Choroby żylne są powszechne w społeczeństwie. Według badania przeprowadzonego przez Niemieckie Towarzystwo Flebologiczne co druga kobieta cierpi na łagodne schorzenia żylne. Co piąta kobieta i co szósty mężczyzna cierpi na zaawansowane schorzenie żylne wymagające leczenia (źródło: Badanie żylne z Bonn).
Żyły transportują krew ubogą w tlen z powrotem do serca. Przechodzi ona przy tym przez wątrobę, która filtruje z niej szkodliwe substancje. Następnie krew jest pompowana przez serce do płuc. Tam zostaje nasycona świeżym tlenem, a następnie przez tętnicę płucną wraca do serca. Stąd jest ponownie pompowana do dużego krążenia.
Tętnice transportują więc krew bogatą w tlen do narządów i tkanek. Żyły natomiast odprowadzają krew z powrotem. Krążenie zaczyna się od nowa.
Z obszarów ciała położonych poniżej serca krew może płynąć tylko wbrew grawitacji. Dlatego często pojawiają się problemy z żyłami nóg.
Tętnice zaznaczono na czerwono, a żyły na niebiesko © pixdesign123 / Fotolia
Gdzie przebiegają żyły?
Żyły przebiegają częściowo głęboko w mięśniach, dlatego w medycynie mówi się o układzie żył głębokich. Istnieją jednak również tak zwane żyły powierzchowne, które znajdują się tuż pod skórą. Żyły powierzchowne rąk, a zwłaszcza nóg, są podatne na rozszerzenia, ponieważ muszą nieustannie pracować wbrew grawitacji.
Układ żylny dzieli się na cztery obszary ciała:
- Żyły głowy i szyi z żyłą szyjną wewnętrzną i zewnętrzną (V. jugularis internaexterna)
- Żyły ramion z żyłami łokciowymi (Vv. ulnares), promieniowymi (Vv. radiales), ramienną (V. brachialis), pachową (V. axillaris) i obojczykową (V. subclavia). Wraz z żyłami głowy i szyi żyły ramion uchodzą do żyły głównej górnej (Vena cava superior)
- Żyły brzucha wraz z żyłą wrotną (V. portae) i żyłą główną dolną (V. cava inferior), która prowadzi do prawego przedsionka serca.
- Żyły nóg z głębokim (V. femoralis, poplitea i Vv. crurales) oraz powierzchownym (V. saphena magna i parva) układem żylnym nóg oraz żyłami perforującymi jako połączeniem.
Czym wyróżnia się układ żylny?
Ściany naczyń żylnych i tętniczych mają budowę trójwarstwową. Jednak w porównaniu z tętnicami, w których panuje wyższe ciśnienie, żyły mają cieńsze ściany i są mniej elastyczne. Te cechy sprawiają, że są one podatne na niewydolność żylną.
Ponadto w żyłach krew musi być transportowana w górę, w kierunku serca, wbrew sile grawitacji. Ponieważ w układzie żylnym panuje niższe ciśnienie, organizm dysponuje kilkoma mechanizmami transportu krwi w górę. Najważniejsze z nich to pompa stawowa i mięśniowa, dzięki którym żyła jest ściskana z zewnątrz, a krew jest wypychana w górę. Zapobieganie cofaniu się krwi zapewniają zastawki żylne. Pozwalają one na przepływ krwi tylko w jednym kierunku, otwierają się więc podczas transportu w górę i zamykają, gdy krew miałaby się cofać.
Żyły i tętnice działają jak system rur © Giovanni Cancemi / Fotolia
Jak dokładnie działają pompa stawowa i mięśniowa?
Transport krwi w kierunku przeciwnym do siły grawitacji odbywa się w następujący sposób. Podnoszenie i opuszczanie klatki piersiowej podczas oddychania powoduje powstanie minimalnego podciśnienia w komorze serca. To właśnie ono zasysa krew z żył. Efekt ten nie jest jednak wystarczająco silny, aby zapewnić przepływ krwi aż do naczyń obwodowych. Dlatego zadanie to przejmują skurcze mięśni.
Skurcze mięśni, zwane pompą mięśniową, wywierają nacisk na żyły i wyciskają krew z naczyń krwionośnych. Podobny efekt powstaje w wyniku ruchu stawu skokowego w stopie.
Rodzaj systemu śluzowego zapobiega cofaniu się krwi, gdy ciśnienie słabnie. Zastawki żylne zatrzymują cofanie się krwi żylnej do dolnych części ciała. Otwierają się pod wpływem krwi napierającej od dołu i zamykają się, gdy krew napiera z góry na dół.
Zdrowa żyła i zastawki żylne (po lewej) oraz chora żyła z żylakami (po prawej) © Solarisys | AdobeStock
Choroby mogą dotyczyć zarówno żył powierzchownych, czyli znajdujących się bezpośrednio pod skórą, jak i żył głębokich, które znajdują się pomiędzy mięśniami.
W przypadku żył powierzchownych najczęściej chodzi o choroby zastawek żylnych, a w przypadku żył głębokich o powstawanie skrzepów, znane również pod nazwą zakrzepica.
Choroby układu żylnego powierzchownego:
Choroby głębokich żył nóg:
Typowe objawy chorób żył nóg to:
- Powstawanie obrzęków
- zmiany skórne (brązowawe przebarwienia)
- otwarta noga (duże rany, najczęściej na podudziu)
Jednak typowymi objawami są również widoczne żylaki, pajączki oraz ból wzdłuż przebiegu żyły. W przypadku zakrzepicy pacjenci często odczuwają nagły obrzęk nogi, ból i uczucie napięcia. Najczęściej poprzedza to dłuższa podróż samochodem lub samolotem albo operacja wymagająca leżenia w łóżku.
Regularna aktywność fizyczna jest niezbędna dla żył:
- Podczas długich lotów poruszaj palcami stóp w górę i w dół, aby napiąć mięśnie łydek.
- Podczas długich podróży samochodem rozprostuj nogi podczas postoju.
- W biurze wykorzystaj przerwę na krótki spacer.
- Wszystkie sporty wytrzymałościowe, takie jak marsz lub jazda na rowerze, wspomagają pompę mięśniową w odprowadzaniu krwi żylnej.
- Osobom, u których zdiagnozowano niewydolność żylną lub które mają rodzinną skłonność do powstawania żylaków, zaleca się gimnastykę żylną i noszenie pończoch uciskowych.
Ruch jest dobry dla żył © Nastassia Yakushevic / Fotolia
Zasadniczo należy unikać stania i siedzenia, a bieganie i leżenie są korzystne dla żył. Brak regularnego ruchu przez dłuższy czas prowadzi do rozszerzenia żył. Zastawki żylne zamykają się tylko częściowo, a krew gromadzi się. Dotknięty odcinek żyły rozszerza się, a naczynie może stać się widoczne z zewnątrz pod skórą.
Krew zalegająca w żyle uwalnia wodę do otaczających tkanek, co powoduje obrzęk kończyn. W wyniku utraty płynów krew żylna gęstnieje, co może prowadzić do powstawania zatorów (zakrzepicy).
Pończochy uciskowe ściskają żyły, dzięki czemu zastawki żylne mogą się ponownie prawidłowo zamykać © antaya / Fotolia
Czy istnieją typowe sygnały ostrzegawcze wskazujące na chorobę żył?
Pajączki i żylaki na nogach to typowe objawy chorób żył i są one powszechne w populacji.
W rzadkich przypadkach zastawki żylne nie są prawidłowo ułożone. Może to wynikać z wady genetycznej.
Obrzęki i „ciężkie nogi” to pierwsze oznaki zaburzeń w układzie żylnym. Można je złagodzić poprzez ruch i uniesienie nóg.
Niezdrowe nawyki, takie jak palenie tytoniu, prowadzą do odkładania się złogów w żyłach i niepotrzebnie utrudniają przepływ krwi.
- Spożywanie alkoholu,
- nadwaga oraz
- noszenie butów na wysokich obcasach
również szkodzą żyłom. Jednak choroby żylne mogą pojawić się również w podeszłym wieku lub w czasie ciąży.
Wiele osób ignoruje pierwsze objawy choroby żylnej. Są one jednak zwiastunami ciągłego pogorszenia się funkcji żył. Im wcześniej osoby dotknięte chorobą podejmą odpowiednie działania, tym większe są szanse na sukces.
Należy poinformować lekarza, jeśli zauważy się dolegliwości w nogach.
W celu zdiagnozowania choroby żylnej lekarz przeprowadza najpierw wywiad z pacjentem. Pyta o dokładne objawy i historię choroby. Istotne są również wcześniejsze choroby w rodzinie związane z chorobami naczyniowymi.
Następnie lekarz bada dotknięte chorobą obszary ciała, zwracając szczególną uwagę na widoczne pajączki, poszerzenia żył powierzchownych oraz obrzęki w okolicy podudzi i stóp.
Badanie pajączków © doroguzenda / Fotolia
Za pomocą reografii odbicia światła (pomiar LRR) lekarz przeprowadza badanie żył w pozycji siedzącej. Pacjent porusza stopą, aby uruchomić pompę mięśniową. W tym czasie sondy pomiarowe umieszczone powyżej kostki rejestrują czas, w którym żyła ponownie wypełnia się krwią.
Aby dokładniej zbadać dany obszar, stosuje się metodę Dopplera (sonografię duplex). Doppler żylny wykorzystuje ultradźwięki do obrazowego i akustycznego przedstawienia tego, co dzieje się w żyłach.
Lekarz rozpoznaje ewentualne zakrzepice, grubość ścianki żyły oraz stan zastawek żylnych. Wysokiej jakości urządzenia dodatkowo przedstawiają kierunek przepływu krwi w kolorze.
Z reguły choroby żył są nieszkodliwe, zwłaszcza że najczęściej dotyczą żył powierzchownych. Jednak w przypadku zakrzepicy żył głębokich w skrajnych przypadkach może dojść do zatorowości płucnej, gdy skrzepy są przenoszone krwiobiegiem do płuc. Może to wymagać intensywnej terapii medycznej. Ponadto może dojść do znacznego obrzęku nogi, który ostatecznie ogranicza dopływ krwi bogatej w tlen, a tym samym stanowi zagrożenie dla nogi. Jest to jednak niezwykle rzadkie, w większości przypadków obrzęk można bardzo dobrze opanować za pomocą terapii uciskowej i uniesienia nogi.
Jak powstają choroby żył?
Choroby żył powstają, gdy zaburzony jest powrót krwi z nóg do serca, a przepływ krwi ulega patologicznej spowolnieniu. Często przyczyną jest wrodzona słabość tkanki łącznej, czynniki hormonalne (np. ciąża, hormonalna terapia zastępcza) oraz brak ruchu. Szczególnie długie stanie lub siedzenie, a także długotrwałe siedzenie i stanie powodują, że krew gorzej wraca do serca. W ten sposób rozwijają się typowe objawy, takie jak niewydolność żylna, żylaki lub zespół pozakrzepowy.
Jak rozpoznać niewydolność żylną?
Wczesnymi objawami niewydolności żylnej są ciężkie nogi, zmęczone nogi oraz obrzęki i bóle, szczególnie wieczorem. Wiele osób dotkniętych tą dolegliwością zauważa czerwonawą lub niebieskawą zmianę koloru skóry, drobne pajączki lub pierwsze żylaki. W miarę postępu choroby mogą pojawić się zmiany skórne, swędzenie i trudno gojące się owrzodzenia podudzi – jest to wyraźny znak, że niewydolność żylna jest już zaawansowana i powinna zostać zbadana przez lekarza.
Dlaczego choroby żył nie są nieszkodliwe?
Na pierwszy rzut oka żylaki lub inne dolegliwości żylne często wydają się jedynie problemem kosmetycznym, jednak w rzeczywistości za nimi kryje się zazwyczaj patologiczne zaburzenie funkcji zastawek żylnych. Jeśli choroba nie jest leczona, może dojść do stanów zapalnych, osłabienia żył z przewlekłą niewydolnością, a w najgorszym przypadku do zakrzepicy żylnej. Jeśli skrzep krwi się oderwie, grozi to zatorowością płucną – dlatego wyraźne objawy chorób żył należy zawsze traktować poważnie i poddać ocenie specjalisty.
Co mogę zrobić sam, aby zapobiegać chorobom żył lub łagodzić objawy?
Regularna aktywność fizyczna, redukcja masy ciała oraz unikanie długotrwałego stania lub siedzenia pomagają poprawić przepływ żylny i złagodzić objawy. W codziennym życiu należy: raczej chodzić i leżeć niż tylko siedzieć i stać, od czasu do czasu unieść nogi do góry i wykonywać ćwiczenia łydek. Również picie dużej ilości płynów, noszenie luźnej odzieży i płaskich butów wspiera zdrowie żył i może spowolnić postęp niewydolności żylnej.
Jaką rolę odgrywają pończochy uciskowe w leczeniu chorób żylnych?
Leczenie chorób żylnych często opiera się na noszeniu pończoch uciskowych. Medyczne pończochy uciskowe wywierają zewnętrzny nacisk na ścianki żył, poprawiają przepływ krwi i mogą znacznie zmniejszyć obrzęki oraz ból. Dobrze dopasowana pończocha stabilizuje rozszerzone żyły, zapobiega zastojom i pomaga spowolnić postęp choroby. Są one kluczowym elementem terapii chorób żylnych i są dobierane oraz przepisywane przez specjalistę w zależności od stopnia zaawansowania choroby.
