Duygusal bozukluklar: Uzmanlar ve bilgiler

Duygudurum bozuklukları, sorunun merkezinde duygudurum bozukluğu olduğunda söz konusudur. Yani, duygudurumun ya depresif-pasif ya da manik-uyarılmış olması durumudur.

Duygudurum bozuklukları tipik olarak dönemler halinde ortaya çıkar: Depresyon veya maninin öncesinde ve sonrasında, hastanın ruh hali normal aralıkta seyreder. Çoğu durumda, depresif ve/veya manik dönemler yaşam boyunca birden fazla kez görülür. Bu durumda, tekrarlayan veya “nükseden” bozukluklardan söz edilir.

Depresyon ve maninin yanı sıra,

• distimi (sürekli hafif depresif ruh hali) ve
• siklotimi (hafif depresif ile hafif coşkulu ruh hali arasında sürekli değişen ruh hali)

de afektif bozukluklar arasında yer alır.

Depresyonlar, şiddet derecesine göre hafif, orta ve şiddetli depresif dönemler olarak sınıflandırılır. Şiddetli depresyonlarda ayrıca psikotik belirtilerin (gerçeklik ile bağın kopması) olduğu ve olmadığı depresyonlar arasında ayrım yapılabilir.

Mani, hipomanik (daha hafif) ve manik (daha şiddetli) dönemler olarak sınıflandırılır. Manik dönemlerde, psikotik belirtilerin eşlik ettiği veya etmediği manik durumlar görülebilir.

Sadece depresif veya manik dönemlerin yanı sıra, “karışık duygusal bozukluklar” da görülebilir. Bu bozukluklarda manik ve depresif durumlar hızlı bir şekilde birbirini izler. Buna bipolar bozukluk da denir.

Duygusal bozukluklar, tek kutuplu veya iki kutuplu seyredebilir. Tek kutuplu seyirde yalnızca manik veya depresif evreler görülür; ancak çoğu durumda sadece depresyon görülürken, tekrarlayan saf manik dönemler çok nadirdir.

Bipolar seyirde ise manik ve depresif dönemler birbirini takip eder, ancak bu geçiş düzenli değildir. Unipolar bozukluklar, bipolar bozukluklara göre çok daha yaygındır.

Çoğu duygusal bozukluk tekrarlayıcı bir şekilde, yani birkaç evre halinde ortaya çıkar. Tüm vakaların yalnızca yaklaşık yüzde 15’inde depresyon tek seferlik olarak görülür.

Duygusal bozukluklar çeşitli etkenler tarafından ortaya çıkar. Bunlar arasında

• genetik yatkınlık,
• çocukluk döneminde yaşanan travmalar,
• fiziksel hastalıklar,
• güncel stres durumları veya çatışmalar ile
• hormonal veya diğer biyolojik değişiklikler

bunlara dahildir.

Kalıtsal faktörlerin, duygusal bozukluklara yakalanma eğilimini artırdığı düşünülmektedir.

Ancak hastalık dönemlerinin tetikleyicileri, stresli durumlar veya hormonal değişiklikler gibi başka faktörlerdir.

• Genetik yatkınlığı (dispozisyon) destekleyen bulgular, duygusal bozuklukların yakın aile üyelerinde daha sık görüldüğünü göstermektedir. Bu sıklık, örneğin çocuklar hastanın ailesinde büyümemiş olsalar bile ortaya çıkmaktadır. Ancak, sorumlu genler tam olarak bilinmemektedir.
• Çocukluk döneminde yaşanan erken kayıp ve ayrılık deneyimleri de depresyon hastalarında sıklıkla görülür.
• Fiziksel hastalıklar veya belirli ilaçların kullanımı, bir duygusal bozukluğu tetikleyebilir.
• Güncel stres durumları, depresif hastalıkların öncesinde sıklıkla ortaya çıktıkları için duygusal atakların tetikleyicisi olarak rol oynar.
• Biyolojik faktörlerin etkisini destekleyen unsurlar arasında, antidepresanların etki mekanizması da yer almaktadır; zira bu ilaçlar beyindeki sinir ileticisi (transmitter) iletimine müdahale eder.

Tüm insanların yaklaşık yüzde bir ila ikisi, yaşamları boyunca bipolar bozukluğa yakalanır. Bu bozuklukta depresif dönemler, manik, hipomanik veya karışık dönemlerle dönüşümlü olarak görülür. Bipolar bozukluklar, ortalama olarak saf depresyonlardan daha erken başlar: İlk hastalık yaşı ortalama 16 ila 18 arasındadır. Kadınlar ve erkekler eşit sıklıkta etkilenir.

Bipolar bozukluklar, depresyondan ziyade maniyle başlar. Genellikle saf (“unipolar”) depresyonlardan daha şiddetli seyreder, yani daha fazla atak görülür.

Depresif ataklar belirgin mani dönemleriyle dönüşümlü olarak ortaya çıkıyorsa, buna bipolar I bozukluk denir. Depresif dönemlerin yanı sıra sadece hafif hipomanik dönemlerin görülmesi durumunda, bozukluk bipolar II olarak adlandırılır.

Sadece depresyonda olduğu gibi, bipolar bozukluklardaki ataklar da genellikle tamamen geriler. Bununla birlikte, hastaların yüzde 20 ila 30’u, hastalığın görülmediği dönemlerde bile artmış duygudurum dengesizliği nedeniyle bazı durumlarda ciddi şekilde etkilenmektedir.

Bipolar bozuklukların seyri, genel olarak unipolar depresyonların seyrinden daha kötüdür. Ek ruhsal hastalıkların görülme sıklığı daha yüksektir; intihar oranı da yüzde 15 ila 30 arasında olup, bu da daha yüksektir.

Distimi, kronik (en az iki yıl süren) hafif depresif bozukluklar olarak tanımlanır. Bu bozukluklar hiçbir zaman tam bir depresyonun şiddetine ulaşmaz. Ancak uzun vadeli seyirde sıklıkla ek depresif dönemler de ortaya çıkar.

Tüm insanların yaklaşık yüzde 6 ila 10’u bu durumdan etkilenmektedir. Eskiden bu tür bozukluklara nevrotik depresyon da denirdi.

Siklotimi durumunda, bipolar bozukluğun kriterleri karşılanmaksızın en az iki yıl boyunca depresif ve coşkulu ruh hali arasında geçiş yaşanır. Nüfusun yüzde 0,5 ila 1’inde görülür ve vakaların yüzde 15 ila 30’unda bipolar bozukluğa dönüşür.

Mani, semptomatik olarak depresyonun tam tersidir. Tanı koymak için en önemli kriterler şunlardır:

• Yüksek, bulaşıcı, kısmen de sinirli ruh hali,
• Motivasyonda artış,
• düşüncelerin dağınıklığı (yani hastalar bir konudan diğerine atlarlar),
• hastalık hissi eksikliği ve eleştirel düşünme yeteneğinin eksikliği,
• aşırı, neredeyse durdurulamaz konuşma akışı,
• kendini abartma, hatta büyüklük hayalleri,
• dikkatin kolayca dağılması,
• uyku ihtiyacında azalma ve libido artışı.

Manik hastaların yüksek ruh hali, aşırı iyi bir ruh hali, coşku ve neşe ile kendini gösterir. Ancak bu hastalar kolayca sinirlenebilir. Yani, kolayca sinirlilik haline geçebilir ve bu sinirlilikte belirgin bir saldırganlık alt tonu olabilir. Manik dönemde özgüven artar; buna bağlı olarak öz-yansıtma ve özellikle hastalığın farkında olma yeteneği büyük ölçüde kısıtlanır.

Otonom sinir sistemi belirtileri de depresyonun tam tersini oluşturur: Hastalar

• neredeyse hiç uykuya ihtiyaç duymazlar,
• iştahları artar,
• kendilerini özellikle sağlıklı ve güçlü hissederler ve
• sıklıkla libido artışı da yaşarlar.

Bu nedenle manik hastalar bazen hızla değişen cinsel ilişkilere de girerler.

"Fikir akışı" terimi, manik hastaların düşüncelerinin tutarsız, uçarı ve yaratıcı olduğunu ifade eder. Düşünce içeriği sürekli değişir ve dışarıdan bakanlar genellikle bu akışı takip edemez. Ancak şizofreni belirtilerinin aksine, düşünce akışları arasındaki bağlantılar hâlâ anlaşılabilir düzeydedir, yani dağınık değildir.

Manik dönemlerde, içeriği hızla değişen büyüklük hayalleri sıklıkla görülür: örneğin, hastalar kısa aralıklarla kendilerini hem yetenekli bir şarkıcı hem de son derece zeki bir girişimci olarak görürler. Bu hayaller, büyüklük sanrısına kadar şiddetlenebilir.

Artan dürtü, artan aktivite ve hareketlilik ile güçlü bir konuşma dürtüsü şeklinde kendini gösterir. Birçok spontan düşünce ve karar, eleştirel bir değerlendirme yapılmaksızın hayata geçirilebilir. Bu durum, örneğin hastaların

• spontane bir iş fikrini hayata geçirerek mali çöküşe uğrarsa,
• cinsel açıdan tamamen sınır tanımayan davranışlar sergilerse veya
• mani geçtikten sonra acı bir şekilde utandıkları şeyler yaparlarsa.