Badania przesiewowe w kierunku raka jelita grubego: co oznacza wstrzymanie badań nad szczepionką – i co naprawdę zapewnia ochronę

W sierpniu 2026 r. zakończono badanie fazy II przeprowadzone przez firmę BioNTech z wykorzystaniem potencjalnej substancji czynnej o nazwie Autogene Cevumeran. Była to indywidualnie dostosowana immunoterapia oparta na mRNA. Badano ją u osób, u których rak jelita grubego został już chirurgicznie usunięty i które miały podwyższone ryzyko nawrotu choroby. Celem było wsparcie układu odpornościowego w rozpoznawaniu i atakowaniu ewentualnie pozostałych komórek nowotworowych.

Ważne jest odróżnienie tego od profilaktyki: badana substancja czynna nie była szczepionką dla osób zdrowych, mającą na celu zapobieganie rakowi jelita grubego. Badanie dotyczyło leczenia po już postawionej diagnozie nowotworu i przeprowadzonej operacji.

Niezależna komisja kontrolna stwierdziła podczas analizy statystyczną różnicę w całkowitym czasie przeżycia między badanymi grupami i w związku z tym zaleciła zakończenie badania. Według firmy BioNTech nie stwierdzono żadnych nowych sygnałów dotyczących bezpieczeństwa. Badania nad nowymi immunoterapiami przeciwko nowotworom zasadniczo trwają nadal.

Kolonoskopia, zwana medycznie kolonoskopią, jest metodą pozwalającą na szczególnie dokładne zbadanie jelita grubego. Dzięki niej lekarz może bezpośrednio obejrzeć błonę śluzową jelita i rozpoznać podejrzane zmiany. Zaletą tej metody jest to, że pozwala ona wykryć nie tylko powstałe już nowotwory, ale także polipy jelitowe, które z biegiem lat mogą ulegać zmianom i przekształcać się w nowotwór. Usunięcie ich podczas badania może zapobiec powstaniu nowotworu w przyszłości.

To, jak często wskazane jest wykonanie kolonoskopii, zależy między innymi od wieku, wyników badania oraz indywidualnego ryzyka.

Kolejną możliwością jest badanie na obecność krwi w stolcu. Polega ono na pobraniu w domu niewielkiej próbki stolca, a następnie jej zbadaniu. Krwi często nie da się dostrzec gołym okiem. Badanie jest proste i pomaga wcześnie wykryć nieprawidłowości. Nie wskazuje jednak bezpośrednio, skąd pochodzi krew. Ponadto polipy lub nowotwory nie krwawią nieustannie, więc pojedyncze badanie może dać wynik prawidłowy, mimo że zmiana już występuje. W przypadku wyniku pozytywnego należy zatem wykonać kolonoskopię.

Najważniejsze różnice:

Kolonoskopia: bezpośrednie badanie jelita – polipy można zazwyczaj natychmiast usunąć.

Badanie kału: proste badanie w domu – wykrywa ukrytą krew.

Nieprawidłowy wynik badania kału: konieczne jest wykonanie kolonoskopii w celu wyjaśnienia.

Rak jelita grubego często rozwija się przez dłuższy czas. Punktem wyjścia może być gruczolak – łagodny polip błony śluzowej jelita. Jednak nie każdy gruczolak przekształca się w nowotwór złośliwy. Niektóre zmiany mogą jednak ewoluować przez kilka lat. Z początkowo łagodnego polipa może ostatecznie powstać nowotwór złośliwy. Ten stopniowy proces nazywany jest sekwencją gruczolakowo-rakową.

Ryzyko zachorowania na raka jelita grubego wzrasta przede wszystkim wraz z wiekiem. Oprócz tego rolę mogą odgrywać czynniki genetyczne oraz historia chorób w rodzinie. Osoby, które mają bliskich krewnych z rakiem jelita grubego lub określonymi polipami jelita grubego, powinny poruszyć tę kwestię podczas wizyty u lekarza. Również osobisty styl życia może wpływać na ryzyko zachorowania.

Należą do nich między innymi:

• palenie tytoniu
• regularne spożywanie dużych ilości alkoholu
• znaczna nadwaga
• mała aktywność fizyczna
• dieta uboga w błonnik
• częste spożywanie przetworzonego mięsa
• niektóre przewlekłe zapalne choroby jelit

Pojedynczy czynnik ryzyka nie oznacza automatycznie, że rozwinie się rak jelita grubego. Jednak kilka czynników może wzajemnie się wzmacniać.

Przed badaniem jelito musi zostać całkowicie oczyszczone. W tym celu należy zażyć specjalny środek przeczyszczający zgodnie z określonym schematem. Dla wielu osób przygotowanie to jest najbardziej nieprzyjemną częścią badania.

Podczas kolonoskopii cienki, giętki wąż z małą kamerą jest ostrożnie wprowadzany przez odbyt do jelita w celu zbadania błony śluzowej pod kątem zmian. W przypadku wykrycia polipów można je bezpośrednio usunąć. Większe lub podejrzane zmiany są wysyłane do laboratorium w celu dalszej analizy. Badanie trwa około 15–45 minut, a na życzenie pacjenta można zastosować środek uspokajający lub nasenny.

Nowe szczepionki i immunoterapie stanowią ważne obszary badań nad rakiem. Jednak w zakresie profilaktyki raka jelita grubego dostępne są już obecnie sprawdzone metody. Szczególnie kolonoskopia daje możliwość nie tylko wczesnego wykrycia raka, ale także bezpośredniego usunięcia niektórych stanów przedrakowych.