Borelioza: specjaliści i informacje

W połowie lat siedemdziesiątych w amerykańskim miasteczku Lyme odnotowano liczne przypadki zapalenia stawów u dzieci. Niedługo potem okazało się, że zapalenie stawów jest jedynie objawem złożonej choroby, która atakuje również

• skórę,
• układ nerwowy,
• układ sercowo-naczyniowy oraz
• oczy

. W tamtym czasie nie wiadomo było jeszcze, co wywołuje tę chorobę, zwaną boreliozą, ani jak można ją leczyć.

Dopiero kilka lat później udało się zidentyfikować czynnik wywołujący tę chorobę: gatunek bakterii zwany borreliami. Nazwano ją na cześć jej odkrywcy, lekarza Willy'ego Burgdorfera, i nazwano ją Borrelia burgdorferi.

Borrelia przenoszona jest przede wszystkim przez kleszcze. Nie jest jeszcze jasne, czy owady takie jak muchy i komary również mogą pełnić rolę rzadkich nosicieli.

Borelioza jest najczęstszą chorobą przenoszoną przez kleszcze. Każdego roku w Niemczech zachoruje około 30 do 50 (w niektórych regionach ponad 100!) na 100 000 mieszkańców. Około 50 do 100 na 100 000 mieszkańców cierpi na boreliozę z Lyme. Ukąszenia kleszczy i początek choroby występują znacznie częściej w sezonie ciepłym niż w zimowym.

Odsetek kleszczy przenoszących patogen boreliozy różni się w zależności od regionu geograficznego. Na obszarach leśnych, gdzie borelioza występuje często, około co dziesiąty do co trzeciego kleszcza jest nosicielem patogenu boreliozy. Dla porównania: patogeny równie groźnego wczesnoletniego zapalenia mózgu i rdzenia (FSME) występują tylko w jednym na sto do dziesięciu kleszczy.

Przeniesienie z kleszcza na człowieka trwa kilka godzin. Dlatego tylko w przypadku około dwóch do czterech procent ukąszeń kleszczy dochodzi do rzeczywistego zakażenia boreliozą. Jeśli więc kleszcza zauważymy i usuniemy zaraz po ukąszeniu, ryzyko zakażenia nie jest zbyt duże.

Wczesne stadium boreliozy

Typowym objawem boreliozy jest okrągłe, powoli rozszerzające się zapalenie skóry wokół miejsca ukąszenia. Ta „rumień wędrujący” (Erythema migrans) pojawia się w ciągu jednego do czterech tygodni po ukąszeniu przez kleszcza. Jednak w przypadku boreliozy z Lyme objaw ten występuje tylko u około trzydziestu procent chorych.

Inne objawy we wczesnym stadium boreliozy to

• gorączka,
• bóle mięśni i głowy,
• obrzęk węzłów chłonnych oraz
• napady potliwości,

bardzo podobne do objawów grypy.

Kilka tygodni lub miesięcy po ukąszeniu przez kleszcza

Po kilku tygodniach lub miesiącach mogą pojawić się poważne uszkodzenia narządów.

Charakterystycznym objawem na tym etapie jest zespół Bannwartha (zapalenie opon mózgowych i korzeni nerwowych). Jest to nie ropne zapalenie opon mózgowych i korzeni nerwowych. Powoduje

• bóle głowy i szyi, zwłaszcza w nocy,
• zaburzenia czucia oraz
• objawy porażenia.

Może to również dotyczyć mięśnia sercowego (kardiotoksyczne zapalenie serca), co może objawiać się zaburzeniami rytmu serca. Ponadto na tym etapie mogą wystąpić, częściowo silne, bóle stawów i mięśni. Zazwyczaj przemieszczają się one z jednego stawu do drugiego.

W tym stadium rzadko obserwuje się wyraźne i długotrwałe zapalenia stawów. Również raczej rzadko występują zmiany skórne, takie jak limfocytoma: jest to czerwonawy lub blado-niebieskawy guzek, który może pojawić się np. na płatku ucha, sutkach lub nosie.

Późne stadium boreliozy

Późne stadium boreliozy rozwija się miesiące lub lata po ukąszeniu przez kleszcza. Typowym objawem jest wtedy boreliozowe zapalenie stawów: stan zapalny stawów, który rozpoznaje się po bólu, obrzęku, ograniczeniu ruchomości i przegrzaniu dotkniętego stawu. Najczęściej dotyczy to stawu kolanowego.

Również w tym stadium mogą wystąpić zmiany skórne. Należy do nich na przykład przewlekłe zanikowe zapalenie skóry kończyn (acrodermatitis chronica atrophica), charakteryzujące się czerwono-niebieskawym zabarwieniem oraz ścieńczeniem i marszczeniem skóry przypominającym papierosowy papier. Występuje ono szczególnie na dłoniach i stopach. Ponadto możliwe są zapalenia oczu.

Nie każdy pacjent przechodzi przez wszystkie etapy boreliozy. Czasami objawy różnych etapów występują jednocześnie, a czasami niektóre etapy są pomijane.

Diagnoza boreliozy z Lyme obejmuje przede wszystkim wywiad. W tym celu lekarz pyta pacjenta o

• ukąszenia kleszcza,
• pojawieniu się „rumienia wędrującego” oraz
• opisanych wcześniej możliwych objawach boreliozy.

Ponadto dokładnie bada dotknięte miejsce.

Czasami postawienie diagnozy nie jest łatwe, ponieważ wiele dolegliwości może występować również w przypadku innych chorób. Ponadto nie każda borelioza z Lyme przebiega w typowy sposób. W niektórych okolicznościach utrudnia to pewne rozpoznanie boreliozy wyłącznie na podstawie objawów.

W przypadku podejrzenia boreliozy lekarz zleci zatem dodatkowe badania laboratoryjne. W przypadku zakażenia boreliozą organizm wytwarza przeciwciała, które są następnie wykrywalne we krwi.

Jednak pozytywny wynik badania na obecność przeciwciał wskazuje jedynie, że pacjent miał ostatnio kontakt z boreliozą.

Ponieważ borelioza z Lyme jest chorobą bakteryjną, w terapii stosuje się antybiotyki. Nie ma jednak uniwersalnego antybiotyku, który działałby u każdego pacjenta i w każdym przypadku. Wybór antybiotyku i czas trwania leczenia zależą od stadium i ciężkości choroby.

W przypadku takiej indywidualnie dostosowanej terapii rokowania są bardzo dobre. Prawie wszyscy pacjenci leczeni już we wczesnym stadium zostają wyleczeni.

W późniejszych stadiach objawy często ustępują powoli (w ciągu tygodni lub miesięcy po zakończeniu terapii). Czasami konieczne jest również powtórzenie kuracji antybiotykowej. Około 90 procent pacjentów z boreliozowym zapaleniem stawów można wyleczyć za pomocą odpowiedniej terapii.

U pozostałych dziesięciu procent osób z przewlekłą postacią choroby dolegliwości utrzymują się pomimo terapii przez rok lub dłużej.

W większości przypadków borelioza u tych pacjentów ustępuje jednak w ciągu kilku lat.

Warto wiedzieć, że w tych przewlekłych przypadkach dolegliwości mogą utrzymywać się z powodu procesów obronnych organizmu, nawet jeśli w organizmie nie ma już żywych patogenów. Dlatego należy ostrzegać przed nieprzemyślanym, długotrwałym lub ciągle powtarzanym leczeniem antybiotykami.

W bardzo rzadkich przypadkach boreliozowego zapalenia stawów może być konieczne chirurgiczne usunięcie zapalnej błony maziowej.

Ulgę mogą dodatkowo przynieść terapie fizyczne. Pomocne może być również tymczasowe leczenie farmakologiczne. Odpowiednie są leki przeciwbólowe lub leki przeciwreumatyczne bez kortyzonu, takie jak np.

• diklofenak,
• indometacyna lub
• ibuprofen,

które oprócz działania przeciwbólowego mają również działanie przeciwzapalne.

Najlepszym zabezpieczeniem przed boreliozą jest unikanie ukąszeń kleszczy. Najskuteczniejsze jest unikanie kleszczy od wczesnego lata do jesieni. Osoby, które nie chcą rezygnować ze spacerów po łąkach i lasach, powinny nosić odzież ochronną, tj.:

• zamknięte buty,
• długie spodnie,
• wsuwać nogawki spodni do skarpet.

Kleszcze przebywają blisko ziemi, maksymalnie do wysokości 80 cm, i są strząsane z trawy lub niskich krzewów. Kapelusz nie ma więc żadnego znaczenia.

Jeśli jednak kleszcz się przyczepił, obowiązuje zasada: im szybciej zostanie usunięty, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo zakażenia. Dlatego po spacerze należy sprawdzić całe ciało pod kątem obecności kleszczy. U dzieci kleszcz może również przyczepić się do głowy.

Kleszcze, które już się wbiły, można chwycić za głowę pęsetą lub pęsetą do kleszczy (dostępną w aptece) i powoli wyciągnąć ze skóry. Nie należy ściskać kleszcza ani skrapiać go olejem lub podobnymi substancjami! W przeciwnym razie może on wydzielić większą ilość śliny zawierającej patogeny.

Następnie należy nałożyć na miejsce ukąszenia maść dezynfekującą.

Główka kleszcza, która ewentualnie pozostanie w skórze, nie jest zakaźna i po kilku dniach odpadnie sama.