Rany przewlekłe to, zgodnie z definicją, rany, które nie goją się przez ponad 8 tygodni. Powstają z różnych przyczyn i często prowadzą do długotrwałego bólu oraz znacznych ograniczeń w codziennym życiu osób dotkniętych tą dolegliwością.
Najczęściej dotknięte są nogi, zwłaszcza u pacjentów z cukrzycą (diabetes mellitus) lub zaburzeniami krążenia. Jednak również choroby żył (żylaki i zakrzepica) mogą prowadzić do powstawania ran przewlekłych.
W przypadku ran na stopach spowodowanych cukrzycą (zwanych również zespołem stopy cukrzycowej) od samego początku mówi się o ranie przewlekłej. Wynika to z faktu, że rany te prawie bez wyjątku goją się słabo i wymagają szczególnej uwagi oraz leczenia. Prawidłowe leczenie ma na celu złagodzenie bólu w okolicy rany i uniknięcie w miarę możliwości amputacji. Jakość życia osób dotkniętych tą dolegliwością często ulega znacznemu pogorszeniu. Również istniejące choroby podstawowe, takie jak cukrzyca, utrudniają leczenie ran.
Rany przewlekłe wykazują typowe objawy, które osoby dotknięte tą dolegliwością powinny traktować poważnie. Należą do nich:
Długotrwały ból:
Zazwyczaj rany początkowo powodują ból, który jednak z czasem staje się coraz mniejszy. Jeśli ból utrzymuje się przez dłuższy czas, należy to traktować jako sygnał ostrzegawczy i powód do konsultacji lekarskiej. Choroba podstawowa, jaką jest cukrzyca, może wpływać na odczuwanie bólu.
Obrzęki i zaczerwienienia:
Rany są zazwyczaj pozbawione objawów zewnętrznych i nie wykazują ani zaczerwienienia, ani obrzęku. Jeśli pojawią się te wyraźne oznaki (początkowej) infekcji, należy poszukać przyczyn problemów. Czasami wystarczy zdezynfekować ranę i zastosować opatrunki chłodzące, ale często konieczne jest również zastosowanie antybiotyków. Zależy to zawsze od przyczyny infekcji. Wymazy z rany i wykrycie bakterii mogą dostarczyć dodatkowych informacji pozwalających rozpoznać przyczyny infekcji rany.
Wyciek płynu z rany lub ropy:
Wypływ ropy z rany jest wyraźnym objawem zakażenia rany i powinien być powodem podjęcia dalszych działań. Często konieczne jest wówczas otwarcie rany w drodze zabiegu chirurgicznego. Ponieważ wiąże się to jednak z mniej lub bardziej silnym bólem, z reguły konieczne jest zastosowanie znieczulenia ogólnego.
Przebarwienia skóry:
Przebarwienia skóry mogą również wskazywać na zakażenie rany i wynikające z tego zaburzenia gojenia. W szczególności zaczerwienienie powinno być traktowane jako sygnał ostrzegawczy. Należy jednak zwrócić uwagę również na białe lub niebieskawe przebarwienia, ponieważ mogą one wskazywać na zaburzenia krążenia lub inne schorzenia.
Nieprzyjemny zapach z rany:
Nieprzyjemny zapach rany należy zawsze traktować jako oznakę zakażenia rany lub zaburzeń gojenia, które mogą przybrać przebieg przewlekły i prowadzić do powstania rany przewlekłej. W przypadku zakażonej i rozległej rany może również wystąpić posocznica, ponieważ przyczyną nieprzyjemnego zapachu jest prawie bez wyjątku infekcja bakteryjna.
Przyczyny powstawania ran przewlekłych są różnorodne. Do najczęstszych należą:
Zaburzenia krążenia:
Słabe krążenie krwi, jak w przypadku owrzodzenia podkolanowego (otwartej rany na nodze), prowadzi do niedostatecznego zaopatrzenia skóry w składniki odżywcze i tlen. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy tętnice są zwężone lub zamknięte. Również w przypadku chorób żył mogą powstawać otwarte i słabo gojące się rany, ponieważ krew wzbogacona produktami przemiany materii nie może być prawidłowo odprowadzana z tkanki. W przypadku chorób żył (zakrzepica, żylaki) na podudziu mogą powstawać bardzo rozległe rany, które otaczają całą nogę. W tym przypadku mówi się o owrzodzeniu typu „gamaschenulkus”, nawiązując do getrów stosowanych w jeździectwie.
Owrzodzenie podudzia to głęboka, zazwyczaj sącząca się rana w okolicy podudzia @ srisakorn /AdobeStock
Cukrzyca:
W szczególności cukrzyca może znacznie utrudniać gojenie się ran i prowadzić do powstawania ran przewlekłych. Wynika to z wahań poziomu cukru we krwi, a zwłaszcza z podwyższonego poziomu glukozy. W związku z tym źle gojące się rany mogą być również pierwszym objawem „cukrzycy”, co należy zasadniczo wziąć pod uwagę. Rany u diabetyków są zatem zawsze określane jako przewlekłe, ponieważ prawie bez wyjątku goją się one słabo.
Odleżyny:
Odleżyny to, jak sama nazwa wskazuje, rany powstałe w wyniku ucisku z zewnątrz. W medycynie określa się je również jako dekubity (liczba mnoga: dekubity) lub owrzodzenia odleżynowe. Można je zaobserwować na przykład na pośladkach lub kości ogonowej u pacjentów leżących w łóżku. Jednak odleżyny mogą również, a nawet szczególnie, powstawać na stopach w wyniku noszenia zbyt ciasnego lub źle dopasowanego obuwia.
Rany cukrzycowe, zaburzenia gojenia brzegów rany i odleżyny jako przyczyny ran przewlekłych
Rany przewlekłe często powstają w związku z zaburzeniami metabolicznymi związanymi z cukrzycą, odleżynami lub zaburzeniami gojenia się brzegów rany. W przypadku cukrzycy zaburzenia krążenia i uszkodzenia nerwów powodują, że nawet niewielkie urazy goją się słabo.
Zaburzenia w gojeniu się brzegów rany wskazują na opóźnione tworzenie nowych komórek i uniemożliwiają zamknięcie się skóry. Odleżyny powstają w wyniku długotrwałego ucisku, zwłaszcza u pacjentów unieruchomionych, i należą do najczęstszych przyczyn ran przewlekłych. Wczesne odciążenie i konsekwentna pielęgnacja rany mają kluczowe znaczenie dla uniknięcia powikłań.
Szczególną uwagę należy zwrócić na zespół stopy cukrzycowej, w którym nawet najmniejsze urazy mogą prowadzić do powstania rany przewlekłej. Leczenie ran metodą ciągłego nawilżania wspomaga proces gojenia i zapobiega infekcjom. Podczas gdy rany ostre zazwyczaj goją się szybko, zmiany przewlekłe wymagają długotrwałej opieki. Dzięki ukierunkowanym działaniom można jednak zapobiegać wielu ranom przewlekłym, zwłaszcza jeśli czynniki ryzyka zostaną wcześnie rozpoznane i leczone.
Niewydolność żylna, zaburzenia krążenia tętniczego (pAVK) i zaburzenia procesu gojenia
Niewydolność żylna i choroba niedokrwienna kończyn dolnych (pAVK) należą do najczęstszych przyczyn przewlekłych ran na nogach. W przypadku niewydolności żylnej krew gromadzi się w żyłach, co powoduje niedostateczne zaopatrzenie skóry w tlen i składniki odżywcze. Z kolei w wyniku zaburzeń krążenia tętniczego do tkanek dociera zbyt mało natlenionej krwi.
Oba mechanizmy prowadzą do zaburzeń procesu gojenia, co sprzyja powstawaniu przewlekłych owrzodzeń. Dokładna diagnostyka naczyniowa i ukierunkowane leczenie choroby podstawowej mają decydujące znaczenie dla poprawy gojenia się ran.
Owrzodzenie podudzia, czyli otwarta rana spowodowana niewydolnością żylną, należy do najczęstszych form przewlekłych ran. Profesjonalna opieka nad raną zgodnie z aktualnymi standardami eksperckimi obejmuje zarówno dokładną diagnostykę podstawowej choroby naczyniowej, jak i indywidualnie dostosowaną terapię. Tylko dzięki połączeniu leczenia rany i choroby podstawowej można osiągnąć trwałe wyleczenie i znacznie zmniejszyć ryzyko ponownego wystąpienia owrzodzeń.
Odleżyna to owrzodzenie spowodowane długotrwałym leżeniem lub siedzeniem @ logo3in1 /AdobeStock
Diagnoza ran przewlekłych odbywa się za pomocą różnych metod badawczych:
Zebranie wywiadu:
Podczas wywiadu, czyli zbierania informacji o historii choroby, pyta się o wcześniejsze schorzenia, operacje i przyjmowanie konkretnych leków. Pyta się również, a zwłaszcza o choroby, które mogą wiązać się z przewlekłymi ranami. Jak już wspomniano powyżej, szczególnie ważne są cukrzyca, zaburzenia krążenia i choroby żył.
Badanie kliniczne:
Podczas badania klinicznego ocenia się wygląd i wielkość rany, a także stan otaczającej ją skóry. Już na tym etapie można przypuszczać pierwsze wskazówki dotyczące przyczyn leżących u podstaw rany. Owrzodzenia palców stóp oraz na zewnętrznej stronie podudzia wskazują na choroby tętnic. Rozległe rany na wewnętrznej stronie podudzia zawsze budzą podejrzenie chorób żylnych.
Badania krwi:
Badania krwi mogą pomóc w rozpoznaniu chorób podstawowych, takich jak cukrzyca. Jednak również choroby zakaźne można dzięki badaniom krwi wykryć we wczesnym stadium i, w idealnym przypadku, podjąć leczenie na czas.
Wymaz z rany:
Wymaz może posłużyć do wykrycia czynników zakaźnych. Jeśli zostaną one wykryte, co zwykle trwa 2–3 dni, można rozpocząć odpowiednią terapię antybiotykową. Często już w momencie pobrania wymazu konieczne jest rozpoczęcie antybiotykoterapii, mimo że nie wykryto jeszcze drobnoustrojów wywołujących infekcję. Wówczas podaje się antybiotyk o bardzo szerokim spektrum działania, zwalczający większość typowych patogenów. Po otrzymaniu wyniku wymazu należy zmniejszyć intensywność antybiotykoterapii, co oznacza, że należy zwalczać tylko bakterie wywołujące infekcję, stosując antybiotyki o odpowiednio węższym spektrum działania. Pozwala to zmniejszyć ryzyko rozwoju oporności bakterii. Bakterie oporne reagują już tylko na bardzo niewielką liczbę antybiotyków i są bardzo trudne do wyleczenia.
Badania obrazowe:
W celu sprawdzenia głębokości rany i ewentualnego zajęcia kości można zastosować badanie ultrasonograficzne lub rentgenowskie. Często wykonuje się również zdjęcia, aby przedstawić rany i udokumentować przebieg leczenia. Dzięki temu można przez dłuższy czas obserwować, czy i w jakim stopniu rany się goją i zmniejszają.
Leczenie ran przewlekłych wymaga holistycznego podejścia i współpracy różnych specjalistów. W repertuarze terapeutycznym znajdują się następujące środki:
Oczyszczanie i opatrywanie ran:
Regularne czyszczenie i specjalne opatrunki wspomagają gojenie. Częściowo można to osiągnąć wyłącznie poprzez środki dezynfekujące. Nie jest do tego konieczne znieczulenie, a jedynie roztwory dezynfekujące i opatrunki.
Rany przewlekłe wymagają opatrunku przez specjalistów @ Trip /AdobeStock
Zabiegi chirurgiczne:
Częściej jednak konieczna jest interwencja chirurgiczna w celu oczyszczenia rany i umożliwienia gojenia. W tym celu zazwyczaj konieczne jest znieczulenie, aby można było usunąć martwą tkankę.
Leczenie farmakologiczne:
Czasami konieczne jest stosowanie antybiotyków w celu zwalczania patogenów, a co za tym idzie – infekcji. Jednak w wielu przypadkach pomocne mogą być również leki poprawiające krążenie krwi. Są one dostępne w postaci tabletek, ale czasami konieczne jest również podawanie infuzji.
Terapia kompresyjna:
Terapia kompresyjna może być wskazana zwłaszcza w przypadku chorób żylnych, aby zmniejszyć problemy z zastoinami spowodowane pogorszonym odpływem żylnym, a tym samym wspomóc gojenie się ran. W przypadku zaburzeń krążenia spowodowanych chorobami tętnic (choroba niedokrwienna kończyn dolnych) metoda ta może być przeciwwskazana. Wynika to z faktu, że terapia kompresyjna (za pomocą bandaży lub pończoch medycznych) jeszcze bardziej pogłębia istniejące już zwężenia tętnic.
Porady żywieniowe
Zbilansowana i zdrowa dieta wspomaga gojenie się ran. Szczególnie zalecana jest dieta bogata w białko, która wzmacnia układ odpornościowy oraz wspomaga odbudowę i regenerację martwej tkanki.
Przebieg leczenia ran przewlekłych zależy w dużej mierze od przyczyny i sposobu leczenia:
- W zależności od przyczyny: rany powstałe w wyniku łatwych do wyleczenia przyczyn, takich jak odleżyny, mają często lepsze rokowania.
- Unikanie powikłań: Aby wspomóc gojenie, należy unikać infekcji i dalszych zaburzeń krążenia.
- Długotrwała opieka: Regularne wizyty u lekarza i konsekwentna pielęgnacja ran mają kluczowe znaczenie.
Rany przewlekłe stanowią poważne wyzwanie, ale nie są powodem do rozpaczy. Dzięki prawidłowej diagnozie i kompleksowemu planowi leczenia wiele ran można skutecznie wyleczyć. Dbaj o swoje zdrowie i nie zniechęcaj się – nowoczesne procedury medyczne oferują liczne możliwości skutecznego leczenia.
Jakie są możliwości leczenia pacjentów z ranami przewlekłymi?
Pacjenci z ranami przewlekłymi wymagają indywidualnej terapii, która oprócz leczenia choroby podstawowej obejmuje również ukierunkowaną terapię miejscową. W tym celu stosuje się nowoczesne, utrzymujące wilgoć opatrunki, aby wspomóc gojenie i zapobiegać infekcjom.
Jak długo trwa gojenie się przewlekłej rany?
Gojenie zależy od przyczyny, chorób współistniejących i pielęgnacji rany. Zazwyczaj trwa od czterech do dwunastu tygodni, a w skomplikowanych przypadkach nawet dłużej. Regularne kontrole u specjalistów od ran mają kluczowe znaczenie dla powodzenia leczenia.
Dlaczego nawilżające leczenie ran jest ważne?
Utrzymywanie rany w stanie wilgotnym wspomaga tworzenie nowych komórek i zapobiega wysychaniu tkanki. Nowoczesne opatrunki nawilżające tworzą optymalne środowisko, wspomagają krążenie krwi i przyspieszają gojenie, zwłaszcza w przypadku cukrzycy.
Co oznacza skrót ICW w leczeniu ran przewlekłych?
ICW to skrót od Initiative Chronische Wunden e.V. – stowarzyszenia specjalistycznego, które opracowuje standardy i szkolenia w zakresie opieki nad ranami przewlekłymi. Pracownicy opieki zdrowotnej i lekarze przeszkoleni zgodnie z wytycznymi ICW zapewniają profesjonalną opiekę nad ranami zgodnie z aktualnymi standardami ekspertów.
Jak przebiega terapia miejscowa w przypadku ran cukrzycowych?
W przypadku gojenia ran cukrzycowych terapia miejscowa odbywa się zgodnie ze ustrukturyzowaną koncepcją: usuwanie martwej tkanki, oczyszczanie, stosowanie wilgotnych opatrunków oraz odciążanie. Regularne kontrole pomagają uniknąć powikłań i doprowadzić do zagojenia rany w ciągu kilku tygodni.
