Bóle mięśni: bóle po wysiłku, napięcia mięśniowe i różne przyczyny bólu mięśni

Każdy zna to uczucie po wysiłku fizycznym: ból mięśni utrudnia ruchy, ale zazwyczaj te nieszkodliwe dolegliwości ustępują po kilku dniach. Co jednak zrobić, jeśli ból nie ustępuje lub pojawia się bez wyraźnego powodu? Medyczny termin określający ból mięśni to mialgia. Objaw ten może wystąpić w postaci ostrej, na przykład w wyniku naciągnięcia lub infekcji, lub mieć przebieg przewlekły, jak w przypadku fibromialgii. Ból mięśni może być ograniczony lokalnie lub dotyczyć całego ciała. Ponieważ za mialgią mogą kryć się poważne schorzenia, takie jak choroby autoimmunologiczne, zaburzenia neurologiczne lub skutki uboczne leków, ważna jest dokładna diagnostyka. Leczenie zawsze zależy od przyczyny i obejmuje zarówno fizjoterapię, jak i leki.

Czym jest ból mięśni?

Termin „mialgia” to medyczny termin ogólny określający bóle mięśni. Pochodzi z języka greckiego i jest używany w odniesieniu do wszelkich bólów oraz stanów bólowych dotyczących mięśni. Bóle mięśni mogą występować w przypadku wielu schorzeń i mieć najróżniejsze przyczyny.

Poniższy film przedstawia przegląd układu mięśniowego ludzkiego ciała:

Mialgie są wpisane do katalogu chorób WHO pod kodem ICD M79.1.

Jakie są możliwe przyczyny bólów mięśniowych?

Ogólnie można je podzielić na przyczyny mięśniowe (związane z samym mięśniem) i ogólnoustrojowe (dotyczące całego organizmu).

Mięśniowe przyczyny bólu mięśni

1. Konsekwencja przeciążenia: ból mięśni lub napięcie mogą być najprostszym wyjaśnieniem mięśniobólów. Przeciążenia podczas uprawiania sportu lub w pracy bezpośrednio poprzedzają ból. Również nieprawidłowa postawa i brak ruchu powodują napięcie mięśni. Skutkuje to silnym zesztywnieniem mięśni, które często określa się jako twarde napięcie mięśniowe. Ponieważ zazwyczaj bolą one przy ucisku, lekarze nazywają je również punktami spustowymi.
2. Urazy układu ruchu: są one zazwyczaj spowodowane urazami (wypadkami) i dotyczą zarówno kości (szkieletu), jak i mięśni
3. Stany zapalne
4. Choroby autoimmunologiczne (m.in. reumatyzm lub stwardnienie rozsiane)

Ogólnoustrojowe przyczyny bólu mięśni

1. Choroby zakaźne (np. przeziębienia)
2. Choroby metaboliczne (np. „cukrzyca” = diabetes mellitus lub choroba tarczycy)
3. Choroby nowotworowe (guzy)
4. Choroby układu nerwowego (np. zwężenia w okolicy kręgosłupa, zwane również stenozą kanału kręgowego, które mogą prowadzić do ucisku rdzenia kręgowego i promieniującego bólu)
5. Choroby naczyniowe (np. choroba niedokrwienna kończyn dolnych, potocznie znana jako „choroba witrynowa”, może prowadzić do pogorszenia ukrwienia mięśni z powodu zwężeń naczyń i powodować bóle mięśni podczas wysiłku)

Człowiek posiada około 650 mięśni. W przypadku bólów mięśniowych ból może wystąpić w każdym mięśniu. © adimas / Fotolia

Czy zaburzenia odżywiania mogą być przyczyną bólu mięśni?

Również niedożywienie lub nieprawidłowe odżywianie mogą być przyczyną bólu mięśni. Szczególnie ważne dla zdrowych mięśni są minerały, witaminy oraz białka. Ból mięśni może wystąpić zwłaszcza w przypadku niedoboru magnezu lub witaminy D w organizmie. Często towarzyszą temu skurcze mięśni i uczucie osłabienia.

Zbilansowana dieta i celowe uzupełnianie brakujących witamin i minerałów mogą być pierwszym krokiem w leczeniu. Również dieta bogata w białko może pomóc w leczeniu bólu i skurczów mięśni lub zapobiegać ich powstawaniu. Szczególnie narażeni są wegetarianie, którzy powinni dbać o zdrową i zbilansowaną dietę. Nie oznacza to jednak, że dieta wegetariańska lub wegańska jest niewskazana, ponieważ istnieje wiele roślinnych źródeł białka (np. rośliny strączkowe, orzechy itp.).

Niedobór witaminy D może sprzyjać rozwojowi bólów mięśniowych © bit24 / Fotolia

Jakie są typowe objawy bólu mięśni?

Głównym objawem są bóle mięśni, które mogą się objawiać na różne sposoby i być bardzo zróżnicowane. Dotyczy to zarówno miejsca występowania bólu, jak i jego rodzaju oraz czasu trwania. Lekarze rozróżniają zatem, w zależności od lokalizacji,

• bóle mięśniowe o charakterze lokalnym, występujące tylko w określonym miejscu ciała, oraz
• rozproszone bóle mięśniowe, które mogą występować w sposób niejednolity, czyli w całym ciele

Bóle mięśni mogą przybierać różne formy. Często są to bóle przypominające zakwasy.

Wiele osób odczuwa jednak bóle mięśni również jako

• kłujący
• elektryzujące lub
• palący.

Spektrum różnych odczuć bólowych sięga od nieprzyjemnego bólu towarzyszącego aż po ból nie do zniesienia. Tego ostatniego nie da się złagodzić zwykłymi tabletkami przeciwbólowymi.

Bóle mięśni mogą

• występować tylko podczas wysiłku lub
• być odczuwalne stale, nawet w spoczynku.

Jakie dodatkowe dolegliwości są typowe dla bólów mięśniowych?

Czasami w przypadku mialgii pojawiają się następujące objawy:

• skurcze
• zmęczenie
• Zawroty głowy 
• Niestabilność chodu
• Paraliż
• Osłabienie i zanik mięśni

Te dodatkowe problemy i dolegliwości wskazują jednak na ogólnoustrojową przyczynę bólu mięśni, a nie na chorobę pochodzenia mięśniowego.

Jak diagnozuje się bóle mięśni?

Jak szczegółowo wyjaśniono powyżej, bóle mięśni mogą mieć wiele przyczyn. Dlatego bardzo ważna jest dokładna i kompleksowa diagnoza, zwłaszcza gdy mialgia ma charakter silny lub długotrwały.

Diagnoza mialgii obejmuje następujące badania:

1. Zebranie wywiadu medycznego (wywiad)
2. Badanie fizykalne
3. Badania krwi (diagnostyka laboratoryjna)
4. Badanie ultrasonograficzne (USG)
5. Badanie rentgenowskie (w przypadku podejrzenia lub w celu wykluczenia urazów kości)
6. dalsza diagnostyka (rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa, angiografia itp.)
7. Pobranie próbek tkanki (biopsja mięśnia)

Dlaczego wywiad medyczny (anamneza) jest tak ważny?

Najważniejszym zadaniem lekarza na początku i w trakcie ustalania diagnozy jest zebranie wywiadu, co w środowisku medycznym nazywane jest również historią choroby pacjenta. Już konkretne zdarzenia i wcześniejsze schorzenia mogą wskazywać na rodzaj choroby mięśni.

Na przykład wieloletnie palenie tytoniu, kilka zawałów serca lub udar mózgu już budzą podejrzenie uszkodzenia naczyń krwionośnych i powinny nasunąć myśl o „chorobie okiennej”. Zaburzenia układu odpornościowego w wywiadzie własnym lub u członków rodziny mogą wskazywać na chorobę reumatyczną.

Przyjmowanie leków zawierających kortyzon w leczeniu reumatyzmu może również powodować bóle mięśni lub wskazywać na podstawową chorobę immunologiczną. Dlatego zaleca się zabranie ze sobą na badanie aktualnego planu leczenia.

Na czym polega badanie fizykalne?

Po szczegółowym zebraniu wywiadu następuje dokładne badanie fizykalne. W jego trakcie ocenia się również wygląd zewnętrzny układu kostnego, a następnie przeprowadza się badanie palpacyjne mięśni. Ponadto ważna i często wskazówką jest struktura i kolor skóry. Siniaki mogą świadczyć o wypadkach, przemocy, ale także o zaburzeniach krzepnięcia krwi.

Podczas następującego po tym badania mięśni zaleca się rozpoczęcie od miejsc oddalonych od punktu maksymalnego bólu i powolne zbliżanie się do niego. W szczególności należy początkowo pominąć punkty spustowe. Większość pacjentów już na początku badania potrafi wskazać, gdzie znajduje się główny punkt bólowy (= punkt spustowy) i często obawia się, że badanie rozpocznie się właśnie w tym miejscu. Dlatego należy poinformować lekarza, gdzie ból jest szczególnie silny, i poprosić, aby w miarę możliwości nie rozpoczynał badania w tym miejscu.

Należy również zgłaszać bóle rozlane, które nie występują w jednym konkretnym miejscu. Mogą one stanowić ważną wskazówkę co do choroby ogólnoustrojowej jako przyczyny bólu mięśni.

Dlaczego badanie krwi jest ważne?

W celu dalszej diagnostyki wskazane jest wykonanie morfologii krwi. W tym kontekście szczególnie ważne i wskazujące jest podwyższenie liczby białych krwinek (leukocytów). Podczas oceny wyników należy również zwrócić uwagę na ewentualne obniżenie poziomu hemoglobiny lub czerwonych krwinek (erytrocytów). Spadek poziomu hemoglobiny (niedokrwistość) może wskazywać na krwawienie do mięśni, ale także na inne schorzenia, np. uszkodzenie szpiku kostnego lub nowotwór.

W przypadku podejrzenia chorób metabolicznych lub podstawowych bada się dodatkowe parametry laboratoryjne, takie jak

• poziom cukru we krwi
• wyniki tarczycy
• wyniki badań nerek
• wyniki badań wątroby
• parametry krzepnięcia
• badanie na obecność bakterii, wirusów lub pasożytów lub
• czynników immunologicznych.

Czy pobranie próbki tkanki jest zawsze konieczne?

Pobranie próbki tkanki mięśniowej (biopsja) to tzw. diagnostyka inwazyjna, która narusza „integralność” ciała. Dlatego badanie to jest wskazane i uzasadnione tylko w takich przypadkach, w których nie można postawić jednoznacznej diagnozy za pomocą metod nieinwazyjnych. W większości przypadków biopsja nie jest jednak konieczna, a diagnozę można postawić na podstawie badania fizykalnego i obrazowego.

Jak wygląda leczenie bólu mięśni?

Jeśli bóle mięśni są spowodowane zakwasem, zazwyczaj wystarczy

• krótka przerwa regeneracyjna
• lekki trening wytrzymałościowy lub
• zmniejszenie intensywności treningu.

Również stosowanie maści przeciwbólowych, poprawiających krążenie i chłodzących (np. z ekstraktami ziołowymi i kamforą) może przynieść ulgę.

Jeśli odpoczynek, chłodzenie i stosowanie maści nie wystarczają, kolejnym elementem terapii bólu mięśni może być masaż. W przypadku punktów spustowych ból jest przekazywany pod wpływem ucisku przez skrócone wiązki mięśniowe. Dzięki ukierunkowanemu masażowi punkty te można rozluźnić. 

Film pokazuje tę zasadę: 

Kiedy bóle mięśni wymagają leczenia lekarskiego?

Należy zgłosić się do lekarza, jeśli bóle mięśni

• pojawiają się nagle (ostro) i bez urazu
• utrzymują się przez kilka tygodni
• są nietypowe lub bardzo silne oraz
• towarzyszą im inne dolegliwości (nudności, osłabienie, gorączka)

Poważne urazy, takie jak np. zerwanie włókien mięśniowych, powinny być leczone w sposób ukierunkowany. W większości przypadków konieczne jest unieruchomienie, rzadko zabieg operacyjny. Niemniej jednak ważne jest, aby poprzez ukierunkowaną diagnostykę wykluczyć choroby współistniejące (zwłaszcza złamania kości).

Leczenie bólu mięśni zależy od jego przyczyny. Dlatego ważne jest, aby rozpoznać czynniki wywołujące ból mięśni.

• Wady postawy wymagają zazwyczaj stosowania leków rozluźniających mięśnie (relaksantów mięśniowych) oraz fizjoterapii. Pozwala to rozluźnić, zmobilizować i wzmocnić dotknięte chorobą partie ciała.
• W przypadku chorób autoimmunologicznych często przepisuje się leki, takie jak kortyzon lub niesteroidowe leki przeciwreumatyczne (leki przeciwbólowe, np. znane jako Voltaren®).
• Lekarze zwykle zwalczają infekcje antybiotykami. 

Zdrowy tryb życia może również pomóc w zapobieganiu chorobom przewlekłym. Dlatego warto jeść zbilansowane posiłki, pić wystarczającą ilość płynów i uprawiać sport. Należy unikać używek szkodliwych dla zdrowia. Jednak nawet jeśli choroba już wystąpiła, zdrowy tryb życia przyczynia się do złagodzenia dolegliwości.

FAQ: 8 najważniejszych pytań dotyczących bólów mięśniowych

Jakie są najczęstsze przyczyny bólu mięśni?

Częstą przyczyną ostrych bólów mięśni jest przeciążenie mechaniczne, które prowadzi do zakwasów, naciągnięć lub napięć mięśniowych. Nieprawidłowa postawa w miejscu pracy sprzyja przewlekłym bólom mięśniowym w okolicy szyi i pleców. Ponadto infekcje wirusowe, takie jak grypa, mogą wywoływać bóle mięśniowe w całym ciele. Również przyjmowanie niektórych leków, zwłaszcza statyn, może powodować bóle mięśni jako efekt uboczny (objawy mięśniowe związane ze statynami).

Jaka jest różnica między bólami mięśni a zapaleniem mięśni?

Podczas gdy ból mięśni ogólnie opisuje ból mięśni, zapalenie mięśni oznacza stan zapalny mięśni. Może być spowodowane przez patogeny (infekcja wirusowa lub bakteryjna) lub przez choroby autoimmunologiczne. W przypadku zapalenia mięśni oprócz bólu często występuje również wyraźne osłabienie mięśni i obrzęk, a we krwi obserwuje się podwyższone wartości markerów zapalenia oraz enzymów mięśniowych.

Jak objawia się fibromialgia?

Fibromialgia to przewlekły zespół bólowy, który charakteryzuje się rozlanym bólem mięśni w różnych grupach mięśniowych („ból włókien mięśniowych”). Osoby dotknięte tą chorobą często cierpią również na zaburzenia snu, zmęczenie i problemy z koncentracją. Bóle pojawiają się zazwyczaj w określonych punktach nacisku (punktach wrażliwych). Ponieważ nie ma przyczyny zapalnej, diagnostyka i diagnostyka różnicowa w przypadku tego rodzaju bólów mięśniowych jest często długotrwała.

Kiedy należy zgłosić się do lekarza z bólem mięśni?

Jeśli bóle mięśni po wysiłku fizycznym nie ustępują po kilku dniach, są bardzo silne lub towarzyszą im objawy takie jak gorączka, zaczerwienienie i obrzęk, wskazana jest wizyta u lekarza. Również w przypadku, gdy bóle mięśni występują w spoczynku, są symetryczne w całym ciele lub towarzyszy im osłabienie mięśni i ciemny mocz, należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza w celu wykluczenia poważnych chorób mięśni lub skutków ubocznych leków.

Czy leki mogą wywoływać bóle mięśni?

Tak, różne leki mogą wywoływać bóle mięśni jako efekt uboczny. Najbardziej znane są statyny, stosowane w celu obniżenia poziomu cholesterolu. Mogą one powodować od łagodnych bólów mięśni po ciężką rozpadu mięśni (rabdomiolizę). Również diuretyki lub kortyzon mogą powodować dolegliwości mięśniowe lub miopatię przy długotrwałym stosowaniu.

Jak leczy się przewlekłe bóle mięśni?

Leczenie bólu przewlekłego często wymaga podejścia wielokierunkowego (leczenie). Oprócz terapii farmakologicznej z użyciem środków przeciwbólowych, fizjoterapia, zabiegi rozgrzewające i techniki relaksacyjne odgrywają kluczową rolę w korygowaniu wad postawy i rozluźnianiu napięć mięśniowych. W przypadku przyczyn ogólnoustrojowych, takich jak niedoczynność tarczycy, należy je w pierwszej kolejności leczyć, aby złagodzić bóle mięśni.

Jaką rolę odgrywa magnez w skurczach mięśni?

Niedobór magnezu może zwiększać pobudliwość mięśni i wywoływać bóle skurczowe lub skurcze mięśni. Zapotrzebowanie na ten pierwiastek wzrasta zwłaszcza po wysiłku fizycznym lub intensywnym poceniu się. Przyjmowanie magnezu może pomóc w rozluźnieniu mięśni i zapobieganiu skurczom, ale nie jest panaceum na każdą formę bólu mięśni.

Jaki związek ma psychika z bólami mięśni?

Stres i obciążenia psychiczne często prowadzą do nieświadomego napięcia mięśni, szczególnie w okolicy barków i szyi. To długotrwałe napięcie powoduje bóle i zesztywnienia mięśniowe. Ponadto choroby psychiczne, takie jak depresja, mogą nasilać odczuwanie bólu, przez co bóle mięśni są odczuwane jako bardziej intensywne.