Operacja guza mózgu: informacje i specjaliści w zakresie operacji guzów mózgu

Termin „guz mózgu” jest zbiorczym określeniem wszystkich nowotworów łagodnych i złośliwych występujących wewnątrz czaszki (guzów wewnątrzczaszkowych).

Zasadniczo w przypadku guza mózgu rozważa się

• operacja,
• radioterapię lub
• chemioterapię

lub kombinacja tych metod. W większości przypadków dąży się do chirurgicznego usunięcia guza.

Definicja guzów mózgu

W węższym znaczeniu przez nowotwory mózgu rozumie się wszystkie nowotwory tkanki neuroektodermalnej. Są to guzy, które powstają np.

• w tkance nerwowej mózgu,
• gruczołów hormonalnych w mózgu, a także
• tkance podporowej i odżywczej

. Do tych nowotworów neuroepitelialnych należą na przykład

• astrocytomy (powstają najczęściej z astrocytów, które należą do tkanki łącznej),
• glejaki (powstają często z komórek glejowych, które zaliczają się do tkanki podporowej i odżywczej) oraz
• medulloblastom (guz móżdżku).

W szerszym znaczeniu do nowotworów mózgu zalicza się również nowotwory oponowe. Powstają one na przykład w oponach mózgowych (oponaki) lub w komórkach tkanki tłuszczowej (lipomy).

Do nowotworów mózgu zalicza się również przerzuty do mózgu, które wynikają z nowotworu pierwotnego poza mózgiem. Na przykład komórki nowotworu piersi mogą przedostać się do mózgu poprzez krwiobieg i tam się osadzić. Nazywa się to przerzutami do mózgu lub nowotworem wtórnym.

W porównaniu z innymi rodzajami nowotworów, takimi jak rak piersi, rak jelita grubego i inne, nowotwory mózgu stanowią stosunkowo niewielki odsetek przypadków u dorosłych. Natomiast u dzieci należą one do częściej występujących rodzajów nowotworów.

Do najczęstszych nowotworów mózgu należą oponiaki i glejaki.

Przyczyny nowotworów mózgu

Przyczyny powstawania nowotworów mózgu nie zostały jeszcze w pełni wyjaśnione.

W przypadku niektórych wad genetycznych (np. dziedzicznej neurofibromatozy) często występują również guzy mózgu. Dlatego naukowcy zakładają również genetyczną predyspozycję do rozwoju guzów mózgu.

Jednak również kontakt z substancjami rakotwórczymi zwiększa ryzyko wystąpienia guza mózgu. Należą do nich np. niektóre środki ochrony roślin, ale także radioterapia.

Objawy guza mózgu

Pierwszym objawem guza mózgu są zazwyczaj bóle głowy. Podczas leżenia zwiększa się objętość krwi w głowie, co powoduje wzrost ciśnienia w mózgu w nocy. Prowadzi to do nocnych bólów głowy.

W ciągu dnia bóle te ustępują, ale często towarzyszą im nudności i wymioty. W krótkim czasie częstotliwość bólów głowy spowodowanych guzem mózgu wzrasta.

Pozostałe objawy zależą również od tego, w którym obszarze mózgu znajduje się guz. W zależności od tego, na które nerwy naciska i w jakie obszary wrasta, pojawiają się dalsze, mniej lub bardziej typowe dolegliwości. Należą do nich często

• paraliż rąk i nóg,
• zaburzenia mowy,
• zaburzenia widzenia oraz
• napady drgawkowe (napady padaczkowe).

W miarę powiększania się guza mózgu coraz częściej pojawiają się również zaburzenia świadomości i zmiany osobowości.

Niektóre objawy wskazują, który obszar mózgu jest dotknięty nowotworem. Jeśli na przykład pojawia się porażenie prawej nogi, jest to oznaka, że guz znajduje się w lewej półkuli mózgu. Również pewne objawy niedomagania mogą wskazywać na lokalizację guza w mózgu.

Diagnoza guzów mózgu

Diagnoza rozpoczyna się od wywiadu i badania fizykalnego. Jeśli istnieje podejrzenie guza mózgu, kluczowe znaczenie mają badania obrazowe. Szczególnie

• rezonans magnetyczny (MR) oraz
• tomografia komputerowa (TK)

. Dzięki nim lekarze mogą określić dokładną lokalizację i rozmiar guza mózgu.

W zależności od wyników badań i objawów mogą być konieczne dalsze działania diagnostyczne w celu uzyskania dokładniejszych informacji. Należą do nich na przykład

• punkcję lędźwiową, podczas której bada się płyn mózgowo-rdzeniowy,
• elektroencefalografia (czyli pomiar fal mózgowych) oraz
• angiografię (obrazowanie naczyń krwionośnych w mózgu za pomocą środka kontrastowego na zdjęciu rentgenowskim).

Czasami bada się również dno oka (oftalmoskopia).

Rezonans magnetyczny (MRI) tworzy przekroje mózgu, dzięki czemu guz można łatwo wykryć © Chinnapong | AdobeStock

Leczenie operacyjne guzów mózgu

Zasadniczo w leczeniu guza mózgu stosuje się

• operację,
• radioterapia oraz
• chemioterapia (stosowana rzadko) lub
• ich połączenie

. Idealne leczenie zależy między innymi od rodzaju guza, jego położenia w mózgu oraz wielkości.

Jeśli pozwala na to wielkość i lokalizacja guza mózgu, dąży się do jego całkowitego usunięcia.

Jeśli nowotwór zaatakował już obszary mózgu o kluczowym znaczeniu funkcjonalnym, usunięcie guza może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia zaburzeń neurologicznych, takich jak

• zaburzeń mowy lub 
• paraliżu

W takich przypadkach często usuwa się tylko część guza mózgu. Następnie stosuje się chemioterapię i/lub radioterapię w celu dalszego zwalczania pozostałości guza.

Głównymi celami operacji guza mózgu są

• pobranie próbki tkanki do dalszego badania histologicznego,
• zmniejszeniu ciśnienia w mózgu oraz
• jak najpełniejsze usunięcie masy nowotworowej.

Decydujące znaczenie ma przy tym to, aby operacja nie stanowiła zagrożenia dla pacjenta i nie doszło do zniszczenia zdrowych tkanek mózgowych.

W przypadku łagodnych guzów mózgu zazwyczaj wystarcza chirurgiczne usunięcie guza. W przypadku nowotworów złośliwych często stosuje się dodatkowo radioterapię i/lub chemioterapię.

Informacje dotyczące operacji guza mózgu

Wskazaniem do operacji guza mózgu jest (tj. operację guza mózgu należy przeprowadzić), gdy

• guz mózgu szybko rośnie i jest już bardzo duży,
• guz mózgu jest łatwo dostępny i można go usunąć oraz
• ogólny stan i wiek pacjenta pozwalają na zabieg operacyjny.

Celem operacji guza mózgu, oprócz usunięcia guza, jest w szczególności

• poprawa jakości życia,
• opóźnienie pogorszenia stanu zdrowia oraz
• stworzenie lepszych warunków do późniejszej radioterapii i/lub chemioterapii.

Radioterapia w przypadku guza mózgu © Mark Kostich | AdobeStock

Operacja guza mózgu w znieczuleniu ogólnym lub w znieczuleniu miejscowym

W większości przypadków operacja guza mózgu wykonywana jest w znieczuleniu ogólnym. Jeśli guz mózgu znajduje się bardzo blisko ośrodka mowy lub innych ważnych ośrodków funkcjonalnych, zabieg wykonywany jest zazwyczaj jako operacja przy świadomości (kraniotomia przy świadomości).

W tym przypadku po otwarciu czaszki pacjent jest na krótko wybudzany ze znieczulenia. Za pomocą różnych testów lekarze ustalają, ile tkanki nowotworowej można usunąć bez powodowania zaburzeń funkcji mózgu.

Dzięki temu, że pacjent podczas operacji czyta, mówi lub nazywa przedmioty, można na przykład uniknąć poważnych zaburzeń mowy.

Ryzyko i powikłania operacji guza mózgu

Ryzyko związane z operacją guza mózgu zależy głównie od wielkości guza i jego położenia w mózgu. Ponadto istotną rolę odgrywają również zajęcie naczyń mózgowych, wiek oraz ogólny stan pacjenta.

Jeśli guzy mózgu są jeszcze małe i znajdują się w korzystnych obszarach mózgu, ryzyko operacji guza mózgu jest bardzo niskie. Natomiast w przypadku bardzo dużych guzów ryzyko to znacznie wzrasta. Dzięki nowoczesnym metodom udało się znacznie zmniejszyć ryzyko operacji guza mózgu. Należą do nich np.

• techniki operacyjne endoskopowe i mikrochirurgiczne,
• neuronawigację,
• obrazowanie śródoperacyjne i funkcjonalne,
• intraoperacyjne monitorowanie funkcji mózgu (neuromonitoring).

Niemniej jednak przed operacją guza mózgu bardzo ważna jest indywidualna konsultacja z pacjentem.

Podczas operacji guza mózgu mogą wystąpić powikłania, które tymczasowo lub trwale ograniczają zdolność do prowadzenia pojazdów. Dlatego zakaz prowadzenia pojazdów obowiązuje do momentu, gdy lekarz stwierdzi, że bezpieczne uczestnictwo w ruchu drogowym jest możliwe.

Inne możliwe powikłania to na przykład

• zaburzenia widzenia,
• napady padaczkowe oraz
• upośledzenie funkcji mózgowych.

Neuronawigacja śródoperacyjna

Neuronawigacja śródoperacyjna to wspomagana komputerowo procedura chirurgiczna stosowana w neurochirurgii. Pozwala ona na planowanie operacji guzów mózgu oraz zapewnia orientację przestrzenną podczas operacji.

Do tego niezbędne są trójwymiarowe dane obrazowe mózgu. Są one uzyskiwane podczas operacji za pomocą

• tomografii komputerowej (CT),
• rezonansu magnetycznego (MRI) oraz
• USG

i przedstawiane w postaci obrazu 3D. Położenie narzędzi chirurgicznych jest łączone z obrazami 3D i również wyświetlane. Dzięki temu neurochirurg podczas operacji bez opóźnień wie, gdzie dokładnie w mózgu się znajduje. 

W razie potrzeby podczas operacji guza mózgu można wykonać tomografię komputerową, a następnie zaktualizować dane obrazowe.

W ramach przygotowań do operacji można dokładnie zbadać struktury mózgu, dzięki czemu chirurg może wybrać idealną drogę dostępu do guza mózgu. Chirurg uzyskuje również obraz ukrwienia obszaru operacyjnego i identyfikuje obszary mózgu o znaczeniu funkcjonalnym.

Dzięki planowaniu operacji guza mózgu i ogromnej precyzji podczas zabiegu

• chronione są ważne funkcjonalnie obszary mózgu (np. ośrodek mowy),
• otwór w czaszce jest mniejszy, a
• unika się przypadkowych uszkodzeń naczyń krwionośnych.

Neuromonitoring śródoperacyjny

Dzięki neuromonitoringowi śródoperacyjnemu można elektrofizjologicznie monitorować ważne funkcje neurologiczne podczas operacji. Pozwala to na wczesne wykrycie uszkodzeń tkanki nerwowej oraz zlokalizowanie obszarów o kluczowym znaczeniu funkcjonalnym przed operacją guza mózgu.

Dzięki monitorowaniu śródoperacyjnemu neurochirurg na bieżąco otrzymuje informacje o funkcjonowaniu obszaru mózgu, który aktualnie operuje. Zapewnia to jak najszerszą ochronę ważnych struktur mózgowych.

Minimalnie inwazyjne pobranie próbki tkanki

Usunięcie guza mózgu za pomocą operacji otwartej nie zawsze jest możliwe w następujących przypadkach:

• pacjenci z guzami rozlanymi (tj. rozprzestrzeniającymi się destrukcyjnie w mózgu) lub dużymi guzami torbielowatymi,
• pacjenci z małymi guzami w niekorzystnym położeniu (np. w zwojach podstawy mózgu, w pniu mózgu),
• pacjenci w podeszłym wieku lub pacjenci w złym stanie ogólnym.

Aby ustalić skuteczną terapię (chemioterapię, radioterapię), konieczne jest jednak poznanie typu guza.

Próbka guza do badania histologicznego jest pobierana stereotaktycznie i sterowana komputerowo. Jest to minimalnie inwazyjna procedura neurochirurgiczna.

W tym celu głowa pacjenta i instrumenty medyczne są unieruchamiane w mocno przykręconej ramie. Często stereotaktyczne pobieranie tkanki łączy się z obrazowaniem w czasie rzeczywistym za pomocą neuronawigacji. Dzięki temu możliwe jest precyzyjne, w dużej mierze bezurazowe poruszanie się w obrębie mózgu, a próbka tkanki może zostać pobrana bez ryzyka.

Przeprowadzenie operacji guza mózgu

Operacja otwarta polega na otwarciu czaszki, a następnie jak najpełniejszym usunięciu guza.

Operacja guza mózgu odbywa się zazwyczaj w znieczuleniu ogólnym lub jako operacja przy świadomości pacjenta. W tym celu głowa jest unieruchamiana w trzypunktowym uchwycie, a skóra nacinana prostym lub łukowatym cięciem. Następnie wycinana jest część kości czaszki i otwierana twarda opona mózgowa.

Korzystając z neuronawigacji i w warunkach mikrochirurgicznych, chirurg wprowadza narzędzia do guza i usuwa go. Czasami, zwłaszcza w przypadku większych guzów, stosuje się również ssaki ultradźwiękowe.

W przypadku resekcji wspomaganej fluorescencją guz jest lepiej widoczny. W tym celu pacjent przyjmuje wcześniej substancję, która gromadzi się w guzie i jest uwidaczniana za pomocą niebieskiego światła.

Podczas operacji chirurg usuwa jak najwięcej tkanki nowotworowej. Dba przy tym o to, aby nie uszkodzić sąsiednich obszarów funkcjonalnych.

Chirurdzy przeprowadzają operację guza mózgu © romaset | AdobeStock

Operacja guza mózgu może odbywać się w pobliżu ośrodków funkcjonalnych, ścieżek nerwowych i nerwów czaszkowych, które odpowiadają np. za

• zmysłów i motoryki,
• słuchu oraz
• mięśni twarzy i języka

. Wówczas podczas operacji przeprowadza się monitorowanie neurofizjologiczne, polegające na obserwacji ich funkcji w trakcie zabiegu.

Po usunięciu guza zatrzymuje się krwawienie i w razie potrzeby wynik operacji kontroluje się śródoperacyjnie za pomocą tomografii komputerowej (CT) lub rezonansu magnetycznego (MRI). Chirurg zamyka twardą oponę mózgową i rany. Po operacji guza mózgu pacjent budzi się na oddziale intensywnej opieki neurochirurgicznej.

Aby ustalić wynik operacji guza mózgu, jeden lub dwa dni po zabiegu przeprowadza się kontrolę za pomocą tomografii komputerowej (CT) lub rezonansu magnetycznego (MRI). W przypadku przebiegu bez powikłań i przy wsparciu fizjoterapeutycznym pacjent może opuścić klinikę po około 7–10 dniach. W razie potrzeby dalsze leczenie odbywa się w szpitalu macierzystym lub w klinice rehabilitacyjnej.

Rokowanie w przypadku guza mózgu

Rokowanie w przypadku guza mózgu zależy od wielu czynników, w tym 

• tempem wzrostu komórek nowotworowych,
• lokalizacji guza w mózgu,
• masy guza pozostałej po operacji,
• rodzaj guza oraz
• możliwości leczenia.

Dlatego też może się ona znacznie różnić w zależności od pacjenta. Również ponowne pojawienie się guza (nawrot) ma niekorzystny wpływ na długoterminowe rokowania.

Łagodny i wolno rosnący guz mózgu, który jest łatwy do usunięcia i nie nawraca, ma korzystne rokowania. Natomiast przerzuty do mózgu pogarszają rokowania dotyczące guza pierwotnego.