Laktat Tanı - Uzmanlar ve Bilgiler

Laktat, süt asidinin bir tuzudur. Esas olarak efor altındaki kaslarda, şekerin parçalanması sırasında bir metabolik ara ürün olarak oluşur. Yağların ve karbonhidratların yakılması için yeterli oksijen bulunmadığında ortaya çıkar.

Vücut, karaciğerde laktatı daha da parçalayarak enerji sağlar. Bu süreç, yeterli oksijen varlığında gerçekleşen parçalanmaya kıyasla çok daha yavaş ilerler. Bu nedenle, kastaki laktat konsantrasyonu arttıkça performans düşüşü veya çöküşü yaşanır.

Yoğun kuvvet ve dayanıklılık antrenmanları sayesinde, laktat oluşumunun arttığı eşik yukarıya doğru kaydırılabilir. Bu da daha yüksek performans seviyesine yol açar.

Performans kaybıyla birlikte artan laktat oluşumu, hırslı bir yarışma sporcusu için rahatsız edici ve sinir bozucu olabilir. Bu durum, sporcunun yarışmayı erken sonlandırmak zorunda kalması halinde geçerlidir.

Laktat, sporcuyu dayanma sınırına zorlar. Kaslar ve sporcunun genel dolaşım sistemi için koruyucu bir etki gösterir.

Yoğun spor faaliyeti, kanda laktat seviyesinin yükselmesine neden olur @ Vadim /AdobeStock

Laktat, fiziksel efor sırasında enerji üretimi için yeterli oksijenin bulunmaması durumunda oluşur. Bunun yerine vücut, enerji üretimi için kendi depolarından (kaslarda ve karaciğerde) şeker (glikoz) parçalar.

Laktat, oksijensiz metabolizma sürecinin asidik bir yan ürünüdür. Özellikle kaslarda birikir.

Vücut, parçalayabileceğinden daha fazla laktat biriktirdiğinde, tıp uzmanları “anaerobik eşiğin aşılması”ndan söz eder. Her bir vakada bu eşiğin ne zaman aşıldığı, laktat veya laktat performans teşhisi ile belirlenebilir.

Laktat teşhisi, spor hekimliğinde sporcunun bireysel dayanıklılığını kontrol etmek için önemli bir tanı yöntemidir. Sporcunun anaerobik eşiğini belirlemek amacıyla kullanılır.

Antrenörler, bu verileri temel alarak sporcuya özel bir antrenman programı hazırlar. Bu süreç, vücudun sürekli olarak aşırı yüklenmesini veya yetersiz zorlanmasını önlemek açısından önemlidir.

Laktat teşhisi, vücudun asit-baz dengesini ölçmek için de kullanılır. Vücudun aşırı asitlenmesi, laktik asidin aşırı üretimi sonucu ortaya çıkabilir (laktat asidozu).

Bu durum, aşırı sıvı veya kan kaybına bağlı şok durumunda da ortaya çıkabilir. Kardiyojenik veya enfeksiyona bağlı şoklarda da sıklıkla hayati tehlike arz eden oksijen yetersizliği ve dokularda aşırı asitlenme görülür.

Kanser hastalıkları ve diğer klinik tablolar ile bazı ilaçlar, metabolik (metabolizmaya bağlı) asidozun ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir.

Bu durumda kan laktat düzeyi, hastanın durumu ve ileri tedavisi hakkında önemli ipuçları sağlayabilir. Respiratuar (solunum kaynaklı) asidoz, karbondioksitin yetersiz şekilde solunmasıyla ortaya çıkar; bu durumda laktat düzeyi normaldir.

Oksijene bağımlı olmayan enerji üretimi, yalnızca kısa süreli olarak daha fazla enerji sağlar. Laktat eşiğine ulaşılması, genellikle performans düşüşüyle birlikte görülür.

Aerobik (oksijenli) ve anaerobik (oksijensiz) eşiklerin ne zaman aşıldığı, sporcunun antrenman durumuna bağlıdır.

Genellikle laktat eşiği, yaklaşık 4 mmol/l'lik bir laktat değerinde ulaşılır. Ancak bu sadece bir kılavuz değerdir. Dinlenme halindeki bir kişinin laktat değeri 1-2 mmol/l arasında olmalıdır.

Laktat seviyesinin aşırı yükselmesi sağlık sorunlarına yol açabilir. Bununla birlikte, aerobik-anaerobik eşik aralığındaki bir laktat konsantrasyonu, sporcunun performans açısından elverişlidir.

Mitokondri (kas hücrelerinin “enerji santralleri” olarak adlandırılan yapıları) büyür.

Enerji üretimi ve oksijen alımı mitokondrilerde gerçekleşir. Ancak efor sırasında mevcut olandan daha fazla oksijene ihtiyaç duyulduğunda aşırı laktat oluşumu meydana gelir.

Laktatın parçalanması genellikle iki farklı yolla gerçekleşir. Kas hücrelerine uygulanan ılımlı bir yük, bu parçalanmayı teşvik eder. Vücut, dakikada kandaki laktatın yaklaşık 0,5 mmol/l'sini parçalar veya dönüştürür.

Parçalanmanın iki yolu şunlardır:

1. Hücre solunumunun artması; bu sayede hücre solunumu için yeniden yeterli oksijen sağlanır. Çünkü bu sayede laktat, piruvata (aerobik/anaerobik metabolizmanın önemli bir ara ürünü) geri dönüştürülür.
2. Laktat, kan yoluyla daha az aktif olan kaslara ve organlara (karaciğer, böbrekler ve kalp) ulaşır. Vücut, burada laktatı yakar veya karaciğerde karbonhidrat deposu olarak işlev gören glikojene dönüştürür. (Karbonhidrat deposu).

Bir sporcunun dayanıklılık seviyesini belirlemek için kademeli test veya laktat kademeli testi kullanılır. Bu test genellikle koşu bandında veya bisiklet ergometresinde yapılır. 

Doktor, düzenli aralıklarla sporcudan kan alır ve vücuttaki laktat seviyesini ölçer. Bunun için kulak memesinden alınan birkaç damla kan, laktat değerini ağrısız bir şekilde belirlemek için yeterlidir.

Kademeli test, sporcunun maksimum performans sınırına ulaşana kadar devam eder. Laktat eşiğinin yanı sıra, doktor kandaki en yüksek laktat seviyesini de belirler. 

Hem testin süresi hem de her bir aşamanın uzunluğu sporcuya göre değişir. Bu testten, özellikle dayanıklılık ve performans sporlarında önemli olan, optimal antrenman programı için gerekli veriler elde edilebilir. 

Bu nedenle, bu tür muayeneler genellikle uygun eğitim almış ve gerekli ekipmanlara sahip bir spor hekimi tarafından gerçekleştirilir.

Bu tür bir kademeli test için farklı modeller söz konusu olabilir.

Yaygın olarak kullanılan bir yöntem şudur:

• Koşu bandında başlangıçta 7-8 km/h hızda %5 eğim uygulanır. 
• 3 dakika sonra hız 2 km/h artırılır.
• Her 3 dakikalık aralığın ardından, kulak memesinden kan alınırken kısa bir mola verilir.
• Test, daha yüksek yoğunlukta devam eder.

Standart test, koşu bandında eğim kullanılmadan yapılır. Test şu şekilde gerçekleştirilir:

• Her aşamanın süresi 5 dakikadır
• Kulak memesinden kan alınması için 30 saniyelik bir ara verilir
• Ardından hız 2 km/h artırılır 
• Yeni başlayanlar genellikle 5-6 km/h koşu bandı hızıyla başlar, ileri düzeydekiler ise 8-10 km/h ile başlar.

Denek tamamen yorgun düştüğünde ve performans sınırına ulaştığında kademeli test sona erer. Bu nokta, performans eşiği ile eşdeğerdir. 

Burada ölçülen laktat değeri genellikle 4-6 mmol/l, maksimum kalp atış hızı ise dakikada 160-200 atımdır (yaşa bağlı olarak). 

Efor sırasında laktat seviyesi ilk başta yavaşça artar. Yaklaşık 4 mmol/l değerinden itibaren ise çok hızlı ve dik bir şekilde (üstel olarak) artar. Bu noktada, yani düz eğriden dik eğriye geçiş noktasında, sporcunun anaerobik eşiği bulunur. Anaerobik eşik aralığında ölçülen koşu bandı hızı, sonraki antrenman planlaması için önemlidir.

Bir laktat testi, her zaman fiziksel efor ve performans sınırlarının test edilmesi anlamına gelir. Kardiyovasküler ve kardiyopulmoner sistemler, normalin çok ötesinde zorlanır ve yük altında kalır. Bu nedenle, kişiler laktat testini fiziksel sağlık durumları uygun olduğunda spor hekimliği teşhisi kapsamında yaptırmalıdır.

Test prosedürüne başlamadan önce her zaman bir tıbbi muayene ve tıbbi öykü görüşmesi yapılmalıdır.

Efor EKG'si sırasında kan basıncı ölçümü @ malkovkosta /AdobeStock

Yüksek tansiyon veya koroner kalp hastalığı olan risk altındaki hastalar, özenli bir bakım gerektirir. Egzersiz EKG’si ve kan basıncı ölçümü yoluyla egzersiz testi sırasında tıbbi gözetim kesinlikle tavsiye edilir.