Celiakia: choroba autoimmunologiczna wpływająca na jelita i metabolizm

U osób z celiakią układ odpornościowy reaguje nieprawidłowo na składniki glutenu. Gdy gluten dostanie się do jelita cienkiego, niektóre składniki białkowe wywołują reakcję zapalną. Szczególnie dotknięte są tzw. kosmki jelitowe. Te delikatne wypustki zwykle zwiększają powierzchnię jelita cienkiego i umożliwiają wchłanianie ważnych składników odżywczych.

W wyniku przewlekłego stanu zapalnego te wrażliwe struktury ulegają stopniowym zmianom. Kosmki jelitowe ulegają spłaszczeniu lub częściowemu zniszczeniu. W rezultacie powierzchnia jelita cienkiego znacznie się zmniejsza, a wchłanianie składników odżywczych jest utrudnione.

Do zbóż zawierających gluten należą między innymi:

• pszenica
• żyto
• Jęczmień
• Orkisz

Współczesne badania pokazują ponadto, że istotną rolę odgrywają czynniki genetyczne. Niektóre zmiany w układzie odpornościowym zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania na celiakię. Ponadto naukowcy dyskutują, czy czynniki środowiskowe, infekcje lub zmiany w florze jelitowej mogą wpływać na przebieg choroby. Również sama bariera jelitowa staje się coraz bardziej przedmiotem badań. Zmiany w błonie śluzowej jelit mogą dodatkowo nasilać reakcje zapalne. 

Objawy różnią się znacznie w zależności od osoby. Niektórzy pacjenci mają wyraźne dolegliwości już w dzieciństwie, inni przez długi czas pozostają prawie bezobjawowi.

Typowe dolegliwości to między innymi:

• biegunka
• Wzdęcia
• Bóle brzucha
• Utrata wagi
• zmęczenie
• Niedobór żelaza

Osoby dotknięte tą chorobą szczególnie często skarżą się na chroniczne zmęczenie. Z powodu zaburzeń wchłaniania składników odżywczych organizmowi często brakuje żelaza, witamin lub pierwiastków śladowych. Mogą również wystąpić problemy z koncentracją, bóle głowy lub dolegliwości neurologiczne. Niektórzy pacjenci dodatkowo doświadczają stanów depresyjnych lub problemów ze snem. U dzieci celiakia często wpływa na wzrost i rozwój fizyczny. Do możliwych objawów należą opóźniony wzrost, niedowaga lub wyraźne zmęczenie. Natomiast u dorosłych częściej występują nieokreślone dolegliwości, których przyczyny przez długi czas nie można jednoznacznie ustalić. Ponadto u niektórych pacjentów pojawiają się dolegliwości poza jelitami.

Należą do nich na przykład:

• zmiany skórne
• dolegliwości stawów
• osteoporoza
• objawy neurologiczne
• zmiany hormonalne

Dlatego współczesna medycyna coraz częściej postrzega celiakię jako ogólnoustrojową chorobę autoimmunologiczną, która wpływa na wiele układów narządów.

Jeśli choroba pozostaje nieleczona przez dłuższy czas, przewlekłe zapalenie jelita cienkiego może powodować poważne konsekwencje. Szczególnie problematyczne są długotrwałe niedobory składników odżywczych. Zaburzenia wchłaniania witamin, minerałów i pierwiastków śladowych powodują różne dolegliwości i choroby wtórne.

Możliwe konsekwencje to między innymi:

• niedokrwistość z niedoboru żelaza
• osteoporoza
• Utrata masy ciała
• przewlekłe zmęczenie
• Uszkodzenia nerwów
• Zaburzenia płodności

Również układ odpornościowy pozostaje w stanie ciągłej aktywacji. Dlatego też współczesna nauka intensywnie bada, w jaki sposób przewlekłe procesy zapalne mogą wpływać na inne schorzenia. Ponadto nieleczona celiakia zwiększa ryzyko wystąpienia innych chorób autoimmunologicznych. Należą do nich na przykład niektóre choroby tarczycy lub cukrzyca typu 1. Właśnie dlatego wczesna diagnoza odgrywa tak ważną rolę. 

Diagnoza opiera się na badaniach krwi, testach na obecność przeciwciał oraz badaniach jelita cienkiego. Specjalistyczne wsparcie zapewnia w tym zakresie gastroenterologia.

Ważne metody diagnostyczne to między innymi:

• Testy na obecność przeciwciał
• Biopsje jelita cienkiego
• Badania krwi
• Badanie niedoborów

Szczególnie ważne jest, aby przed diagnostyką nie rezygnować samodzielnie z produktów zawierających gluten, ponieważ może to zafałszować wyniki badań. Najważniejszym sposobem leczenia jest stała dieta bezglutenowa. Dzięki temu stany zapalne w jelitach często ulegają znacznej regresji.

Ważnymi elementami terapii są:

• dieta bezglutenowa
• porady żywieniowe
• kontrola niedoborów składników odżywczych
• regularne kontrole przebiegu leczenia

Szczególnie konsekwentna dieta odgrywa kluczową rolę, ponieważ nawet niewielkie ilości glutenu mogą ponownie wywołać reakcje zapalne. Współczesna medycyna żywieniowa w coraz większym stopniu pomaga osobom dotkniętym tą chorobą w zapewnieniu zbilansowanej diety pomimo ograniczeń. Ponadto coraz większego znaczenia nabiera badanie nowych metod terapeutycznych. Naukowcy badają obecnie między innymi możliwości bardziej ukierunkowanego oddziaływania na reakcje immunologiczne lub stabilizacji bariery jelitowej. 

Celiakia należy do najważniejszych przewlekłych chorób autoimmunologicznych układu pokarmowego i wpływa jednocześnie na jelita, metabolizm oraz wchłanianie składników odżywczych. Współczesne badania coraz wyraźniej pokazują, jak ściśle powiązane są ze sobą układ odpornościowy, flora jelitowa i przewlekłe procesy zapalne. Właśnie dlatego wczesna diagnoza, konsekwentna terapia żywieniowa i długoterminowa opieka odgrywają ważną rolę dla zdrowia i jakości życia. Celiakia dotyka również starszych pacjentów – w ramach geriatrii i medycyny geriatrycznej należy zwrócić szczególną uwagę na zwiększone ryzyko osteoporozy w podeszłym wieku.