Miyelit: Omurilik iltihabının teşhisi, belirtileri ve tedavisi

Miyelit terimi Yunanca’dan türemiştir (“myelos” kemik iliği anlamına gelir) ve omuriliğin iltihaplanmasını tanımlar. Bu iltihaplanma küçük bir bölgeyle sınırlı kalabileceği gibi omuriliğin geniş bölümlerini de etkileyebilir. Anatomik açıdan bakıldığında omurilik, beyni periferik sinir sistemi ile birbirine bağlar. Bu bölgede meydana gelen bir hasar, bilgilerin artık doğru şekilde iletilememesine yol açar.

Özel ve sık görülen bir türü Transvers Miyelit’tir (enine miyelit). Bu durumda, omuriliğin belirli bir yükseklikteki tüm enine kesiti iltihaplanır; bu da, mekanik bir yaralanma olmamasına rağmen, enine kesit sendromuna benzer semptomlara yol açar.

Torasik omurga akut miyeliti: Omurilikteki kırmızımsı şişlik ve lezyon, sinir sinyallerini kesintiye uğratabilir; bu da felç ve duyu bozuklukları gibi tipik semptomlara yol açar.

Miyelitin tetikleyicileri karmaşıktır ve çeşitli kategorilere ayrılır:

1. Enfeksiyöz nedenler Virüsler, bakteriler veya mantarlar omuriliği doğrudan etkileyebilir veya aşırı bir bağışıklık tepkisine yol açabilir. Sık görülen patojenler arasında herpes virüsleri (örn. varicella-zoster), enterovirüsler, HIV virüsü veya Borrelia (Lyme borreliozu) ve Treponema pallidum (sifiliz) gibi bakteriler bulunur.
2. Otoimmün hastalıklar: Çoğu durumda bağışıklık sistemi, vücudun kendi dokularına yanlışlıkla saldırır.

• Multipl skleroz (MS): Miyelit, genellikle MS’in ilk alevlenmesi veya eşlik eden bir semptomdur.
• Nöromiyelit optika (NMO): Görme sinirini ve omuriliği hedef alan nadir bir hastalıktır.
• Sistemik lupus eritematozus: Sinir sistemini de etkileyebilen bir romatizmal hastalıktır.

1. İdiyopatik miyelit: Bazı hastalarda, kapsamlı teşhis çalışmalarına rağmen spesifik bir neden bulunamaz. Bunun genellikle, önceden geçirilmiş zararsız bir enfeksiyonun bağışıklık sistemini yanlış yönlendirdiği bir postenfeksiyonel bağışıklık reaksiyonu olduğu düşünülmektedir.

Belirtiler, omuriliğin hangi bölgesinin etkilendiğine büyük ölçüde bağlıdır. Belirtiler saatler veya günler içinde ortaya çıkabilir. Başlıca belirtiler şunlardır:

• Motor bozukluklar: Bu durum genellikle bacaklarda güçsüzlük (paraparezi) ile başlar ve tam felce kadar ilerleyebilir. Boyun omurları etkilenmişse, kollar da etkilenebilir.
• Duyusal bozukluklar: Hastalar sıklıkla uyuşma, karıncalanma (“karıncalanma hissi”), yanma hissi veya gövdenin sıkıca sarılmış gibi bir his (kemer hissi) bildirmektedir.
• Otonom sinir sistemi bozuklukları: Mesane ve bağırsak fonksiyon bozuklukları çok sık görülür. Bu durum idrar retansiyonu, idrar kaçırma veya kabızlık şeklinde ortaya çıkabilir. Cinsel işlev bozuklukları da görülebilir.
• Ağrılar: Birçok hasta, iltihaplanma bölgesinde keskin sırt ağrıları veya kollara ve bacaklara yayılan sinir ağrıları çeker.

Miyelit şüphesi durumunda acele etmek gerekir. Nörolog, öncelikle hasarın boyutunu belirlemek için klinik bir muayene yapacaktır.

En önemli tanı aracı manyetik rezonans tomografidir (MRG). Kontrast madde kullanılarak omurilikte ve sıklıkla beyinde de iltihaplı bölgeler görüntülenebilir. Bu, tümörler veya bel fıtığı gibi diğer nedenleri dışlamaya da yardımcı olur.

Buna ek olarak, neredeyse her zaman lomber ponksiyon yapılır. Bu işlemde omurilik kanalından beyin omurilik sıvısı (likör) alınır. Laboratuvarda bu sıvı, iltihap hücreleri, protein içeriği ve spesifik antikorlar (oligoklonal bantlar) açısından incelenir; bu da MS veya enfeksiyonlara dair ipuçları sağlar. Kan tahlilleri ayrıca spesifik antikorların (örneğin NMO’da Aquaporin-4) saptanmasına yardımcı olur.

Miyelit tedavisi, iltihabı mümkün olduğunca çabuk durdurmayı ve sinir fonksiyonunu yeniden kazanmayı amaçlar.

Akut tedavi Akut aşamada, özellikle enfeksiyöz bir neden söz konusu değilse, damar yoluyla yüksek dozda kortikosteroid (kortizon) verilmesi (şok tedavisi) standart uygulamadır. Kortizon, güçlü bir antienflamatuar ve şişliği azaltıcı etkiye sahiptir.

Kortizon yeterli etkiyi göstermezse, sıklıkla plazmaferez (kan temizleme) veya immünadsorpsiyon uygulanır. Bu işlemlerde, zararlı antikorlar ve iltihap faktörleri kandan süzülür. Enfeksiyon kaynaklı durumlarda ise bunun yerine hedefli olarak antiviral ilaçlar veya antibiyotikler verilir.

Rehabilitasyon Akut aşamadan sonra uzun vadeli bir rehabilitasyon süreci hayati önem taşır. Sinir dokusu yavaş iyileştiği için hastaların sabırlı olması gerekir. Fizyoterapi felç ve spastisiteye karşı yardımcı olur, ergoterapi günlük hayata dönüşü destekler ve nadir görülen yutma bozukluklarında logopedi tedavisi faydalı olabilir. Ayrıca, nöropatik ağrılar veya mesane fonksiyon bozuklukları için ilaçlar da kullanılabilir.

Miyelit ile transvers miyelit arasındaki fark nedir? 

Miyelit, omuriliğin her türlü iltihabını kapsayan genel bir terimdir. Transvers miyelit ise, iltihabın omuriliğin belirli bir seviyedeki tüm kesitini etkilediği spesifik bir türdür. Bu durum, bu seviyenin altındaki fonksiyonların (motor ve duyusal) vücudun her iki tarafında da bozulmasına neden olur.

Miyelit tedavi edilebilir mi? 

Prognoz değişkendir. İdiyopatik transvers miyelit hastalarının yaklaşık üçte biri tamamen iyileşir. Bir diğer üçte biri ise orta derecede kısıtlamalarla (örn. yürüme dengesizliği, idrar sıkışması) yaşamaya devam ederken, son üçte biri ise kalıcı ve ağır engellerle yaşamak zorunda kalır. Erken tedavi, iyileşme şansını önemli ölçüde artırır.

Miyelit bulaşıcı olabilir mi? 

Miyelitin kendisi bulaşıcı değildir. Vücudun içinde meydana gelen bir iltihaplanma reaksiyonudur. Ancak miyelit, bir virüs (enterovirüsler veya çocuk felci gibi) tarafından tetiklenmişse, patojenin kendisi bulaşıcı olabilir; ancak bu, diğer kişilerde de mutlaka miyelite yol açacağı anlamına gelmez.

Miyelit ile multipl skleroz nasıl ayırt edilir? 

Miyelit, genellikle Multipl Skleroz (MS) kapsamında bir semptom veya “nüks” olarak görülür. Miyelit tek seferlik olarak ortaya çıkarsa ve beyin MRG'sinde başka lezyonlar görülmezse, buna izole miyelit denir. Ancak beyinde de lezyonlar varsa veya tekrarlayan iltihaplanmalar görülüyorsa, MS tanısı daha olasıdır.

Miyelit atağı ne kadar sürer? 

En şiddetli iltihaplanmanın görüldüğü akut aşama genellikle birkaç gün ile birkaç hafta sürer. İyileşme aşaması genellikle 2 ila 12 hafta sonra başlar ve iki yıla kadar sürebilir. En hızlı ilerlemeler genellikle tedavinin başlamasından sonraki ilk üç ila altı ay içinde görülür.

Hangi geç dönem komplikasyonlar ortaya çıkabilir? 

En sık görülen uzun vadeli sonuçlar arasında kalıcı spastisite (kas sertliği), kronik nöropatik ağrılar, mesane ve bağırsak fonksiyon bozuklukları ile cinsel işlev bozuklukları yer alır. Hızlı yorgunluk (fatigue) da devam edebilir.

Aşı, miyeliti tetikleyebilir mi? 

Aşıların ardından miyelit vakalarına ilişkin çok nadir raporlar bulunmaktadır. Ancak uzmanlar, doğal enfeksiyonun (aşının önlediği) yol açtığı miyelit riskinin, aşı yan etkisinin son derece düşük riskinden çok daha yüksek olduğunu düşünmektedir. Çoğu durumda bu durum, yanlış yönlendirilmiş bir bağışıklık tepkisinden kaynaklanmaktadır.

Miyeliti hangi doktor tedavi eder? 

Bu konuda başvurulacak doğru kişi nöroloji uzmanıdır (nörolog). Akut durumlarda her zaman nöroloji bölümü bulunan bir hastaneye başvurulmalıdır. Tedavi sonrası bakım için ayrıca rehabilitasyon uzmanları, fizyoterapistler ve ürologlar (mesane sorunları durumunda) önemlidir.