Przewlekłe zapalne choroby jelit (CED), takie jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna: przebieg przewlekły, główne objawy i możliwości leczenia w chirurgii jamy brzusznej

Przewlekłe zapalne choroby jelit to długotrwałe schorzenia jelit, które w wyniku nieprawidłowej reakcji immunologicznej wywołują długotrwałe stany zapalne w przewodzie pokarmowym. Do najczęstszych postaci należą choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, które występują w postaci nawrotów i mogą wpływać zarówno na jelita, jak i inne układy narządów. Nowoczesne terapie stosowane w gastroenterologii pozwalają obecnie na lepszą kontrolę aktywności choroby i dłuższe okresy bez dolegliwości.

Definicja chorób jelit

Przez przewlekłe zapalne choroby jelit (CED) rozumie się schorzenia charakteryzujące się zmianami zapalnymi błony śluzowej jelit. Przyczyną jest gwałtowna reakcja immunologiczna skierowana przeciwko bakteriom lub innym strukturom. Choroby te przebiegają w fazach remisji lub nawrotów. 

Skutkiem tego są biegunki, które czasami mogą być krwawe, oraz bóle brzucha. 

Najważniejsze obrazy kliniczne to:

• Choroba Leśniowskiego-Crohna: atakuje segmentowo cały przewód pokarmowy, wnikając głęboko w błonę śluzową
• Wrzodziejące zapalenie jelita grubego: ciągłe zapalenie błony śluzowej jelita grubego

Inne odmiany to nieokreślone zapalenie jelita grubego lub, w rzadkich przypadkach, procesy zapalne jelit. Nieleczone może prowadzić do zwężeń, tworzenia się przetok, powikłań lub znacznej utraty wagi.

W Niemczech na IBD cierpi około 360 000 osób. Roczny wskaźnik zachorowalności wynosi około 10 na 100 000 mieszkańców, co oznacza, że każdego roku na IBD zapada około 7 600 do 8 400 nowych osób.

Przyczyny przewlekłych chorób zapalnych jelit

Dokładna przyczyna przewlekłych chorób zapalnych jelit nie została do dziś w pełni wyjaśniona. Uważa się, że jest to wynikiem współdziałania różnych czynników.

Predyspozycje genetyczne: wielu pacjentów ma genetyczne warianty ryzyka, które wpływają na aktywność układu odpornościowego i powodują częstsze występowanie obu chorób w rodzinie.

Czynniki środowiskowe i mikrobiom: zmieniona flora jelitowa, nawyki żywieniowe, stres, infekcje i inne czynniki środowiskowe mogą sprzyjać procesom zapalnym. Również wywołane przez bakterie zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego odgrywają tu pewną rolę.

Nieprawidłowe reakcje immunologiczne: nieprawidłowa reakcja immunologiczna skierowana jest przeciwko strukturom błony śluzowej jelita, co sprzyja długotrwałemu uszkodzeniu tkanki.

Porównanie wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i choroby Leśniowskiego-Crohna © bilderzwerg / Fotolia

Objawy i skutki tej choroby

Częstymi objawami przewlekłych chorób zapalnych jelit są ciężkie biegunki z gwałtownymi, skurczowymi bólami brzucha. Jednocześnie mogą wystąpić gorączka, krew w stolcu i ogólne osłabienie organizmu. U każdego pacjenta współdziałają różne czynniki. Dlatego też objawy mają różny nasilenie.

Zapalenie jelit ma wpływ na cały organizm i może objawiać się chorobami skóry, oczu i stawów (objawy pozajelitowe).

Choroba ma szczególnie dotkliwy wpływ, gdy funkcja jelit nie jest już w pełni zachowana. Jelita nie są wtedy w stanie w wystarczającym stopniu wchłaniać i przetwarzać pokarmu.

W takim przypadku dochodzi do

• utracie wagi,
• niedożywienia oraz
• niedoborów.

Również choroby zapalne jelit mogą prowadzić do takiego niedożywienia, jeśli choroba obejmuje większe odcinki jelita cienkiego. Może to mieć miejsce w przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna.

Jeśli bardzo duża utrata białka nie jest już kompensowana odpowiednim spożyciem pokarmu, mogą wystąpić stany zagrażające życiu.

Biegunki mogą oczywiście być wywołane również przez inne choroby. Jeśli jednak utrzymują się dłużej niż sześć tygodni, rzadko jest to tylko infekcja żołądkowo-jelitowa (gastroenteritis). Wówczas przyczyną jest

• choroba zapalna jelit,
• dysfunkcja gruczołów trawiennych (np. trzustki) lub
• nieprawidłowe działanie enzymów trawiennych w błonie śluzowej jelita

prawdopodobną przyczyną.

Diagnostyka CED | Choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego

Aby z całą pewnością rozpoznać przewlekłą chorobę zapalną jelit, bardzo ważna jest kompleksowa diagnostyka specjalistyczna. Lekarz zbiera indywidualny wywiad medyczny i uwzględnia wszystkie czynniki, które mogą stanowić czynnik wywołujący chorobę. W ramach tego tzw. wywiadu medycznego zbierane są informacje dotyczące ewentualnego stresu, sposobu odżywiania, innych chorób pacjenta oraz możliwych chorób w rodzinie.

W celu postawienia diagnozy stosuje się badania obrazowe. Ważne informacje dostarczają badanie ultrasonograficzne oraz kolonoskopia z pobraniem próbki tkanki (biopsja). Zabieg ten można wykonać w lekkim znieczuleniu. Możliwe są również badania wirtualne, całkowicie bez użycia endoskopu.

Przeprowadzenie kolonoskopii © bilderzwerg / Fotolia

Morfologia krwi i badanie kału to kolejne ważne metody diagnozowania IBD. Jeśli wyniki badań krwi są podwyższone, wyniki laboratoryjne wskazują na proces zapalny w organizmie lub jelitach: 

• podwyższona liczba leukocytów (białych krwinek),
• podwyższony poziom białka C-reaktywnego,
• podwyższona szybkość opadania krwinek.

W badaniu kału najpierw szuka się śladów ostrej infekcji bakteryjnej. Inne markery przewlekłej choroby zapalnej jelit to

• podwyższony poziom kalprotektyny, białka komórek układu odpornościowego, oraz
• podwyższone stężenie laktoferryny.

Laktoferyna jest również białkiem i wskazuje na trwającą reakcję obronną układu odpornościowego.

Choroby zapalne jelit (CED) mają podobne objawy jak choroby jelit o charakterze niezapalnym (na przykład zespół jelita drażliwego). Dlatego badanie markerów stanu zapalnego we krwi i kale stanowi ważne kryterium diagnostyczne.

Leczenie przewlekłych chorób zapalnych jelit

Terapia jest dostosowana do przebiegu choroby o wysokiej aktywności, lokalizacji i indywidualnego przebiegu i odbywa się zazwyczaj we współpracy z kliniki uniwersytecką, wyspecjalizowanymi ośrodkami CED lub doświadczonymi gastroenterologami.

Celem leczenia farmakologicznego jest opanowanie stanu zapalnego i przedłużenie okresów bezobjawowych. Ważnymi substancjami czynnymi są m.in. kortykosteroidy stosowane w leczeniu ostrych zaostrzeń, azatiopryna do długotrwałej kontroli, leki biologiczne (np. przeciwciała), tofacitynib i inne inhibitory JAK, preparaty przeciwzapalne i immunoregulujące. 

W zależności od leku przyjmuje się je doustnie, podskórnie lub dożylnie. Ta terapia farmakologiczna zmniejsza powikłania i zapobiega nawrotom.

Zabieg chirurgiczny staje się konieczny w przypadku wystąpienia poważnych powikłań, niekontrolowanej aktywności zapalnej, przetok lub zwężeń. Chirurgia jamy brzusznej usuwa dotknięte chorobą odcinki jelita w sposób jak najmniej inwazyjny dla tkanek i w najlepszym przypadku zachowuje funkcję jelita. 

Rokowanie

Przebieg choroby jest bardzo zróżnicowany u poszczególnych osób. Wiele osób doświadcza stabilnej remisji, podczas gdy inne przechodzą nawracające nawroty. Dzięki nowoczesnym terapiom i opiece w specjalistycznych ośrodkach można znacznie zmniejszyć obciążenie chorobą. W perspektywie długoterminowej wczesna diagnostyka, konsekwentna terapia i regularne badania kontrolne poprawiają rokowanie.

Często zadawane pytania dotyczące wieloczynnikowego zapalenia jelit

Czy choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego są uleczalne?

Obie choroby należą do przewlekłych zapalnych chorób jelit i obecnie nie są uleczalne. Jednak dzięki nowoczesnym terapiom możliwe są długotrwałe remisje.

Jaka dieta pomaga w przypadku CED – przewlekłej choroby zapalnej jelit?

Nie ma jednej uniwersalnej rekomendacji. Wielu pacjentów odnosi korzyści ze spersonalizowanych strategii żywieniowych, które zmniejszają dolegliwości i korzystnie wpływają

na aktywność choroby. Kiedy konieczna jest operacja?

Operacja jest konieczna w przypadku przetok, zwężeń, opornych na leczenie stanów zapalnych lub innych powikłań. Zabieg ten wykonuje się zazwyczaj w ośrodkach chirurgii jamy brzusznej.

Czym różnią się choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego?

Różnią się one zasięgiem, głębokością zapalenia oraz obszarami dotkniętymi chorobą. W przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna może być zajęty cały przewód pokarmowy, podczas gdy wrzodziejące zapalenie jelita grubego ogranicza się do jelita grubego. W przypadku niejasnej diagnozy mówi się o zapaleniu jelita grubego o nieokreślonym pochodzeniu.