ich rzadkie, ale poważne skutki uboczne. Rozpoczęta terapia statynami wiąże się również z wysokimi kosztami i musi być konsekwentnie kontynuowana przez lata.
Inną często stosowaną grupą leków są fibraty. Obniżają one poziom trójglicerydów i podnoszą poziom HDL-C. Często przepisywane są również substancje hamujące wchłanianie cholesterolu w jelitach. Należą do nich na przykład żywice wymieniające kwasy żółciowe oraz fitosterole pochodzenia roślinnego.
Bardzo skutecznym nowym rozwiązaniem są inhibitory wchłaniania cholesterolu (np. ezetemib). Substancje te również hamują wchłanianie cholesterolu do krwi w jelitach. Ich mechanizm działania jest wciąż w dużej mierze niejasny. Stosowane w połączeniu ze statynami zwiększają ich skuteczność, dzięki czemu wystarczają mniejsze dawki statyn.
Czasami wszystkie te leki nie pomagają obniżyć bardzo wysokiego poziomu cholesterolu. Wtedy, w wyjątkowych przypadkach, konieczna jest afereza, czyli zabieg, w którym LDL-C jest filtrowany z krwi.
Skutki uboczne leczenia podwyższonego poziomu cholesterolu statynami
Najbardziej niebezpiecznymi skutkami ubocznymi statyn mogą być bóle mięśni, a nawet patologiczne zmiany w mięśniach (miopatie toksyczne). W najcięższym przebiegu (rabdomioliza) prowadzą one do
Z tego powodu kilka lat temu produkt firmy Bayer o nazwie Lipobay musiał zostać wycofany z rynku.
Ryzyko wystąpienia skutków ubocznych o charakterze miopatycznym wzrasta wraz z siłą działania preparatów obniżających poziom cholesterolu oraz ich dawkowaniem.
Ponieważ cholesterol odgrywa kluczową rolę w rozwoju płodu, kobiety w ciąży nie mogą przyjmować statyn.
Statyny, podobnie jak inne leki obniżające poziom cholesterolu, mogą ponadto powodować szereg innych skutków ubocznych, takich jak
. Tolerancja poszczególnych leków jest różna u poszczególnych osób. Te raczej umiarkowane skutki uboczne można w indywidualnych przypadkach wyeliminować, przechodząc na preparaty zastępcze.
Zbilansowana dieta jest bardzo wskazana – nie tylko w kontekście zapobiegania chorobom naczyniowym. Nie należy całkowicie rezygnować z tłuszczów. Powinny one jednak stanowić nie więcej niż 30 procent spożywanych pokarmów.
Nadmiar kwasów tłuszczowych nasyconych (tłuszczów zwierzęcych) negatywnie wpływa na poziom cholesterolu (obniża poziom HDL, podnosi poziom LDL). Lepsze są tłuszcze roślinne. Należą do nich
- kwasy tłuszczowe jednonienasycone, takie jak w oliwie z oliwek i oleju rzepakowym (podnoszą poziom HDL, obniżają poziom cholesterolu całkowitego) oraz
- wielonienasycone, takie jak w oleju słonecznikowym, olejku z ostropestu lub oleju z orzechów włoskich (obniżają poziom cholesterolu całkowitego).
Jednak również tych olejów nie należy używać w nadmiernych ilościach, ponieważ są one bardzo kaloryczne i tym samym sprzyjają powstawaniu nadwagi.
Następujące produkty spożywcze zawierają duże ilości cholesterolu:
- podroby,
- żółtka,
- masło,
- ser,
- smalec,
- śmietana,
- tłuste mięso i wędliny
Należy ich unikać w przypadku złych wyników badań lipidowych lub występowania czynników ryzyka. Dzienne spożycie cholesterolu w diecie nie powinno przekraczać 300 mg.
Podsumowując, najważniejsze elementy diety „zdrowej dla serca”:
- jak najmniej tłuszczów zwierzęcych, za to więcej tłuszczów roślinnych, zwłaszcza kwasów tłuszczowych jednonienasyconych (oliwa z oliwek / olej rzepakowy)
- mniej niż 300 mg cholesterolu całkowitego dziennie
- jak najwięcej błonnika (>30 g dziennie), – mało cukru i produktów zawierających cukier
- mało alkoholu
- mało soli, lepiej używać dużo ziół / przypraw
- dużo owoców, warzyw i sałatek
- dużo pić
- poświęcić czas na jedzenie
Odżywianie jest wprawdzie bardzo ważnym, ale ostatecznie tylko jednym z wielu elementów zapobiegania chorobom sercowo-naczyniowym. Musi ono być częścią kompleksowej koncepcji zdrowego stylu życia.
Obejmuje to przede wszystkim rozwijanie świadomości ciała. Dzięki temu można dostrzec, jak korzystne jest, nie tylko w dłuższej perspektywie, ale także bezpośrednio,
- dużo się ruszać,
- rozsądne odżywianie,
- pić alkohol tylko z umiarem oraz
- całkowicie unikać nikotyny.
