Uraz lub złamanie kości (w terminologii medycznej: fraktura) w okolicy stopy zdarza się wprawdzie stosunkowo często w wyniku wypadków, jednak początkowo jest często przeoczane.
Wynika to między innymi z tego, że w przypadku poważnych wypadków drogowych stopa jest często początkowo pomijana, ponieważ na pierwszym planie znajdują się złamania większych kości lub urazy w okolicy brzucha lub klatki piersiowej. Wynika to z faktu, że poważne urazy w okolicy brzucha lub klatki piersiowej mogą zasadniczo zagrażać życiu, podczas gdy złamanie stopy praktycznie nigdy nie wiąże się z zagrożeniem życia.
Niemniej jednak złamanie stopy również wymaga dokładnego badania i uwagi. Stopa ma przecież bardzo skomplikowaną budowę i wszystkie jej obszary mogą ulec złamaniu. Nierozpoznane lub zbyt późno rozpoznane złamanie stopy może prowadzić do trwałych uszkodzeń i ograniczenia zdolności chodzenia.
Ludzkie stopy składają się z wielu różnych kości. Anatomicznie stopę dzieli się na przednią, środkową i tylną część.
Do przedniej części stopy należą:
- palce oraz
- poduszki palców
Do tylnej części stopy zaliczają się:
- pięta (kość piętowa = medycznie Calcaneus) oraz
- części stawu skokowego (kość skokowa = medycznie talus)
Środkowa część stopy to obszar pomiędzy nimi, a kości nazywane są:
- kości śródstopia (kości metatarzowe).
© bilderzwerg / Fotolia
Zasadniczo każda część stopy, a więc każda z jej kości, może ulec złamaniu. W medycynie nazywa się to złamaniem stopy (kod ICD: S92). Istnieją jednak kości w okolicy stopy, które są bardziej podatne na złamania niż inne. Wynika to z jednej strony z ich położenia i narażenia na siły zewnętrzne, a z drugiej strony z różnej budowy kości i zawartości soli wapniowych.
Około trzy czwarte złamań w okolicy stopy to złamania przedniej i środkowej części stopy. Wynika to z faktu, że przednia i środkowa część stopy są mniej chronione niż tylna część stopy i są, że tak powiem, częściej narażone na działanie sił. Ponadto siła potrzebna do złamania jest tu mniejsza niż w przypadku złamań tylnej części stopy, ponieważ struktura kości jest mniej stabilna. Wynika to z faktu, że tylna część stopy przenosi główny ciężar ciała podczas chodzenia, podczas gdy przednia i środkowa część stopy są niezbędne do poruszania się i utrzymania równowagi.
Najczęstszym złamaniem w przedniej części stopy jest złamanie palców. Ponieważ jednak palce, w porównaniu z innymi kośćmi stopy, są często narażone na bezpośrednie (upadek ciężkiego przedmiotu) oraz pośrednie (skręcenie stopy) siły, złamania w tym miejscu nie są rzadkością.
W przypadku śródstopia lekarze wyróżniają dodatkowo tzw. złamanie Jonesa. Jest to nagłe złamanie w miejscu przejścia trzonu kości (diafyza) do przynasady (obszar między trzonem a końcem stawowym) w piątej kości śródstopia. Często dochodzi do tego, gdy chodzimy na palcach, a stopa skręca się i podwija.
W przypadku tylnej części stopy najczęściej dochodzi do złamania kości piętowej (calcaneus), co stanowi bardzo ciężki i poważny uraz. Równocześnie lub osobno może dojść również do złamania kości skokowej (talus), która znajduje się pomiędzy piszczelem a kością piętową. Również w tym przypadku jest to poważne złamanie, które przy niewłaściwym leczeniu może prowadzić do trwałego ograniczenia ruchomości stopy.
Możliwe jest również złamanie kostki zewnętrznej lub kości łódeczkowatej. Kość łódeczkowata stopy jest bardzo małą kością. Znajduje się ona pomiędzy kością skokową a kościami klinowymi dwóch pierwszych palców. Ze względu na swoje rozmiary złamania tej kości zdarzają się jednak rzadko – na przykład w wyniku celowego użycia siły.
Złamania stopy często są wynikiem wypadków drogowych lub sportowych.
Oprócz takich złożonych urazów występują również złamania zmęczeniowe. Są one wynikiem powtarzającego się obciążenia, czyli długotrwałego i silnego obciążenia kości stopy. Dochodzi do nich między innymi u żołnierzy (tzw. „złamanie marszowe”). Jednak również intensywne uprawianie sportu wiąże się z ryzykiem tzw. złamania przeciążeniowego, na przykład:
- aerobik
- bieganie
- balet
- Taniec
Ostre złamania stopy często wynikają ze skoków z wysokości lub upadków. Prowadzą one do stłuczenia, które z kolei powoduje złamanie kości piętowej. Złamanie kostki zewnętrznej występuje raczej w wyniku skręcenia stopy. Natomiast upadek ciężkiego przedmiotu na stopę prowadzi zazwyczaj do złamania śródstopia.
Inne przyczyny złamań stopy to stłuczenia i niepewne ruchy u osób starszych, które wiążą się z urazami. Największym źródłem zagrożeń są, oprócz nierównych podłóg, również stopnie schodów i krawędzie chodników.
Objawy (zewnętrzne oznaki) nagłego (ostrego) złamania stopy są zazwyczaj dość jednoznaczne:
- silny obrzęk
- ból w spoczynku, a zwłaszcza przy stąpaniu
- ból przy ucisku
- siniaki
- „trzask” podczas poruszania końcami kości (można to wyczuć podczas badania, ale ze względu na ból rzadko się to robi)
- otwarte rany nad złamaniem kości oraz
- widoczne końce kości (rzadko)
Objawy złamania stopy, które rozwija się przez dłuższy czas (przewlekłe), są podobne do objawów złamań ostrych, jednak zazwyczaj są mniej wyraźne. Z tego powodu często mogą zostać przeoczone lub wykryte zbyt późno.
© cirquedesprit / Fotolia
W przypadku złamania stopy bardzo ważne jest wczesne rozpoznanie i terminowe leczenie. Zapewniają one bezbolesne wyleczenie stopy. W przeciwnym razie istnieje ryzyko nieprawidłowego zrostu (pseudoartrozy) lub tzw. artrozy pourazowej (zużycia stawu).
Na podstawie najważniejszych objawów złamania powstaje wstępna diagnoza. Aby ją potwierdzić, przeprowadza się następnie badanie rentgenowskie. Jeśli złamanie jest już wyraźnie widoczne, zazwyczaj nie są konieczne dalsze badania i można zaplanować leczenie.
Jeśli jednak badanie nie pozwala na ostateczną ocenę, zaleca się wykonanie tomografii komputerowej (TK). W przypadku ciężkich wypadków drogowych jest ona wykonywana od razu na oddziale ratunkowym (tzw. TK w przypadku urazów wielonarządowych). Należy jednak zwrócić uwagę, aby stopa była w całości widoczna na zdjęciu. W przeciwnym razie można przeoczyć uraz kości stopy.
U młodych osób, zwłaszcza kobiet w wieku rozrodczym, rezonans magnetyczny (MRI) pozwala na wiarygodną diagnostykę obrazową, gdy zdjęcie rentgenowskie nie jest miarodajne. Zaletą MRI jest brak narażenia na promieniowanie.
Leczenie złamania zależy od kilku czynników:
- rodzaju złamania
- uszkodzenie tkanki oraz
- ogólny stan zdrowia pacjenta
Jeśli cierpisz na złamanie stopy, prawdopodobnie wolisz leczenie zachowawcze bez operacji. Jest to możliwe, o ile naturalna anatomia stopy pozostaje nienaruszona. Złamanie nie może być przemieszczone. Jeśli złamanie jest tylko nieznacznie przemieszczone, leczenie zachowawcze jest zazwyczaj również możliwe.
W przypadku urazów skóry („złamanie otwarte”) lub silnie przemieszczonych końców kości, których nie da się ustawić z powrotem w prawidłowej pozycji, leczenie operacyjne jest z reguły nieuniknione. Jednak większość złamań stopy można leczyć zachowawczo.
Jak wygląda leczenie zachowawcze złamania stopy?
Przede wszystkim ważne jest, aby unieruchomić stopę i odciążyć ją. Można to osiągnąć za pomocą gipsu lub klasycznej szyny. Nowszymi środkami pomocniczymi są taśmy lub bandaże podtrzymujące (Soft Cast). Środki te stosuje się nieprzerwanie przez około 4–6 tygodni.
Na obrzęki pomagają chłodzące maści przeciwbólowe i okłady chłodzące. Należy jednak unikać bezpośredniego kontaktu ze zimnem. Zawsze należy umieścić ściereczkę między źródłem zimna a stopą, aby uniknąć uszkodzeń skóry i nerwów.
Jak wygląda leczenie operacyjne złamania stopy?
Podczas zabiegu chirurgicznego kości są odsłaniane poprzez nacięcie skóry i ponownie ustawiane w prawidłowej pozycji. Końce kości są następnie mocno łączone ze sobą, co zazwyczaj odbywa się za pomocą śrub lub płytek. Procedura ta jest medycznie określana jako osteosynteza, co oznacza przywrócenie i stabilizację struktury kostnej.
Film pokazuje, jak może przebiegać operacja stawu skokowego:
Często jednak po zabiegu konieczne jest ponowne unieruchomienie w gipsie, aby metal nie uległ złamaniu. Ponadto często po pewnym czasie, zazwyczaj po 6–12 miesiącach, konieczne jest usunięcie elementów metalowych. Wymaga to ponownej, choć znacznie mniejszej, interwencji chirurgicznej (tzw. usunięcia elementów metalowych). Często jednak zabieg ten można wykonać ambulatoryjnie.
Dokładny czas trwania i przebieg zależą od rodzaju złamania. Ponadto dla rokowania decydujące znaczenie ma to, czy oprócz kości uszkodzone są również tkanki miękkie. Przy dobrych warunkach, szybkiej diagnozie i wczesnym rozpoczęciu leczenia proste złamanie stopy powinno całkowicie się zagoić po około ośmiu tygodniach.
Przebieg leczenia złamania śródstopia wiąże się zazwyczaj z dobrym rokowaniem. Zazwyczaj gojenie przebiega bez powikłań. Dotyczy to jednak tylko sytuacji, gdy złamanie zostanie wcześnie zdiagnozowane, a stopa jest konsekwentnie odciążana.
Częstotliwość powikłań w przypadku złamań tylnej części stopy jest jednak stosunkowo wysoka. W zależności od stopnia złożoności urazów często dochodzi do długotrwałego ograniczenia ruchomości, ponieważ stopa nie może być obciążana przez dłuższy czas.
Podsumowując, można powiedzieć, że złamanie może dotyczyć wielu różnych obszarów stopy. Uraz powstaje głównie podczas uprawiania sportu i w wyniku wypadków. Dzięki badaniom rentgenowskim oraz, w razie potrzeby, tomografii komputerowej (CT) zazwyczaj można postawić pewną diagnozę. Dalsze leczenie ma charakter zachowawczy z użyciem środków podtrzymujących lub operacyjny z użyciem śrub lub drutów stabilizujących.
Jakie objawy występują w przypadku złamania stopy?
Złamanie stopy często rozpoznaje się po silnym bólu, obrzęku, bólu przy ucisku i siniakach. Dodatkowo może wystąpić ograniczona ruchomość lub nieprawidłowe ustawienie kości. Jeśli po urazie pojawia się silny ból, należy zgłosić się do lekarza w celu wykluczenia złamania kości.
Jak diagnozuje się złamanie kości stopy?
Diagnozę stawia się na podstawie wywiadu, badania fizykalnego oraz badań obrazowych, takich jak zdjęcie rentgenowskie, rezonans magnetyczny (MRI) lub tomografia komputerowa (CT). W przypadku skomplikowanych złamań stopy może być dodatkowo konieczna tomografia komputerowa w celu oceny zakresu urazu i przemieszczenia fragmentów kości.
Które kości stopy łamią się szczególnie często?
Szczególnie często dotknięte są kości śródstopia, podstawa piątej kości śródstopia, palce lub kości stępu, takie jak kość łódeczkowata. Również staw skokowy może ulec urazowi w wyniku silnego uderzenia.
Jak leczy się złamanie stopy?
Leczenie zależy od rodzaju złamania i zakresu urazu. Leczenie zachowawcze polega zazwyczaj na unieruchomieniu gipsem. Jeśli fragmenty kości uległy przemieszczeniu lub mamy do czynienia ze skomplikowanym złamaniem, konieczne może być leczenie operacyjne w celu stabilizacji złamania.
Czym jest złamanie zmęczeniowe stopy?
Złamanie zmęczeniowe lub złamanie stresowe powstaje w wyniku powtarzającego się obciążenia, a nie pojedynczego wypadku. Złamanie zmęczeniowe może wystąpić zwłaszcza podczas uprawiania sportu lub u niewprawnych wędrowców. Złamania przeciążeniowe często rozwijają się stopniowo i powodują tępy ból w śródstopiu.
